સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.269

સૂત ઉવાચ॥
કપાલેશસ્ય માહાત્મ્યં શ્રૂયતામધુના દ્વિજાઃ॥
ચતુર્થસ્ય મહાભાગાસ્તત્ર ક્ષેત્રે સ્થિતસ્ય ચ॥૧।.
શ્રુતમાત્રેણ યેનાત્ર નરઃ પાપાત્પ્રમુચ્યતે

ઋષય ઊચુઃ॥
ત્રયાણાં ચૈવ લિંગાનાં પૂર્વોક્તાનાં મહામતે॥
શ્રુતાસ્માભિઃ સમુત્પત્તિઃકપાલેશ્વરવર્જિતા॥
કેનાયં સ્થાપિતો દેવઃ કપાલેશ્વરસંજ્ઞિતઃ

તસ્મિન્દૃષ્ટે ફલં કિં સ્યાત્પૂજિતે ચ વદસ્વ નઃ

સૂત ઉવાચ॥
ઇંદ્રેણ સ્થાપિતઃ પૂર્વમેષ દેવો દ્વિજોત્તમાઃ॥
કપાલેશ્વસંજ્ઞસ્તુ બ્રહ્મહત્યા વિમુક્તયે

તત્પ્રભાવત્સુરશ્રેષ્ઠ સ્તયા મુક્તે દ્વિજોત્તમાઃ॥
પાપં પૂરુષદાનેન ઇત્યેષા વૈદિકી શ્રુતિઃ॥॥
અન્યોઽપિ યો નરસ્તં ચ પૂજયિત્વા પ્રભક્તિતઃ॥
પ્રયચ્છેદ્બ્રાહ્મણેન્દ્રાય શુદ્ધયે પાપપૂરુષમ્॥
સ મુચ્યેત્પાતકાદ્ઘોરાદ્બ્રહ્મહત્યાસમુદ્ભવાત્

દક્ષિણામૂર્તિમાસાદ્ય પ્રોવાચેદં બૃહસ્પતિઃ॥
હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે ગત્વા તં વીક્ષ્ય શંકરમ્

યો દદાતિ શરીરં ચ કૃત્વા હેમમયં તતઃ॥
મુચ્યતે નાત્ર સંદેહઃ પાતકૈઃ પૂર્વસંયુતૈઃ

ઋષય ઊચુઃ॥
બ્રહ્મહત્યા કથં જાતા સુરેન્દ્રસ્ય હિ સૂતજ॥
એતન્નઃ સર્વમાચક્ષ્વ પરં કૌતૂહલં હિ નઃ

કપાલેશ્વરસંજ્ઞસ્તુ કથં દેવોઽત્ર સંસ્થિતઃ॥
બ્રહ્મહત્યા કથં નષ્ટા તત્પ્રભાવાદ્દિવસ્પતેઃ

સ પાપપૂરુષો દેયો વિધિના કેન સૂતજ॥
કૈર્મંત્રૈઃ સ હિ દેયઃ કૈશ્ચૈવ હ્યુપસ્કરૈઃ

દર્શનાત્પૂજનાચ્ચાપિ કિં ફલં જાયતે નૃણામ્॥
અદત્ત્વા સ્વશરીરં વા પૂજયા કેવલં વદ

સૂત ઉવાચ॥
અહં વઃ કીર્તયિષ્યામિ કથામેતાં પુરાતનીમ્॥
યાં શ્રુત્વાપિ મહાભાગા નરઃ પાપાત્પ્રમુચ્યતે

અજ્ઞાનાજ્જ્ઞાનતો વાપિ વિહિતૈરન્યજન્મજૈઃ॥
દૃષ્ટમાત્રેણ યેનાત્ર પાતકાત્તદ્દિનોદ્ભવાત્॥
મુચ્યતે નાત્ર સંદેહઃ સત્યમેતન્મયોદિતમ્

પુરા ત્વષ્ટુઃ સુતો જજ્ઞે વૃત્રો હિ દ્વિજસત્તમાઃ॥
પુલોમદુહિતુઃ પાર્શ્વાદ્વિભાવર્યાઃ સુવીર્યવાન્

સ બાલ એવ ધર્માત્મા આસીત્સર્વજનપ્રિયઃ॥
દાનવં ભાવમુત્સૃજ્ય દ્વિજભક્તિપરાયણઃ

સ ગત્વા પુષ્કરારણ્યં પરમેણ સમાધિના॥
તોષયામાસ દેવેશં પદ્મજં તપસિ સ્થિતઃ

તસ્ય તુષ્ટઃ સ્વયં બ્રહ્મા દૃષ્ટિગોચરમાગતઃ॥
પ્રોવાચ વરદોઽસ્મીતિ કિં તે કૃત્યં કરોમ્યહમ્

