સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.261

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
કથં નિત્યા ભગવતી હરપત્ની યશસ્વિની ॥
યોગસિદ્ધિં સુમહતીં પ્રાપ માસચતુષ્ટયે

મન્ત્રરાજમિમં જપ્ત્વા દ્વાદશાક્ષરસંભવમ્ ॥
એતન્મે વિસ્તરેણ ત્વં કથયસ્વ યથાતથમ્

॥
॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
ચાતુર્માસ્યે હરૌ સુપ્તે પાર્વતી નિયતવ્રતા ॥
મનસા કર્મણા વાચા હરિભક્તિપરાયણા

ચારુશૃંગે પિતુર્નિત્યં તિષ્ઠંતી તપસિ સ્થિતા ॥
દેવદ્વિજાગ્નિગોઽશ્વત્થાતિથિપૂજાપરાયણા

ચાતુર્માસ્યેઽથ સંપ્રાપ્તે વિમલે હરિવાસરે ॥
જજાપ પરમં મંત્રં યથાદિષ્ટં પિનાકિના

શંખચક્રધરો વિષ્ણુશ્ચતુર્હસ્તઃ કિરીટધૃક્ ॥
મેઘશ્યામોંઽબુજાક્ષશ્ચ સૂર્યકોટિસમપ્રભઃ

ગરુડાધિષ્ઠિતો હૃષ્ટો વસન્વ્યાપ્ય જગત્ત્રયમ્ ॥
શ્રીવત્સકૌસ્તુભયુતઃ પીતકૌશેયવસ્ત્રકઃ

સર્વાભરણશોભાભિરભિદીપ્તમહાવપુઃ ॥
બભાષે પાર્વતીં વિષ્ણુઃ પ્રસન્નવદનઃ શુભામ્॥
દેવિ તુષ્ટો ઽસ્મિ ભદ્રં તે કથયસ્વ તવેપ્સિતમ્

॥ પાર્વત્યુવાચ ॥ ॥
તજ્જ્ઞાનમમલં દેહિ યેન નાવર્ત્તનં ભવેત્ ॥
ઇત્યુક્તઃ સ મહાવિષ્ણુઃ પ્રત્યુવાચ હરપ્રિયામ્

સ એવ દેવદેવેશસ્તવ વક્ષ્યત્યસંશયમ્ ॥
સ એવ ભગવાન્સાક્ષી દેહાંતરબહિઃસ્થિતઃ

।
વિશ્વસ્રષ્ટા ચ ગોપ્તા ચ પવિત્રાણાં ચ પાવનઃ ॥
અનાદિનિધનો ધર્મો ધર્માદીનાં પ્રભુર્હિ સઃ

અક્ષરત્રયસેવ્યં યત્સકલં બ્રહ્મ એવ સઃ ॥
મૂર્ત્તામૂર્ત્તસ્વરૂપેણ યોઽજો જન્મધરો હિ સઃ

મમાધિકારો નૈવાસ્તિ વક્તું તવ ન સંશયઃ ॥
ઇત્યુક્ત્વા ભગવાનીશો વિરરામ પ્રહૃષ્ટવાન્

એતસ્મિન્નંતરે શંભુર્ગિરિજાશ્રમમભ્યગાત્ ॥
સર્વભૂત ગણૈર્યુક્તો વિમાને સાર્વકામિકે

તયા વૈ ભગવાન્દેવઃ પૂજિતઃ પરમેશ્વરઃ ॥
સખીનામપિ પ્રત્યક્ષમાશ્ચર્યં સમજાયત

સ્તુત્વાઽથ તં મહાદેવં વિષ્ણુર્દેહે લયં યયૌ ॥
અથોવાચ મહેશાનઃ પાર્વતીં પરમેશ્વરઃ

વિમાનવરમારુહ્ય તુષ્ટોઽહં તવ સુવ્રતે ॥
ગત્વૈકાંતપ્રદેશં તે કથયે પરમં મહઃ

એવમુક્ત્વા ભગવતીં કરે ગૃહ્ય મુદાન્વિતઃ ॥
વિમાનવરમારોપ્ય લીલયા પ્રયયૌ તદા

નાનાધાતુમયાનદ્રીન્નાનારત્નવિચિત્રિતાન્ ॥
નદીનિર્ઝરકુંજાંશ્ચ નદાન્કોકિલકૂજિતાન્

અખાતાન્દેવખાતાંશ્ચ ગંગાદ્યાઃ સરિતસ્તથા ॥
સૌગંધિકાંશ્ચ કલ્હારાન્સહસ્રદલપિંજરાન્

।
દર્શન્યકર્ણિકારાંશ્ચ કોવિદારાન્મહાદ્રુમાન્ ॥
તાલાંસ્તમાલાન્હિંતાલાન્પ્રિયંગૂન્પનસાનપિ

