સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.267

સૂત ઉવાચ॥
તસ્માદેષા મહારાજ શિવરાત્રિર્વિપશ્ચિતા॥।
કર્તવ્યા પુરુષેણાત્ર લોકદ્વયમભીપ્સુના

આનર્ત ઉવાચ॥
મંકણેશ્વરમાહાત્મ્યં મયા વિસ્તરતઃ શ્રુતમ્॥
શિવરાત્રિસમોપેતં યત્ત્વયા પરિકીર્તિતમ્

સાંપ્રતં વદ મે કૃત્સ્નં સિદ્ધેશ્વરસમુદ્ભવમ્॥
વિસ્તરેણ મહાભાગ પરં કૌતૂહલં હિ મે

ભર્તૃયજ્ઞ ઉવાચ॥
સિદ્ધેશ્વર ઇતિ ખ્યાતો મહાદેવો મહીપતે॥
તસ્યોત્પત્તિસ્ત્વયા પૂર્વં શ્રુતાત્ર વદતો મમ

સાંપ્રતં તત્ફલં વચ્મિ તસ્મિન્દૃષ્ટે તુ દાનજમ્॥
યત્ફલં જાયતે નૄણાં ચક્રવર્તિત્વ સંભવમ્

તુલાપુરુષદાનં ચ તત્ર રાજન્પ્રશશ્યતે॥
ય ઇચ્છેચ્ચક્રવર્તિત્વં સમસ્તે ધરણીતલે

આનર્ત ઉવાચ॥
તુલાપુરુષદાનસ્ય યો વિધિઃ પરિકીર્તિતઃ॥
તં મે સર્વં સમાચક્ષ્વ વિસ્તરેણ મહામુને

ભર્તૃયજ્ઞ ઉવાચ॥
ચંદ્રસૂર્યોપરાગે વા અયને વિષુવે તથા॥
તીર્થે વા પુરુષશ્રેષ્ઠ તુલાપુરુષસંભવમ્

પ્રશંસંતિ વિધિં સમ્યક્પ્રાપ્તે વા ચેંદુસંક્ષયે॥
બ્રાહ્મણાનાં સુદાંતાનામનુષ્ઠાનવતાં સતામ્

વેદાધ્યયનયુક્તાનાં નિર્દોષાણાં ચ પાર્થિવ॥
વિભજ્ય સ ભવેદ્દેયો નૈકસ્ય ચ કથંચન

શુચૌ દેશે સમે પુણ્યે પૂર્વોત્તરપ્લવે શુભે॥
મંડપં કારયેદ્વિદ્વાન્ રમ્યં ષષ઼ઓશહસ્તકમ્॥
તન્મધ્યે કારયેદ્વેદિં ચતુર્હસ્ત પ્રમાણતઃ।
યજમાનસ્ય હસ્તેન હસ્તૈકેન સમુચ્છ્રિતામ્

ચતુર્હસ્તાનિ કુણ્ડાનિ ચતુર્દિક્ષુ પ્રકલ્પયેત ॥
એકહસ્તપ્રમાણાનિ આયામવ્યાસવિસ્તરાત્॥
ઐશાન્યામપરાં વેદિં હસ્તમાત્રાં ન્યસેચ્છુભામ્॥
રત્નિમાત્રોત્થિતાં ચૈવ ગ્રહાંસ્તત્ર પ્રકલ્પયેત્

યુગ્માંશ્ચ ઋત્વિજઃ કાર્યાશ્ચતુર્દિક્ષુ યથાક્રમમ્॥
બહ્વૃચોઽધ્વર્યશ્ચૈવ ચ્છંદોગાથર્વણાવપિ

તૂષ્ણીં તુ દેવતાહોમસ્તૈઃ કાર્યઃ સુસમાહિતૈઃ॥
તલ્લિંગૈર્નૃપતેમંત્રૈઃ સ્વશક્ત્યા જપ એવ ચ

એકહસ્તપ્રવિષ્ટં તુ ચતુર્હસ્તોચ્છ્રિતં તથા॥
સ્તંભદ્વયં તુ કર્તવ્યં વેદિયામ્યોત્તરે સ્થિતમ્

તન્મધ્યે સુશુભં કાષ્ઠં સ્તંભજાત્યં દૃઢં ન્યસેત્॥
ચન્દનઃ ખદિરો વાથ બિલ્વોવાઽશ્વત્થ એવ વા

તિંદુકો દેવદારુર્વા શ્રીપર્ણી વા વટોઽથવા॥
અષ્ટૌ વૃક્ષાઃ શુભાઃ શસ્તાઃ સ્તંભાર્થં નૃપસત્તમ્

શિક્યદ્વય સમોપેતાં તન્મધ્યે વિન્યસેત્તુલામ્॥
સ્નાતઃ શુક્લાંબરધરઃ શુક્લમાલ્યાનુલેપનઃ॥૬.૨૬૭.૨૦।
પૂરયિત્વા સમંતાચ્ચ લોકપાલાન્યથાક્રમમ્॥
સ્તંભાન્સંપૂજયત્પશ્ચાદ્ગન્ધમાલ્યાનુલેપનૈઃ

