સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.266

ઋષય ઊચુઃ॥
શ્રુતાનિ મુખ્યતીર્થાનિ તત્ક્ષેત્રપ્રોદ્ભવાનિ ચ॥
યેષુ સ્નાતો નરઃ સ્મ્યક્સર્વ તીર્થફલં લભેત્

લિંગાનિ ચ મહાભાગ તત્ર મુખ્યાનિ યાનિ ચ॥
યૈર્દૃષ્ટૈર્લભ્યતે શ્રેયઃ સર્વેષાં તાનિ નો વદ

સૂત ઉવાચ॥
તત્ર ચ મંકણાખ્યં તુ લિંગમસ્તિ સુશોભનમ્॥
તથા સિદ્ધેશ્વરં નામ ગૌતમેશ્વરસંયુતમ્

કપાલેશ્વમન્યચ્ચ ચતુર્થં પરિકીર્તિતમ્॥
એકૈકં સર્વલિંગાનાં ફલં યચ્છત્યસંશયમ્॥
યથોક્તવિધિના સમ્યગ્યથોક્તં દ્વિજસત્તમાઃ

તત્ર તાવત્પ્રવક્ષ્યામિ મંકણેશ્વરજં ફલમ્॥
મકારાક્ષરયુક્તસ્ય લિંગસ્યાત્ર દ્વિજોત્તમાઃ

શિવરાત્રિં સમાસાદ્ય યસ્તસ્ય પુરુષો દ્વિજાઃ॥
કુર્યાજ્જાગરણં રાત્રૌ નિરાહારઃ સ્થિતઃ શુચિઃ

સર્વલિંગોદ્ભવં ચૈવ ફલં દર્શનસંભવમ્॥
જાયતે નાત્ર સંદેહ ઇત્યુવાચ હરઃ સ્વયમ્

ઋષય ઊચુઃ॥
શિવરાત્રિર્મહાભાગ કસ્મિન્કાલે તુ સા ભવેત્॥
વિધ્યાનં ચૈવ માહાત્મ્યં સર્વં નો વિસ્તરાદ્વદ

સૂત ઉવાચ॥ માઘસ્ય કૃષ્ણપક્ષે યા તિથિશ્ચૈવ ચતુર્દશી॥
તસ્યા રાત્રિઃ સમાખ્યાતા શિવરાત્રિસમુદ્ભવા

તસ્યાં સર્વેષુ લિંગેષુ સદા સંક્રમતે હરઃ॥
વિશેષાત્સર્વપુણ્યેષુ ખ્યાતેયં મંકણેશ્વરે

ઋષય ઊચુઃ॥
શિવરાત્રિઃ કથં જાતા કેનૈષા ચ વિનિર્મિતા॥
કસ્માદ્બહુફલા જાતા સર્વં નો વિસ્તરાદ્વદ

સૂત ઉવાચ॥
અત્ર વઃ કીર્તયિષ્યામિ પૂર્વવૃત્તં કથાનકમ્॥
ભર્તૃયજ્ઞસ્ય સંવાદમશ્વસેનસ્ય ભૂપતેઃ

આનર્તાધિપતિઃ પૂર્વમશ્વસેન ઇતિ સ્મૃતઃ॥
આસીદ્ધર્મપરો નિત્યં વેદવેદાગંપારગઃ

ભર્તૃયજ્ઞઃ પુરા તેન ઇદં પૃષ્ટઃ કુતૂહલાત્॥
કલિકાલં સમુદ્વીક્ષ્ય વર્ધમાનં દિનેદિને

અશ્વસેન ઉવાચ॥
કલિકાલકૃતે કિંચિદ્વ્રતં મે વદ સન્મુને॥
સ્વલ્પાયાસં મહત્પુણ્યં સર્વપાપપ્રણાશનમ્

સ્વલ્પાયુષઃ સદા મર્ત્યા બ્રહ્મન્કૃતયુગે પુરા॥
ત્રેતાયાં દ્વાપરે ચૈવ કિમુ પ્રાપ્તે કલૌ યુગે॥૧૬।
તસ્માદ્વર્ષવ્રતં ત્યક્ત્વા કિંચિદેકાહ્નિકં વદ