વૃત્ર ઉવાચ॥
યદિ તુષ્ટોસિ મે દેવ બ્રાહ્મણત્વં પ્રયચ્છ મે।
બ્રાહ્મણત્વં સમાસાદ્ય સાધયામિ પરં પદમ્

તેન કિંચિદસાધ્યં ન બ્રાહ્મણ્યેન ભવેન્મમ॥
બ્રાહ્મણેન સમં ચાન્યન્ન કિંચિત્પ્રતિભાતિ મે

પરમં દૈવતં કિંચિન્ન વિપ્રાદ્વિદ્યતે પરમ્॥
તસ્માન્મે હૃત્સ્થિતં નાન્યદપિ રાજ્યં ત્રિવિષ્ટપે

સૂત ઉવાચ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા તુષ્ટસ્તસ્ય પિતામહઃ॥
બ્રાહ્મણત્વં સ્વયં દત્ત્વા તતઃ પ્રોવાચ સાદરમ્

મયા ત્વં વિહિતો વિપ્ર પુત્ર પ્રકુરુ વાંછિતમ્॥
પ્રસાદયસ્વ સતતં બ્રાહ્મણાન્બ્રહ્મવિત્તમાન્

બ્રાહ્મણૈઃ સુપ્રસન્નૈશ્ચ પ્રીયંતે સર્વદેવતાઃ॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન પૂજનીયા દ્વિજોત્તમાઃ

સૂત ઉવાચ॥
એવમુક્તસ્તદા તેન વૃત્રોઽભૂદ્બ્રાહ્મણસ્તતઃ॥
બ્રાહ્મ્યા લક્ષ્મ્યા સમોપેતો બ્રહ્મચર્યપરાયણઃ

તસ્મિંસ્તપસિ સંસ્થે તુ હતા ઇંદ્રેણ દાનવાઃ॥
વંશોચ્છેદે સમાપન્ને દાનવાનાં મહાત્મનામ્

તતસ્તે દાનવાઃ સર્વે પરાભૂતાઃ સુરૈસ્તતઃ॥
સ્વં સ્થાનં સંપરિત્યજ્ય દુઃખશોકસમન્વિતાઃ

તન્માતરં પુરસ્કૃત્વા તત્સકાશમુપાગતાઃ॥
સ ચ તાં માતરં દૃષ્ટ્વા વૃતાં તૈશ્ચ સમન્વિતઃ

દાનવૈશ્ચ પરાભૂતૈસ્તથાભૂતાં ચ માતરમ્॥
કિમાગમનકૃત્યં ચ દુઃખિતાનાં મમાંતિકે

દાનવા ઊચુઃ॥
વયં દેવૈઃ પરાભૂતા ભવંતં શરણાગતાઃ॥
ક્વ યામોઽન્યત્ર ચાઽસ્માકં ત્વાં વિના નાસ્તિ સંશ્રયઃ

તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા વૃત્રઃ પ્રોવાચ સાદરમ્॥
દેવાનહં હનિષ્યામિ ગમ્યતાં તત્ર મા ચિરમ્

તવાગમનકૃત્યં ચ માતઃ કથય સાંપ્રતમ્

માતોવાચ॥
તથા કુરુ મહાભાગ શીઘ્રં દારપરિગ્રહમ્॥
વંશવૃદ્ધૌ પ્રમાણં ચેદ્વાક્યં તવ મમોદ્ભવમ્

એષ એવ પરો ધર્મ એષ એવ પરો નયઃ॥
પુત્રસ્ય જનનીવાક્યં યત્કરોતિ સમાહિતઃ

તથા સ્ત્રીણાં પતિં મુક્ત્વા નાન્યાસ્તિ ભુવિ દેવતા॥
જનન્યાં જીવમાનાયાં તથૈવ ચ સુતસ્ય ચ