તુલાં ચ પાર્થિવશ્રેષ્ઠ પુણ્યાહં ચ પ્રકીર્તયેત્॥
યજમાનો નિજૈઃ સર્વૈરાયુધૈઃ કાયસંસ્થિતૈઃ

પશ્ચિમાં દિશમાસ્થાય પ્રાઙ્મુખઃ શ્રદ્ધયાઽન્વિતઃ॥
કૃતાંજલિપુટો ભૂત્વા ઇમં મંત્રમુદીરયેત્

બ્રહ્મણો દુહિતા નિત્યં સત્યં પરમમાશ્રિતા॥
કાશ્યપી ગોત્રતશ્ચૈવ નામતો વિશ્રુતા તુલા

ત્વં તુલે સત્યનામાસિ સ્વભીષ્ટં ચાત્મનઃ શુભમ્॥
કરિષ્યામિ પ્રસાદં મે સાંનિધ્યં કુરુ સાંપ્રતમ્

તતસ્તસ્યાં સમારુહ્ય સ્વશક્ત્યા યત્સમાહૃતમ્॥
દાનાર્થં પૂર્વમાયોજ્યં શિક્યેન્યસ્મિન્નરોત્તમ

સુવર્ણં રજતં વાઽથ વસ્ત્રં ચાન્યદભીપ્સિતમ્॥
યાવત્સામ્યં ભવેદ્રાજન્નાત્મનોઽભ્યધિકં ચ વા

તતોઽભીષ્ટાં સમાસાદ્ય દેવતાં શિક્યમાશ્રિતઃ॥
ઉદકં જલમધ્યે ચ તદર્થં પ્રક્ષિપેદ્દ્રુતમ્

સતિલં સહિરણ્યં ચ સાક્ષતં વિધિપૂર્વકમ્॥
અવતીર્ય તતઃ સર્વં બ્રાહ્મણેભ્યો નિવેદયેત્

યત્ફલં પ્રાપ્યતે પશ્ચાત્તદિહૈકમનાઃ શૃણુ

અજાનતા જાનતા વા યત્પાપં તુ ભવેત્કૃતમ્॥
તત્સર્વં નાશયેન્મર્ત્યો દાનસ્યાસ્ય પ્રભાવતઃ

યાવન્માત્રં કૃતં પાપમતીતં નૃપસત્તમ॥
તાવન્માત્રં ક્ષયં યાતિ તુલાપુરુષદાનતઃ

ઈશ્વરાણાં સમાદિષ્ટં કાયક્લેશભયાત્મનામ્॥
પુરશ્ચરણમેતદ્ધિ દાનં તૌલ્યસમુદ્ભવમ્

એતદ્દત્તં દિલીપેન કાર્તવીર્યેણ ભૂપતે॥
પૃથુના પુરુકુત્સેન તથાન્યૈરપિ પાર્થિવૈઃ

એતત્પુણ્યં પ્રશસ્યં ચ સર્વકામપ્રદં નૃણામ્।
તુલાપુરુષદાનં ચ સર્વોપદ્રવનાશનમ્

આધયો વ્યાધયો ન સ્યુર્ન વૈધવ્યં ગદોદ્ભવમ્॥
સંજાયતે નૃપશ્રેષ્ઠ ન વિયોગઃ સ્વબન્ધુભિઃ॥
તુલાપુરુષદાનસ્ય ફલમેતદુદાહૃતમ્

તુલાપુરુષદાનસ્ય પ્રદત્તસ્ય નૃપોત્તમ॥
ન શક્યતે કથયિતું ફલં યત્સ્યાત્કલૌ યુગે

દક્ષિણામૂર્તિમાસાદ્ય સિદ્ધેશ્વરવિભોઃ પુરઃ॥
યઃ પ્રયચ્છતિ ભૂપાલ સહસ્રગુણિતં ફલમ્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન પ્રાપ્ય સિદ્ધેશ્વરં વિભુમ્॥
તુલાપુરુષદાનં ચ કર્તવ્યં સુવિવેકિના।૩૯॥
એકત્ર સર્વતીર્થાનિ સર્વાણ્યાયતનાનિ ચ॥
હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે કથિતાનિ સ્વયંભુવા

સિદ્ધેશ્વરઃ સુરશ્રેષ્ઠ એકત્ર સમુદાહૃતઃ॥
તસ્મિન્દૃષ્ટે તથા સ્પૃષ્ટે પૂજિતે નૃપસત્તમ॥
સર્વેષાં લભતે મર્ત્યઃ ફલં યત્પરિકીર્તિતમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે શ્રીસિદ્ધેશ્વરમાહાત્મ્યે તુલાપુરુષદાનમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ સપ્તષષ્ટ્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