શ્વઃ કાર્યમદ્ય કુર્વીત પૂર્વાહ્ણે ચાપરાહ્ણિકમ્॥
ન હિ પ્રતીક્ષતે મૃત્યુઃ કૃતં વાસ્ય ન વા કૃતમ્॥૧૮।
તસ્ય તદ્વચં શ્રુત્વા ભર્તૃયજ્ઞ ઉદારધીઃ॥
અબ્રવીત્સુચિરં ધ્યાત્વા જ્ઞાત્વા દિવ્યેન ચક્ષુષા

અસ્તિ રાજન્વ્રતં પુણ્યં શિવરાત્રીતિસંજ્ઞિતમ્॥
એકાહ્નિકં મહારાજ સર્વપાતકનાશનમ્

તત્ર યદ્દીયતે દાનં હુતં જપ્તં તથૈવ ચ॥
સર્વમક્ષયતાં યાતિ રાત્રિ જાગરણે કૃતે

અપુત્રો લભતે પુત્રાનધનો ધનમાપ્નુયાત્॥
સ્વલ્પાયુર્દીર્ઘમાયુષ્યં શત્રૂણાં ચૈવ સંક્ષયમ્

યંયં કામમભિધ્યાયન્વ્રતમેતત્સમાચરેત્॥
તંતં સમાપ્નુયાન્મર્ત્યો નિષ્કામો મોક્ષમાપ્નુયાત્

કાર્પણ્યેનાથ વિત્તેન યદિ કુર્યાત્પ્રજાગરમ્॥
તથા વર્ષકૃતાત્પાપાન્મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

યાનિ કાન્યત્ર લિંગાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ॥
તેષુ સંક્રમતે દેવસ્તસ્યાં રાત્રૌ યતો હરઃ

શિવરાત્રિસ્તતઃ પ્રોક્તા તેન સા હરવલ્લભા॥
પ્રાર્થિતઃ સ સુરૈઃ સર્વૈર્લોકાનુગ્રહકામ્યયા

ભગવન્કલિકાલેઽસ્મિન્સર્વપાપસમન્વિતે॥
વર્ષપાપવિશુદ્ધ્યર્થં દિનમેકં ક્ષિતૌ વ્રજ॥
યેન ત્વત્પૂજયા પૂતા મર્ત્યાઃ શુદ્ધિમવાપ્નુયુઃ

તતો દત્તં હુતં તેષામસ્માકમુપતિષ્ઠતિ॥
યદુચ્છિષ્ટં નરૈર્દત્તં તદ્વૃથા જાયતેઽખિલમ્

કલિકાલે ન ચાસ્માકં કિંચિદેવોપતિષ્ઠતિ॥
અશુદ્ધૈર્માનવૈર્દત્તં પ્રભૂતમપિ શંકર

શ્રીભગવાનુવાચ॥
માઘમાસસ્ય કૃષ્ણાયાં ચતુર્દશ્યાં સુરેશ્વર॥
અહં યાસ્યામિ ભૂપૃષ્ઠે રાત્રૌ નૈવ દિવા કલૌ

લિંગેષુ ચ સમસ્તેષુ ચલેષુ સ્થાવરેષુ ચ॥
સંક્રમિષ્યામ્યસંદિગ્ધં વર્ષપાપવિશુદ્ધયે

તસ્યાં રાત્રૌ હિ મે પૂજાં યઃ કરિષ્યતિ માનવઃ॥
મંત્રૈરેતૈઃ સુરશ્રેષ્ઠ વિપાપ્મા સ ભવિષ્યતિ