અતિક્રમ્ય ચ યા નારી પતિં ધર્મપરા ભવેત્॥
તત્સર્વં વિફલં તસ્યા જાયતે નાત્ર સંશયઃ

પુત્રઃ સ્વજનનીવાક્યં યોઽતિક્રમ્ય યથારુચિ॥
કરોતિ ધર્મકૃત્યાનિ તાનિ સર્વાણિ તસ્ય ચ

ભવંતિ ચ તથા નૂનં વૃથા ભસ્મહુતં યથા॥
અરણ્યે રુદિતાનીવ ઊષરે વાપિતાનિ ચ

યથૈવ બધિરસ્યાગ્રે ગીતં નૃત્યમચક્ષુષઃ॥
તદ્વન્માતૃમતાદન્યકૃતં પુત્રસ્ય ધર્મજમ્

સર્વં કર્મ ન સંદેહસ્તેનાહં ત્વામુપાગતા॥
બંધૂનાં વચનાત્પુત્ર દુઃખાર્તા ચ વિશેષતઃ

કિં વા તે બહુનોક્તેન ભૂયો ભૂયશ્ચ પુત્રક॥
આનૃણ્યં જાયતે યદ્વત્પિતૄણાં તત્તથા શૃણુ

તવ વત્સ પ્રમાણં ચેત્કુરુષ્વ ચ વચો મમ॥
તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા વૃત્રઃ સંચિંત્ય ચેતસિ

શ્રુતિસ્મૃત્યુક્તમાર્ગેણ ન માતુર્વિદ્યતે પરમ્॥
સ તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય આનિનાય પરિગ્રહમ્

ત્વષ્ટા તસ્મૈ દદૌ પ્રીતસ્તતો રત્નાન્યનેકશઃ॥
સંખ્યાહીનાનિ તસ્યૈવ કુપ્યાકુપ્યમનંતકમ્

હસ્ત્યશ્વયાનકોશાઢ્યં સોઽભિષિક્તઃ પદે નિજે॥
દાનવાનાં મહાવીર્યો બ્રાહ્મણ્યેન સમન્વિતઃ

અભિષિક્તં તદા વૃત્રં સ્વરાજ્યે તેઽસુરાદયઃ॥
શ્રુત્વાભિષેકં સંહૃષ્ટાસ્તસ્ય વૃત્રસ્ય બાંધવાઃ

દાનવાશ્ચ સમાજગ્મુર્યે તત્રાસન્પુરોગતાઃ॥
પાતાલાદ્ગિરિદુર્ગાચ્ચ સ્થલદુર્ગેભ્ય એવ ચ॥
કૃતવૈરાઃ સમં દેવૈઃ કોપેન મહતા વૃતાઃ

તતઃ પ્રોત્સાહિતઃ સર્વૈર્દાનવૈઃ સ મહાબલઃ॥
પ્રસ્થિતઃ શત્રુનાશાય મહેન્દ્રભવનં પ્રતિ

શક્રોઽપિ વૃત્રમાકર્ણ્ય સમાયાંતં યુયુત્સયા॥
સન્મુખઃ પ્રયયૌ હૃષ્ટઃ સર્વદેવસમન્વિતઃ

તતઃ સમભવદ્યુદ્ધં દેવાનાં દાનવૈઃ સહ॥
મેરુપૃષ્ઠે સુવિસ્તીર્ણે નિત્યમેવ દિવાનિશમ્

નિત્યં પરાજયો જજ્ઞે દેવાનાં દાનવૈઃ સહ॥
તત્રોવાચ ગુરુઃ શક્ર મા યુદ્ધં કુરુ દેવપ

વૃત્રોઽયં દારુણો યુદ્ધે બલદ્વયસમન્વિતઃ॥
ચત્વારશ્ચાગ્રતો વેદાઃ પૃષ્ઠતઃ સશરં ધનુઃ

તેન જેયતમો દૈત્યસ્તવૈવ ચ મહાહવે॥
તસ્માત્સંધાનમેતેન ત્વં કુરુષ્વ શચીપતે

તતો વિશ્વાસમાયા તં જહિ વજ્રેણ દાનવમ્॥
ષડુપાયૈ રિપુર્વધ્ય ઇતિ શાસ્ત્રનિદર્શનમ્

ભુંજાનશ્ચ શયાનશ્ચ દત્ત્વા કન્યામપિ સ્વકામ્॥
વિપ્રદાનેન સંયોજ્ય કૃત્વાપિ શપથં ગુરુમ્॥
માયાપ્રપંચમાસાદ્ય તસ્માદેવં સમાચર

ઇન્દ્ર ઉવાચ॥
યદ્યેવં ચ સ્વયં ગત્વા ત્વં વિશ્વાસે નિયોજય॥
તવ વાક્યેન વિશ્વાસં નૂનં યાસ્યતિ દાનવઃ

સૂત ઉવાચ॥
શક્રસ્ય મતમાજ્ઞાય પ્રતસ્થે ચ બૃહસ્પતિઃ॥
યત્ર વૃત્રઃ સ્થિતો દૈત્યો યુદ્ધાર્થં કૃતનિશ્ચયઃ

