સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.265

ઋષય ઊચુઃ॥
પ્રભૂતાનિ ત્વયોક્તાનિ વ્રતાનિ નિયમાસ્તથા॥
પ્રસુપ્તે પુંડરીકાક્ષે યેષાં સંખ્યા ન વિદ્યતે

અશક્ત્યા હિ શરીરસ્ય નિયમાનાં કથં ચરેત્॥
વ્રતં હિ સુકુમારાંગો દાનૈર્વાપિ વદસ્વ નઃ

સૂત ઉવાચ॥
અશક્તો નિયમં કર્તું સુકુમારો ભવેત્તુ યઃ॥
તેન તત્ર પ્રકર્તવ્યં વિખ્યાતં ભીષ્મપંચકમ્

કાર્ત્તિકસ્ય સિતે પક્ષ એકાદશ્યાં સમાહિતઃ॥
પ્રાતરુત્થાય વિપ્રેંદ્ર કર્તવ્યં દંતધાવનમ્

તતસ્તુ નિયમં કુર્યાદ્વાસુદેવપરાયણઃ॥
પૂર્વોક્તાનાં ચ સર્વેષાં નિયમાનાં દ્વિજોત્તમાઃ

ઉપવાસઃ પ્રકર્તવ્યસ્તસ્મિન્નહનિ ભક્તિતઃ॥
અશક્ત્યા વા શરીરસ્ય હેમં દદ્યાત્સ્વશક્તિતઃ

બ્રાહ્મણાય હવિષ્યાન્નં દાતવ્યં વૈષ્ણવૈર્નરૈઃ।
એવં પઞ્ચદિનં યાવત્કર્તવ્યં વ્રતમુત્તમમ્

પૂજનીયો હૃષીકેશો જલશાયિસ્વરૂપધૃક્॥
ગંધૈર્ધૂપૈશ્ચ નૈવેદ્યૈ રાત્રિજાગરણૈરપિ

ષષ્ઠેઽહનિ તતો જાતે પૂજયેદ્બ્રાહ્મણોત્તમાન્॥
તાંશ્ચ વસ્ત્રૈર્હિરણ્યેન મિષ્ટાન્નેન પ્રભક્તિતઃ

તતઃ કૃતાંજલિર્ભૂત્વા યાચયેદ્બ્રાહ્મણોત્તમાન્॥
સર્વે મે નિયમાઃ પ્રાપ્તા યુષ્માકં ચ પ્રસાદતઃ

તતસ્તૈરપિ વક્તવ્યં ચતુર્માસીસમુદ્ભવમ્॥
વ્રતાનાં નિયમાનાં ચ વ્રતં ભૂયાત્તવાખિલમ્

તતો વિસર્જ્ય તાન્વિપ્રાન્ભોજનં સ્વયમાચરેત્॥
સર્વાહારેણ રાજેંદ્ર પંચગવ્યપ્રપૂર્વકમ્

યઃ કરોતિ વ્રતં તસ્ય ફલં સ્યાદ્બહુપુણ્યદમ્॥
યઃ પુનર્વ્રતમેતદ્ધિ કુરુતે દિનપંચકમ્॥
ઉપવાસપરસ્તસ્ય ફલં શતગુણં ભવેત્

એકાદશ્યાં હરેઃ પૂજાં જાતિપુષ્પૈઃ સમાચરેત્॥
દ્વાદશ્યાં બિલ્વપત્રેણ શતપત્ર્યા તતઃ પરમ્॥
ત્રયોદશ્યાં ચતુર્દશ્યાં સુરભ્યા ભક્તિપૂર્વકમ્

ભૃંગરાજેન પુણ્યેન પૌર્ણમાસ્યાં પ્રપૂજયેત્॥
પ્રતિપદ્દિવસે સર્વૈઃ પૂજનીયો જનાર્દનઃ॥
ગોમૂત્રં ગોમયં ક્ષીરં દધિ સર્પિઃ કુશોદકમ્

પ્રતિપદ્દિવસે સર્વાન્પ્રાશયેત્કાયશુદ્ધયે॥
અગરં ગુગ્ગુલં ચૈવ કર્પૂરં તગરં ત્વચા

એકૈકં નિર્વપેદ્ધૂપં પ્રતિપદ્દિવસેઽખિલમ્॥
જલશાયી જગદ્યોનિઃ શેષપર્યંકમાશ્રિતઃ

અર્ઘં ગૃહ્ણાતુ મે દેવો ભીષ્મપંચકસિદ્ધયે॥
મંત્રેણાનેન દાતવ્યો હ્યર્ઘો દેવસ્ય ભક્તિતઃ

શંખતોયં સમાદાય સપુષ્પફલચંદનૈઃ॥
નૈવેદ્યં પરમાન્નં ચ સ્વશક્ત્યા નિર્વપેદ્દ્વિજાઃ

એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં વ્રતં વૈ ભીષ્મપંચકમ્॥
સંપ્રાપ્યતે ફલં ચૈવ વ્રતાનાં નિયમૈઃ સહ