તિલકાન્બકુલાંશ્ચૈવ બહૂનપિ ચ પુષ્પિતાન્ ॥
ક્ષેત્રાણિ કલનાભાનિ પિઞ્જરાણિ વિદર્શયન્

યયૌ દેવનદીતીરે ગતં શરવણં મહત્ ॥
ફુલ્લકાશં સ્વર્ણમયં શરસ્તંબગણાન્વિતમ્

હેમ ભૂમિવિભાગસ્થં વહ્નિકાંતિમૃગદ્વિજમ્ ॥
તત્ર તીરગતાનાં ચ મુનીનામૂર્ધ્વરેતસામ્

આશ્રમાન્સ વિમાનાગ્રે તિષ્ઠન્પત્ન્યૈ પ્રદર્શયત્ ॥
ષટ્કૃત્તિકાશ્ચ દદૃશે પાર્વતી વનસન્નિધૌ

સ્નાતાઃ સ્વલંકૃતાશ્ચન્દ્રપત્ન્યસ્તા વિરજાંબરાઃ ॥
ઊચુસ્તા યોજિતકરા કેઽયં પુત્રાય ગમ્યતે

તત્કથ્યતાં મહાભાગે સ ચ તે દર્શનં ગતઃ

॥ પાર્વત્યુવાચ ॥ ॥
મમ ભાગ્યવશાત્પુત્રઃ કથમુત્સંગમાહરેત્ ॥
ન હ્યભાગ્યવશાત્પુંસાં ક્વાપિ સૌખ્યં નિરન્તરમ્

સુતનામ્નાપ્યહં દૃષ્ટ્વા ભવતીનાં ચ દર્શનાત્॥
કિમર્થમિહ સંપ્રાપ્તાઃ કથ્યતામવિલંબિતમ્

કૃત્તિકા ઊચુઃ॥
વયં તવ સુતં ન્યસ્તં પ્રદાતુમિહ સુન્દરિ॥
ચાતુર્માસ્યે રવૌ સ્નાતુમાગતા દેવનિમ્નગામ્

।
પાર્વત્યુવાચ॥
ન હાસ્યાવસરઃ સખ્યઃ સત્યમેવ હિ કથ્યતામ્॥
એકાંતાવસરે હાસ્યં જાયતે ચેતરેતરમ્

કૃત્તિકા ઊચુઃ॥
સત્યં વદામહે દેવિ તવ ત્રૈલોક્યશોભિતે॥
અસ્ય સ્તંબસમૂહસ્ય મધ્યસ્થં બાલકં વૃણુ

કૃત્તિકાનાં વચઃ શ્રુત્વા શંકિતા પાર્વતી તદા॥
દદર્શ બાલં દીપ્તાભં ષણ્મુખં દીપ્તવર્ચસમ્

તડિત્કોટિપ્રતીકાશં રૂપદિવ્યશ્રિયા યુતમ્॥
વહ્નિપુત્રં ચ ગાંગેયં કાર્તિકેયં મહાબલમ્

સા વત્સેતિ ગૃહીત્વા તં કુમારં પાણિના મુદા॥
વિમાનમધ્યમાદાય કૃત્વોત્સંગે હ્યુવાચ હ

ચિરંજીવ ચિરં નન્દ ચિરં નંદય બાધવાન્॥
ઇત્યુક્ત્વા ગાઢમાલિંગ્ય મૂર્ધ્નિ ચાઘ્રાય તં સુતમ્

સંહૃષ્ટા પરમોદારં ભાસ્વરં હૃષ્ટમાનસમ્॥
કાર્તિકેયો મહાપ્રેમ્ણા પ્રણિપત્ય મહેશ્વરમ્

તતઃ પ્રાંજલિરવ્યગ્રઃ પ્રહૃષ્ટેનાંતરાત્મના॥
તદ્વિમાનં યયૌ શીઘ્રં તીર્ત્વા નદનદીપતીન્

જંબુદ્વીપમતિક્રમ્ય લક્ષયોજનમાયતમ્॥
તતઃ સમુદ્રં દ્વિગુણં લવણોદં તથૈવ ચ

ઉત્તરાંશ્ચ કુરૂન્નીત્વા વિમાનેનાર્કતેજસા॥
સમુદ્રદ્વિગુણં દ્વીપં કુશનાભેતિ કીર્તિતમ્