વૃત્રોઽપિ તં સમાલોક્ય સ્વયં પ્રાપ્તં બૃહસ્પતિમ્॥
સદૈવ દ્વિજભક્તઃ સ હૃષ્ટાત્મા સમપદ્યત॥
વિશેષાત્પ્રણિપત્યોચ્ચૈર્વાક્યમેતદભાષત

વૃત્ર ઉવાચ॥
સ્વાગતં તે દ્વિજશ્રેષ્ઠ કિં કરોમિ પ્રશાધિ મામ્॥
પ્રિયા મે બ્રાહ્મણા યસ્માત્તસ્માત્કીર્તય સાંપ્રતમ્

બૃહસ્પતિરુવાચ॥ સંદિગ્ધો વિજયો યુદ્ધે યસ્માદ્દૈવેન સત્તમ॥
તસ્માત્કુરુ મહેંદ્રેણ વ્યવસ્થાં વચનાન્મમ

ત્વં ભુંક્ષ્વ ભૂતલં કૃત્સ્નં શક્રશ્ચાપિ ત્રિવિષ્ટપમ્॥
વ્યવસ્થયાઽનયા નિત્યં વર્તિતવ્યં પરસ્પરમ્

વૃત્ર ઉવાચ॥
અહં તવ વચો બ્રહ્મન્કરિષ્યામિ સદૈવ હિ।
સંગમં કુરુ શક્રેણ સાંપ્રતં મમ સદ્દ્વિજ

સૂત ઉવાચ॥
અથ શક્રં સમાનીય બૃહસ્પતિરુદારધીઃ॥
વૃત્રેણ સહ સંધાનં ચક્રે ચૈવ પરસ્પરમ્

એકારિમિત્રતાં ગત્વા તાવુભૌ દૈત્યદેવપૌ॥
પ્રહૃષ્ટૌ ગતવન્તૌ તૌ તતશ્ચૈવ નિજં ગૃહમ્

અથ શક્રચ્છલાન્વેષી સદા વૃત્રસ્ય વર્તતે॥
ન ચ્છિદ્રં લભતે ક્વાપિ વીક્ષમાણોપિ યત્નતઃ

કથંચિદપિ સોઽભ્યેતિ તત્સકાશં પુરંદરઃ॥
કિંચિચ્છિદ્રં સમાસાદ્ય તત્પ્રતાપેન દહ્યતે

ઇંદ્ર ઉવાચ॥
ન શક્નોમિ ચ તં દૈત્યં વીક્ષિતું ચ કથંચન॥
તેજસા સર્વતો વ્યાપ્તં તત્કથં સૂદયામ્યહમ્

તસ્માત્કંચિદુપાયં મે તદ્વધાર્થં પ્રકીર્તય॥
યથા શક્નોમિ તત્સોઢું તેજસ્તસ્ય દુરાત્મનઃ

સૂત ઉવાચ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ચિરં ધ્યાત્વા બૃહસ્પતિઃ॥
તતઃ પ્રોવાચ તં શક્રં વિનયાવનતં સ્થિતમ્

બૃહસ્પતિરુવાચ॥
તસ્ય બ્રાહ્મ્યં સ્થિતં તેજઃ સમ્યગ્ગાત્રે પુરંદર॥
વીક્ષિતું નૈવ શક્નોષિ તેન ત્વં ત્રિદશાધિપ

તથા તે કીર્તયિષ્યામિ તસ્યોપાયં વધોદ્ભવમ્॥
વધયિષ્યસિ યેનાત્ર તં ત્વં દાનવસત્તમમ્

પ્રાચીસરસ્વતીતીરે પુષ્કરારણ્યમાશ્રિતઃ॥
દધીચિર્નામ વિપ્રર્ષિઃ શતયોજનમુચ્છ્રિતઃ॥૭૩।.
તત્ર નિત્યં તપઃ કુર્વન્સ્તૌતિ નિત્યં પિતામહમ્।
સ નિર્વિણ્ણો મુનિશ્રેષ્ઠઃ પ્રાણાનાં ધારણે હરે

ચિરંતનો મુનિઃ સ સ્યાજ્જરયાતિસમાવૃતઃ॥
તં પ્રાર્થય દ્રુતં ગત્વા તસ્યાસ્થીનિ ગુરૂણિ ચ

સ તે દાસ્યસ્ત્યસંદિગ્ધં ત્યક્ત્વા પ્રાણાનતિપ્રિયાન્॥
તસ્યાસ્થિભિઃ પ્રહરણં વજ્રાખ્યં તે ભવિષ્યતિ