ૐ સદ્યોજાતાય નમઃ॥
ૐ વામદેવાય નમઃ॥
ૐ ઘોરાય નમઃ॥
ૐ તત્પુરુષાય નમઃ॥
ૐ ઈશાનાય નમઃ॥
એવં વક્ત્રાણિ સંપૂજ્ય ગન્ધપુષ્પાનુલેપનૈઃ॥
વસ્ત્રૈર્દીપૈશ્ચ નૈવેદ્યૈસ્તતોઽર્ઘં સંપ્રદાપયેત્॥
મંત્રેણાનેન સંપૂજ્ય માં ધ્યાત્વા મનસિ સ્થિતમ્॥૩૩।
ગૌરીવલ્લભ દેવેશ સર્વાદ્ય શશિશેખર॥
વર્ષપાપવિશુદ્ધ્યર્થમર્ઘો મે પ્રતિગૃહ્યતામ્॥૩૪।
તતઃ સંપૂજયેદ્વિપ્રં ભોજનાચ્છાદનાદિભિઃ॥
દત્ત્વાથ દક્ષિણાં તસ્મૈ વિત્તશાઠ્યં વિવર્જયેત્

ધર્માખ્યાનકથાભિશ્ચ સલાસ્યૈસ્તાંડવૈસ્તથા

એવં કરિષ્યતે યોઽત્ર વ્રતમેતત્સુરેશ્વર॥
વર્ષપાપવિશુદ્ધ્યર્થં પ્રાયશ્ચિત્તં ભવિષ્યતિ

તચ્છ્રુત્વા ત્રિદશાઃ સર્વે પ્રણમ્ય શશિશેખરમ્॥
સંપ્રહૃષ્ટા નરશ્રેષ્ઠ સ્વાનિ સ્થાનાનિ ભેજિરે

પ્રેષયામાસુરુર્વ્યાં ચ નારદં મુનિસત્તમમ્॥
પ્રબોધનાય લોકાનાં શિવરાત્રિકૃતે સદા

સોઽપિ ગત્વા ધરાપૃષ્ઠં શ્રાવયામાસ સર્વતઃ॥
શિવરાત્રેસ્તુ માહાત્મ્યં યદુક્તં શૂલપાણિના

તતઃ પ્રભૃતિ સંજાતા શિવરાત્રિર્ધરાતલે॥
સર્વકામપ્રદા પુણ્યા સર્વપાતકનાશિની

અત્ર વઃ કીર્તયિષ્યામિ પુરાવૃત્તં કથાનકમ્॥
યદ્વૃત્તં નૈમિષારણ્યે લુબ્ધકસ્યાત્ર કસ્યચિત્

તત્રાસીલ્લુબ્ધકઃ કશ્ચિજ્જાતિમાત્રાન્ન કર્મતઃ॥
વ્યસેનાનાભિભૂતાત્મા પરવિત્તાપહારકઃ॥૪૩।
ન કદાચિદ્વ્રતં તેન ન દત્તં ન જપઃ કૃતઃ॥
કેવલં ચ હૃતં વિત્તં લોકાનાં છલસંશ્રયાત્

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય શિવરાત્રિઃ સમાગતા॥
માઘમાસેઽસિતેપક્ષે સર્વપાતકનાશિની

તત્રાસ્ત્યાયતનં પુણ્યં દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ॥
તત્ર જાગરણં રાત્રૌ પ્રારબ્ધં બહુભિર્જ્જનૈઃ

નારીભિર્નરશાર્દૂલ ભૂષિતાભિઃ સુભૂષણૈઃ॥
અથાસૌ ચિંતયામાસ ચોરો દૃષ્ટ્વાથ જાગરમ્

ગચ્છામિ યદિ કાંચિત્સ્ત્રીં ભૂષણૈઃ પરિભૂષિતામ્॥
નિષ્ક્રાંતાં બાહ્યતશ્ચાસ્ય પ્રાસાદસ્યાપ્નુયામહમ્

તતો હત્વા સમાદાય ભૂષણાનિ વ્રજામ્યહમ્॥૪૯।
એવં નિશ્ચિત્ય મનસા ગતસ્તસ્ય સમીપતઃ।
કર્ણિકારં સમારુહ્ય સ્થિતો ગુપ્તસ્તતો હિ સઃ

વીક્ષમાણો દિશઃ સર્વા નારીનિષ્ક્રામણોદ્ભવાઃ॥
ચૌરકર્મપ્રવૃત્તસ્ય શીતાર્તસ્ય વિશેષતઃ

અલ્પાપિ નિદ્રા નાયાતા ન ચ નારી વિનિર્ગતા॥
તસ્યાધસ્તાત્તતો લિંગમભવત્તુ ધરોદ્ભવમ્॥
ગત્વા ચ પત્રાણ્યાદાય પ્રચિક્ષેપાસ્ય ચોપરિ