ઋષય ઊચુઃ॥ યદેતદ્ભવતા પ્રોક્તમશૂન્યશાયિનીવ્રતમ્॥
ઇન્દ્રેણ યત્કૃતં પૂર્વં તુષ્ટ્યર્થં ચક્રપાણિનઃ॥
પ્રસુપ્તસ્ય મહાભાગ ફલં ચૈવ પ્રકીર્તિતમ્

કસ્મિન્કાલે પ્રકર્તવ્યં કેનૈવ વિધિના તથા॥
તસ્માત્સૂત મહાભાગ વિધાનં વિસ્તરાદ્વદ

સૂત ઉવાચ॥
શ્રાવણ્યાં સમતીતાયાં દ્વિતીયાદિવસે સ્થિતે॥
પ્રાતરુત્થાય વિપ્રેન્દ્રા નક્ષત્રે વિષ્ણુદૈવતે॥
પાપિષ્ઠૈઃ પતિતૈર્મ્લેચ્છૈઃ સંભાષં નૈવ કારયેત્

તતો મધ્યાહ્નસમયે સ્નાત્વા ધૌતાંબરઃ શુચિઃ॥
જલશાયિનમાસાદ્ય મંત્રેણાનેન પૂજયેત્

શ્રીવત્સધારિઞ્છ્રીકાંત શ્રીધામઞ્છ્રીપતેઽવ્યય॥
ગાર્હસ્થ્યં મા પ્રણાશં મે યાતુ ધર્માર્થકામદમ્

પિતરો મા પ્રણશ્યંતુ મા પ્રણશ્યંતુ ચાગ્નયઃ॥
દેવતા મા પ્રણશ્યંતુ મત્તો દાંપત્યભેદતઃ

લક્ષ્મ્યા વિયુજ્યસે કૃષ્ણ ન કદાચિદ્યથા ભવાન્॥
તથા કલત્રસમ્બન્ધો દેવ મા મે પ્રણશ્યતુ

લક્ષ્મ્યા હ્યશૂન્યં શયનં યથા તે દેવ સર્વદા॥
શય્યા મમાપ્યશૂન્યાસ્તુ તથા જન્મનિ જન્મનિ

એવમર્થં નિવેદ્યાથ તતો વિપ્રં પ્રપૂજયેત્॥
યથાશક્ત્યા દ્વિજશ્રેષ્ઠા વિત્તશાઠ્યં વિવર્જયેત્

એવં ભાદ્રપદે માસિ આશ્વિને કાર્તિકે તથા॥
પૂજયેચ્ચ જગન્નાથં જલશાયિનમચ્યુતમ્

અક્ષારભોજનં કાર્યં વિશેષાત્તૈલવર્જિતમ્॥
સમાપ્તૌ ચ તતો દદ્યાદ્બ્રાહ્મણેંદ્રાય ભક્તિતઃ

ફલવ્રીહિસમોપેતાં શય્યાં વસ્ત્રસમન્વિતામ્॥
સુવર્ણં દક્ષિણાયાં ચ તથૈવ ચ ફલં લભેત્

એવં યઃ કુરુતે સમ્યગ્વ્રતમેતત્સમાહિતઃ॥
તસ્ય તુષ્ટિપથં યાતિ જલશાયી જગદ્ગુરુઃ

યથા શક્રસ્ય સંતુષ્ટઃ પૂર્વમેવ દ્વિજોત્તમાઃ॥
અશૂન્યં શયનં તસ્ય ભવેજ્જન્મનિ જન્મનિ

અષ્ટમાસકૃતં પાપમજ્ઞાનાજ્જ્ઞાનતોઽપિ વા॥
અશૂન્યશયનાત્સર્વં વ્રતાન્નાશં નયેત્પુમાન્

પુત્રહીના ચ યા નારી કાકવન્ધ્યા ચ યા ભવેત્॥
વિધવા યા કરોત્યેતદ્વ્રતમેવં સમાહિતા॥
તસ્યાસ્તુષ્ટો જગન્નાથઃ કાયશુદ્ધિં પ્રયચ્છતિ

ન તસ્યા જાયતે બુદ્ધિઃ કદાચિત્પાપસંભવા॥
ન કામોપહતા બુદ્ધિઃ કથંચિદપિ જાયતે

કુમારિકાપિ યા સમ્યગ્વ્રતમેતત્સમાચરેત્॥
સા પતિં લભતે વિપ્રાઃ કુલીનં રૂપસંયુતમ્

નિષ્કામઃ કુરુતે યસ્તુ વ્રતમેતત્સમાહિતઃ॥
ચાતુર્માસ્યુદ્ભવાનાં ચ નિયમાનાં ફલં લભેત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે જલશાય્યુપાખ્યાને અશૂન્યશયનવ્રતમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ પઞ્ચષષ્ટ્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