અમોઘં તે તતો નૂનં ત્વં વૃત્રં સૂદયિષ્યસિ॥
તસ્ય વજ્રસ્ય તત્તેજો બ્રહ્મતેજોઽભિબૃંહિતમ્॥
તેન વૃત્રોદ્ભવં તેજઃ પ્રશમં સંપ્રયાસ્યતિ

સૂત ઉવાચ॥
તચ્છ્રુત્વા સત્વરં શક્રઃ સર્વૈર્દૈવગણૈઃ સહ॥
જગામ પુષ્કરારણ્યે યત્ર પ્રાચી સરસ્વતી

ત્રયસ્ત્રિંશત્સમોપેતા તીર્થાનાં કોટિભિર્યુતા॥
દધીચેરાશ્રમં તત્ર સોઽવિશચ્ચિત્રસંયુતમ્

ક્રીડંતે નકુલૈઃ સર્પા યત્ર તુષ્ટિં ગતા મિથઃ॥
મૃગાઃ પંચાનનૈઃ સાર્ધં વૃષદંશાસ્તથાઽઽખુભિઃ

ઉલૂક સહિતાઃ કાકા મિથો દ્વેષવિવર્જિતાઃ॥
પ્રભાવાત્તસ્ય તપસો દધીચેઃ સુમહાત્મનઃ

દધીચિરપિ ચાલોક્ય દેવાઞ્છક્રપુરોગમાન્॥
સમાયાતાન્પ્રહૃષ્ટાત્મા સત્વરં સંમુખોભ્યગાત્

તતશ્ચાર્ઘ્યં સમાદાય પ્રણિપત્ય મુહુર્મુહુઃ॥
શક્રમભ્યાગતં પ્રાહ કિં તે કૃત્યં કરોમ્યહમ્

ગૃહાયાતસ્ય દેવેશ તચ્છીઘ્રં મે નિવેદય॥૮૪।.
ઇંદ્ર ઉવાચ॥
આતિથ્યં કુરુ વિપ્રેંદ્ર ગૃહાયાતસ્ય સન્મુને॥
ત્વદસ્થીનિ નિજાન્યાશુ મમ દેહ્યવિકલ્પિતમ્

અતદર્થમહં પ્રાપ્તસ્ત્વત્સકાશં મુનીશ્વર॥
અસ્થિભિસ્તે પરં કાર્યં દેવાનાં સિદ્ધિમેષ્યતિ

સૂત ઉવાચ॥
ઇંદ્રસ્ય તદ્વચઃ શ્રુત્વા દધીચિસ્તોષસંયુતઃ॥
તતઃ પ્રાહ સહસ્રાક્ષં સર્વૈર્દેવૈઃ સમન્વિતમ્

અહો નાસ્તિ મયા તુલ્યઃ સાંપ્રતં ભુવિ કશ્ચન॥
પુણ્યવાન્યસ્ય દેવેશઃ સ્વયમર્થી ગૃહાગતઃ।૮૮॥
ધન્યાનિ ચ મમાસ્થીનિ યાનિ દેવેશ તે હિતમ્॥
કરિષ્યંતિ સદા કાર્યં રક્ષાર્થં ત્રિદિવૌકસામ્

એષોઽહં સંપ્રદાસ્યામિ પ્રિયાન્પ્રાણાન્કૃતે તવ॥
ગૃહાણ સ્વેચ્છયાઽસ્થીનિ સ્વકાર્યાર્થં પુરંદર

એવમુક્ત્વા મહર્ષિઃ સ ધ્યાનમાશ્રિત્ય સત્વરમ્॥
બ્રહ્મરંધ્રેણ નિઃસાર્ય પ્રાણમાત્માનમત્યજત્

તદાત્મના પરિત્યક્તં તસ્ય ગાત્રં ચ તત્ક્ષણાત્॥
પતિતં મેદનીપૃષ્ઠે વ્યસુ તદ્દ્વિજસત્તમાઃ

તસ્મિન્નેવ કાલે તુ તસ્યાસ્થીનિ શતક્રતુઃ॥
પ્રગૃહ્ય વિશ્વકર્માણં તતઃ પ્રોવાચ સાદરમ્

એતૈરસ્થિભિઃ શીઘ્રં મે કુરુ ત્વં વજ્રમાયુધમ્॥
યેન વ્યાપાદયામ્યાશુ વૃત્રં દાનવસત્તમમ્