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ પ્રોદ્ગતસ્તીક્ષ્ણદીધિતિઃ॥
અસતીનાં ચ ચૌરાણાં કામિનામસુખાવહઃ

તતો નરાશ્ચ નાર્યશ્ચ જગ્મુઃ સ્વંસ્વં નિકેતનમ્॥
ઉપચારપરાઃ શાંતાઃ પ્રણિપત્ય મહેશ્વરમ્

સોઽપિ ચૌરો નિરાશશ્ચ ક્ષુત્ક્ષામઃ શીતવિહ્વલઃ॥
અવતીર્ય દ્રુમાત્તસ્માદુપાયં કંચિદાશ્રિતઃ

તતઃ કાલેન મહતા પંચત્વં સમપદ્યત॥
જાતો જાતિસ્મરઃ સોઽથ દશાર્ણાધિપતેર્ગૃહે

ઉપવાસપ્રભાવેન બલાદપિ પ્રજાગરાત્॥
શિવરાત્રેસ્તથા તસ્ય લિઙ્ગસ્યાપિ પ્રપૂજયા

તતો રાજ્યં સમાસાદ્ય પિતૃપૈતામહં મહત્॥
કારયામાસ લિંગસ્ય પ્રાસાદં તસ્ય શોભનમ્

વર્ષેવર્ષે સમાશ્રિત્ય શિવરાત્રૌ પ્રજાગરાત્॥
ઉપવાસપરોભૂત્વા ગીતવાદિત્રનિઃસ્વનૈઃ

ધર્માખ્યાનકથાભિશ્ચ ગીતધ્વનિભિરેવ ચ॥
પૂર્વોક્તમંત્રૈઃ સંપૂજ્ય અર્ઘં દત્ત્વા વિધાનતઃ॥
સંતર્પ્ય બ્રાહ્મણાન્કામૈર્જગામ નિલયં નિજમ્

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય શિવરાત્રૌ સમાગતાઃ॥
પ્રાસાદે તત્ર મુનયઃ પ્રાપ્તા શાણ્ડિલ્યપૂર્વકાઃ

શાંડિલ્યોઽથ ભરદ્વાજો યવક્રીતોઽથ ગાલવઃ॥
પુલસ્ત્યઃ પુલહો ગાર્ગ્યસ્તથાન્યે બહવો નૃપ

સોઽપિ રાજા બૃહત્સેનો દશાર્ણાધિપતેઃ સુતઃ॥
સંપ્રાપ્તો જાગરં કર્તું તસ્ય લિંગસ્ય ચાગ્રતઃ

પૂજયિત્વા તતો દેવં પ્રણિપત્ય મુનીશ્વરાન્॥
ઉપવિષ્ટસ્તસ્ય ચાગ્રે હ્યનુજ્ઞાતો દ્વિજોત્તમૈઃ

તતસ્તસ્યાગ્રતશ્ચક્રુઃ કથાસ્તે બહુધા નૃપ॥
રાજર્ષીણામતીતાનાં બ્રહ્મર્ષીણાં વિશેષતઃ

અથ કસ્મિન્કથાંતે સ તૈઃ પૃષ્ટો બ્રહ્મવાદિભિઃ॥
કૌતુકાવિષ્ટચિત્તૈશ્ચ વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનૈઃ

રાજન્પૃચ્છામહે સર્વે વયં કૌતૂહલાન્વિતાઃ॥
યદિ બ્રવીષિ નઃ સત્યં દેવતાયતને સ્થિતઃ

રાજોવાચ॥
યદિ જ્ઞાસ્યામિ વિપ્રેંદ્રાઃ કથયિષ્યામ્યસંશયમ્॥
દેવસ્યાગ્રે ચ સંપૃષ્ટઃ સત્યેનાત્માનમાલભે

ઋષય ઊચુઃ॥
પુષ્કલાનિ પરિત્યજ્ય કસ્માદ્દાનાન્યનેકશઃ॥
જાગરં કર્તુકામોઽત્ર સ્વદેશાદુપતિષ્ઠસિ

વર્ષેવર્ષે સદા પ્રાપ્તે નૂનં ત્વં વેત્સિ કારણમ્॥
રહસ્યં યદિ તે ન સ્યાત્તદ્બ્રવીહિ નરાધિપ

સૂત ઉવાચ॥
સવૈલક્ષ્યં સ્મિતં કૃત્વા તતઃ પ્રાહ સ દુર્મનાઃ॥
રહસ્યં પરમં હ્યેતદવાચ્યં હિ દ્વિજોત્તમાઃ

તથાપિ ચ વદિષ્યામિ પૃષ્ટો દેવાગ્રતો યતઃ

તતઃ સ કથયામાસ પૂર્વદેહસમુદ્ભવમ્॥
મલિમ્લુચસ્તતો નૂનં શિવરાત્રિસમુદ્ભવમ્

ચૌર્યભાવેન દેવસ્ય પૂજનં જાગરસ્તથા॥
ઉપવાસં વિના તેન શિવરાત્રૌ પુરા કૃતમ્

જાતિસ્મરણસંયુક્તં જન્મજાતં યથાતથમ્॥
તતસ્તે મુનયઃ સર્વે સાધુવાદાન્પૃથગ્વિધાન્

નૃપોત્તમસ્ય રાજર્ષેર્દત્ત્વાશીર્ભિઃ સમન્વિતાન્॥
રાત્રૌ જાગરણં કૃત્વા પ્રજગ્મુસ્તે નિજાશ્રમાન્

સોઽપિ રાજાસમભ્યર્ચ્ય તં દેવં તાન્દ્વિજોત્તમાન્॥
જગામ સ્વપુરં પશ્ચાત્કૃત્વા રાત્રૌ પ્રજાગરમ્

ભર્તૃયજ્ઞ ઉવાચ॥
શિવરાત્રિઃ સમુત્પન્ના એવં ભૂમિતલે નૃપ॥
એવંવિધં ચ માહાત્મ્યં તસ્યાસ્તે પરિકીર્તિતમ્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન કાર્યા સ નૃપસત્તમ॥
કલિકાલે વિશેષેણ ય ઇચ્છેદ્ભૂતિમાત્મનઃ

એષા કૃતા દિલીપેન નલેન નહુષેણ ચ॥
માન્ધાત્રા ધુંધુમારેણ સગરેણ યુયુત્સુના

તથાન્યૈશ્ચ વિશેષેણ સમ્યક્છ્રદ્ધાસમન્વિતૈઃ॥
પ્રાપ્તાશ્ચ હૃદ્ગતાઃ કામા યે દિવ્યા યે ચ માનુષાઃ

તથા ચૈવ તુ સાવિત્ર્યા શ્રિયા દેવ્યા તુ સીતયા॥
અરુંધત્યા સરસ્વત્યા મેનયા રંભયા તથા

ઇંદ્રાણ્યાથ દૃષદ્વત્યા સ્વધયા સ્વાહયા તથા॥
રત્યા પ્રીત્યા પ્રભાવત્યા ગાયત્ર્યા ચ નૃપોત્તમ॥
સર્વાઃ પ્રાપ્તાઃ પ્રિયાન્કામાનતિસૌભાગ્યસંયુતાન્

યશ્ચૈતાં પઠતે વ્યુષ્ટિં ભાવેન શિવસંનિધૌ।
દિનજાત્પાતકાત્સોઽપિ મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

નાસ્તિ ગંગાસમં તીર્થં નાસ્તિ દેવો હરોપમઃ॥
શિવરાત્રેઃ પરં નાસ્તિ તપઃ સત્યં મયોદિતમ્

સર્વરત્નમયો મેરુઃ સર્વાશ્ચર્યમયં તપઃ॥
સર્વધર્મમયી રાજઞ્છિવરાત્રિઃ પ્રકીર્તિતાઃ

ગરુડઃ પક્ષિણાં યદ્વન્નદીનાં સાગરો યથા।
પ્રધાનઃ સર્વધર્માણાં શિવરાત્રિસ્તથોત્તમા

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે શિવારાત્રિમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ ષટ્ષષ્ટ્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