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા વિશ્વકર્મા ત્વરાન્વિતઃ॥
યથાયુધં તથા ચક્રે વજ્રાખ્યં દારુણાકૃતિ

ષડસ્રિ શતપર્વાખ્યં મધ્યે ક્ષામં વિભીષણમ્॥
પ્રદદૌ ચ તતસ્તસ્મૈ સહસ્રાક્ષાય ધીમતે

અથ તં સ સમાદાય દ્વાદશાર્કસમપ્રભમ્॥
સમાધિસ્થં ચરૈર્જ્ઞાત્વા વૃત્રં સંધ્યાર્ચને રતમ્

તતશ્ચ પૃષ્ઠભાગં સ સમાશ્રિત્ય ત્રિલોકરાટ્॥
ચિક્ષેપ વજ્રમુદ્દિશ્ય તદ્વધાર્થં સમુત્સુકઃ

સ હતસ્તેન વજ્રેણ દાનવો ભસ્મસાદ્ગતઃ॥
શક્રોપિ હતમજ્ઞાત્વા ભયાત્તસ્યાથ દુદ્રુવે

મનુષ્યરહિતે દેશે વિષમે ગુલ્મસંવૃતે॥
લિલ્યે શક્રસ્તદા સર્વં મેને વૃત્રમયં જગત્

એતસ્મિન્નંતરે દેવાઃ પશ્યંતઃ સર્વતો દિશમ્॥
સિદ્ધચારણગન્ધર્વા આજગ્મુશ્ચ શતક્રતુમ્

તતઃ કૃચ્છ્રાચ્ચ તૈર્દૃષ્ટઃ શક્રોઽસૌ ગહને વને।
નિલીનો ભયસંત્રસ્તો ગુલ્મમધ્યે વ્યવસ્થિતઃ

દેવા ઊચુઃ॥
કિં ત્વં ભીતઃ સહસ્રાક્ષ વૃત્રોઽયં ઘાતિતસ્ત્વયા॥
પરિવારેણ સર્વેણ વીક્ષિતોઽસ્માભિરેવ ચ

અસ્માદાગચ્છ ગચ્છામો ગૃહં પ્રતિ પુરંદર॥
કુરુ ત્રૈલોક્યરાજ્યં ત્વં સાંપ્રતં હતકણ્ટકમ્

તચ્છ્રુત્વાઽથ વિનિષ્ક્રાંતો ગુલ્મમધ્યાચ્છતક્રતુઃ॥
હૃષ્ટરોમા હતં શ્રુત્વા વૃત્રં દાનવસત્તમમ્

અથ પશ્યંતિ યાવત્તં દેવાઃ સર્વે શતક્રતુમ્॥
તાવત્તેજોવિહીનં તદ્ગાત્રં દુર્ગંધિતાયુતમ્

દૃષ્ટ્વા લોકગુરુર્બ્રહ્મા દેવાન્સર્વાનુવાચ હ॥
શક્રોઽયં સાંપ્રતં વ્યાપ્તઃ પાપયા બ્રહ્મહત્યયા

યદનેન હતો વૃત્રો બ્રહ્મભૂતશ્છલેન સઃ॥
તસ્માત્ત્યાજ્યઃ સુદૂરેણ નો ચેત્પાપમવાપ્સ્યથ

બ્રહ્મઘ્નેન સમં સ્પર્શઃ સંભાષોઽથ વિનિર્મિતઃ॥
પાપાય જાયતે પુંસાં તસ્માત્તં દૂરતસ્ત્યજેત્

આસ્તાં સંસ્પર્શનં તસ્ય સંભાષો વા વિશેષતઃ॥
દર્શનં વાપિ તસ્યાહુઃ સર્વપાપપ્રદં નૃણામ્

સૂત ઉવાચ।.
તચ્છ્રુત્વા બ્રહ્મણો વાક્યં શક્રો દૃષ્ટ્વાઽઽત્મનસ્તનુમ્॥
તેજસા સંપરિત્યક્તાં દુર્ગન્ધેન સમાવૃતામ્

તતઃ પ્રોવાચ લોકેશં દીનઃ પ્રણતકન્ધરઃ॥
તવાહં કિંકરો દેવ ત્વયેંદ્રત્વે નિયોજિતઃ

તસ્માત્કુરુ પ્રસાદં મે બ્રહ્મહત્યાવિનાશનમ્॥
પ્રાયશ્ચિત્તં વિભો બ્રૂહિ યેન શુદ્ધિઃ પ્રજાયતે॥૧૧૩।
બ્રહ્મોવાચ॥
અષ્ટષષ્ટિષુ તીર્થેષુ ત્વં સ્નાત્વા બલસૂદન॥
આત્માનં હેમજં દેહિ પાપપૂરુષસંજ્ઞિતમ્

મંત્રવત્તં યથોક્તં ચ બ્રાહ્મણાય મહાત્મને॥
સ્નાત્વા પુણ્યજલે તીર્થે બ્રહ્મઘ્નોઽહમિતિ બ્રુવન્

સ્નાતમાત્રસ્ય તે હસ્તાદ્યત્ર તત્પતતિ ક્ષિતૌ॥
તેજઃ સંજાયતેગાત્રે દુર્ગંધશ્ચ પ્રણશ્યતિ

તસ્મિંસ્તીર્થે ત્વયા તચ્ચ સ્થાપ્યં શક્ર કપાલકમ્॥
મહેશ્વરસ્ય નામ્ના ચ પૂજનીયં તતઃ પરમ્

પંચભિર્વક્ત્રમંત્રૈશ્ચ તતો દેયાઽઽત્મતસ્તનૂઃ॥
હેમોદ્ભવા દ્વિજેન્દ્રાય તતઃ શુદ્ધિમવાપ્સ્યસિ

શક્રસ્તુ તદ્વચઃ શ્રુત્વા બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ॥
કપાલં વૃત્રજં ગૃહ્ય તીર્થયાત્રાં તતો ગતઃ

અષ્ટષષ્ટિષુ તીર્થેષુ ગચ્છન્સ ચ સુરેશ્વરઃ॥
હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે સમાયાતઃ ક્રમેણ ચ

વિશ્વામિત્રહ્રદે સ્નાત્વા યાવત્તસ્માદ્વિનિર્ગતઃ॥
કપાલં પતિતં તસ્માત્સ્વયમેવ હતાત્મનઃ

તતસ્તં પૂજયામાસ મન્ત્રૈર્વક્ત્રસમુદ્ભવૈઃ॥
સર્વપાપહરૈઃ પુણ્યૈર્યથોક્તૈર્બ્રહ્મણા પુરા

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ દુર્ગન્ધો નાશમાપ્તવાન્॥
તચ્છરીરાદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠા મહત્તેજો વ્યજાયત

એતસ્મિન્નન્તરે બ્રહ્મા સહ દેવૈઃ સમાગતઃ॥
બ્રહ્મહત્યાવિમુક્તં તં જ્ઞાત્વા સર્વસુરાધિપમ્

શ્રીબ્રહ્મોવાચ॥
બ્રહ્મહત્યાકૃતો દોષો ગતસ્તે સુરસત્તમ॥
શેષપાપવિશુદ્ધ્યર્થં સ્વર્ણદાનં પ્રયચ્છ ભોઃ

કપાલમેતદ્દેશેઽત્ર યત્ત્વયા પરિપૂજિતમ્॥
વૃત્રસ્ય પંચભિર્મંત્રૈર્હરવક્ત્રસમુદ્ભવૈઃ

પ્રદાસ્યસિ તતો ભક્ત્યા હેમજામાત્મનસ્તનુમ્॥
વિધિના મંત્રયુક્તેન તવ પાપં પ્રયાસ્યતિ॥
યદ્યત્પૂર્વકૃતં કૃત્સ્નં પ્રદાય બ્રાહ્મણાય ભોઃ

એવમુક્તસ્તતઃ શક્રો બ્રહ્મણા સુરસંનિધૌ॥
તથેત્યુક્ત્વા તુ તત્કાલં પાપપિંડં નિજં દદૌ

કૃત્વા હેમમયં વિપ્રા બ્રાહ્મણાય મહાત્મને॥
ગર્તાતીર્થસમુત્થાય વાતાખ્યાયાહિતાગ્નયે

એતસ્મિન્નંતરે વિપ્રો ગર્હિતઃ સોઽથ નાગરૈઃ।.
ધિગ્ધિક્પાપ વૃથા વેદા યે ત્વયા પારિતાઃ પુરા

નાસ્માભિઃ સહ સંપર્કં કદાચિત્ત્વં કરિષ્યસિ॥
ગૃહીતં યત્ત્વયા દાનં પાપપિંડસમુદ્ભવમ્

તતઃ પ્રોવાચ વિપ્રઃ સ ઉપમન્યુકુલોદ્ભવઃ॥
વિવર્ણવદનો ભૂત્વા નામ્ના ખ્યાતઃ સ વાતકઃ

ત્વયા શક્ર પ્રદત્તો મે પાપપિંડઃ સ્વકો યતઃ॥
મયા પ્રતિગ્રહસ્તેન દાક્ષિણ્યેન કૃતસ્તવ

ન લોભેન સુરશ્રેષ્ઠ પશ્યતસ્તે વિગર્હિતઃ॥
અહં ચ બ્રાહ્મણૈઃ સર્વૈરેતૈર્નગરવાસિભિઃ

તસ્માન્નાહં ગ્રહીષ્યામિ એતં તવ પ્રતિગ્રહમ્

ભૂયોઽપિ તવ દાસ્યામિ ન ત્વં ગૃહ્ણાસિ ચેત્પુનઃ॥ બ્ર
હ્મશાપં પ્રદાસ્યામિ દારુણં ચ ક્ષયાત્મકમ્

ઇંદ્ર ઉવાચ॥
વેદાગંપારગો વિપ્રો યદિ કુર્યાત્પ્રતિગ્રહમ્॥
ન સ પાપેન લિપ્યેત પદ્મપત્રમિવાંભસા

તસ્માત્તે પાતકં નાસ્તિ શૃણુષ્વાત્ર વચો મમ॥
એતૈસ્ત્વં ગર્હિતે યસ્માદ્બ્રાહ્મણૈર્નગરોદ્ભવૈઃ

એતેષાં સર્વકૃત્યેષુ પ્રધાનસ્ત્વં ભવિષ્યસિ॥
એતેષાં પુત્રપૌત્રા યે ભવિષ્યંતિ તથા તવ

તે સર્વે ચાજ્ઞયા તેષાં વર્તયિષ્યંત્યસંશયમ્॥
યુષ્મદ્વાક્યવિહીનં યત્કૃત્યં સ્વલ્પમપિ દ્વિજ

તેષાં સંપત્સ્યતે વન્ધ્યં યથા ભસ્મહુતં તથા॥
કપાલમોચનં નામ ખ્યાતમેતદ્ભવિષ્યતિ

યે તુ સંસ્મૃત્ય મનુજાઃ કપાલં મમ સદ્દ્વિજ॥
તત્ર શ્રાદ્ધં કરિષ્યંતિ તે નરા મુક્તિસંયુતાઃ॥
શ્રાદ્ધપક્ષે વિશેષેણ પ્રયાસ્યંતિ પરાંગતિમ્

સ્થાનબાહ્યદ્વિજાતીનાં કુલે દારપરિગ્રહમ્॥
કૃત્વા ત્વદ્ગોત્રસંભૂતા બ્રાહ્મણા મત્પ્રસાદતઃ

વ્યવહાર્યા ભવિષ્યંતિ નગરે સર્વકર્મસુ॥
એવમુક્ત્વા સહસ્રાક્ષસ્તતશ્ચાદર્શનં ગતઃ

વાતોપિ તેન વિત્તેન પ્રતિગ્રહકૃતેન ચ॥
ચકાર તત્ર પ્રાસાદં દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ

તતઃ પ્રોવાચ શક્રસ્તાન્બ્રાહ્મણાન્નગરોદ્ભવાન્॥
કપાલમોચને સ્નાત્વા યો દેવં હ્યર્ચયિષ્યતિ

બ્રહ્મહત્યોદ્ભવં પાપં તસ્ય નશ્યત્યસંશયમ્॥
મહાપાતકયુક્તો વા વિપાપ્મા સંભવિષ્યતિ

સ તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય બ્રાહ્મણાન્નગરોદ્ભવાન્॥
તત્રૈવ સ્વાશ્રમં કૃત્વા પૂજયામાસ શંકરમ્

તતઃપ્રભૃતિ યત્કિંચિત્તેષાં કૃત્યં પ્રજાયતે॥
તદ્વાક્યેન પ્રકુર્વંતિ તત્ર યે નાગરઃ સ્થિતાઃ

એતસ્માત્કારણાજ્જાતો મધ્યગો દ્વિતીયસ્ત્વિહ

એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતમાખ્યાનં પાપનાશનમ્॥
કપાલેશ્વરદેવસ્ય શૃણ્વતાં પઠતાં નૃણામ્

યથા દેવેશ્વરસ્યાત્ર પાપં નષ્ટં મહાત્મનઃ॥
બ્રહ્મહત્યા યથા નષ્ટા તસ્મિંસ્તીર્થે દ્વિજોત્તમાઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે વાતકેશ્વરક્ષેત્રકપાલમોચનેશ્વરોત્પત્તિમાહાત્મ્યવર્ણનં નામૈકોનસપ્તત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