।
દિવ્યલોકસમાક્રાંતં દિવ્યપર્વતસંકુલમ્॥
ઇક્ષૂદાદ્વિગુણં દ્વીપં તદ્દ્વીપાદ્દ્વિગુણઃ પુનઃ

તમતિક્રમ્ય તત્સિન્ધોર્દવિગુણં ક્રૌંચસંજ્ઞિતમ્॥
તતોઽપિ દ્વિગુણઃ સિન્ધુઃ સુરોદો યક્ષસેવિતઃ

તતોઽપિ દ્વિગુણં દ્વીપં શાકદ્વીપેતિસંજ્ઞિતમ્॥
અર્ણવદ્વિગુણં તસ્માદાજ્યરૂપં સુનિર્મિતં

પરમસ્વાદસંપૂર્ણં યત્ર સિદ્ધાઃ સમંતતઃ॥
તસ્માચ્ચ દ્વિગુણં દ્વીપં શાલ્મલીવૃક્ષસંજ્ઞિતમ્

સમુદ્રો દ્વિગુણસ્તત્ર દધિમંડોદસંભવઃ॥
સાધ્યા વસંતિ નિયતં મહત્તપસિ સંસ્થિતાઃ

તતોઽપિ દ્વિગુણં દ્વીપં પ્લક્ષનામેતિ વિશ્રુતમ્॥
ક્ષીરોદો દ્વિગુણસ્તત્ર યત્રયત્રમહર્ષયઃ॥
ષડિમાનિ સુદિવ્યાનિ ભૌમઃ સ્વર્ગ ઉદાહૃતઃ॥
તત્ર સ્વર્ણમયી ભૂમિસ્તથા રજતસંયુતા

દૃષ્ટવા મધૂપલસ્વાદૈઃ સર્વકામપ્રદાયકા॥
યત્ર સ્ત્રીપુરુષાણાં ચ કલ્પવૃક્ષા ગૃહે સ્થિતાઃ

વાસાંસિ ભૂષણાનાં ચ સમૂહાન્હર્ષયંતિ ચ॥
એતાનિ દક્ષચિહ્નાનિ દ્વીપાનિ મુનિસત્તમ

મહેશ્વરો વિમાનેન વ્યતિક્રામદ્વિહાયસા॥
પ્લક્ષદ્વીપસ્ય ચ પ્રાંતે દ્વિગુણઃ ક્ષીરસાગરઃ

।
તન્મધ્યે સુમહ્દ્વીપં શ્વેતં નામ સુનિશ્ચિતમ્॥
રમ્યકઃ પર્વતસ્તત્ર શતશૃંગોમિતદ્રુમઃ

તસ્ય શૃંગે મહદ્દિવ્યે વિમાનં સ્થાપિતં તદા॥
તદાઽમૃતફલૈર્વૃક્ષૈઃ સેવિતે હેમવાલુકે

ક્ષીરચ્છેદેન વિહૃતે શિલાતલસુસંવૃતે॥
વિવિક્તે સર્વસુભગે મણિરત્નસમન્વિતે

ઉમાયૈ કથયામાસ દેવદેવઃ પિનાકધૃક્ ॥
કાર્તિકેયોઽપિ શુશ્રાવ ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરં મહત્ ॥૫૪ ।
ધ્યાનયોગં મંત્રરૂપં દ્વાદશાક્ષરસંજ્ઞિતમ્ ।૧
પ્રણવેન યુતં સાગ્રં સરહસ્યં શ્રુતેઃ પરમ્ ॥

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
અક્ષરત્રયસંયુક્તો મન્ત્રોઽયં સકૃદક્ષરઃ ॥
માઘમાસહિતશ્ચાયમમાક્ષોહેનશ્ચાયમમાયો વિશ્વપાવનઃ ॥
વિષ્ણુગમ્યો વિષ્ણુ મધ્યો મન્ત્રત્રયસમન્વિતઃ ॥
તુરીયકલયાઽશેષબ્રહ્માંડગણસેવિતઃ ૫૭ ॥
નિષ્કામૈર્મુનિભિઃ સેવ્યો મહાવિદ્યાદિસેવિતઃ ॥
નાભિતઃ શિરસિ વ્યાપ્ત અખણ્ડસુખદાયકઃ। ૯૮૮ ॥
ઓંકારેતિ પ્રિયોક્તિસ્તે મહાદુઃખવિનાશનઃ ॥
તં પૂર્વં પ્રણવં ધ્યાત્વા જ્ઞાનરૂપં સુખાશ્રયમ્

જ્ઞાત્વા સર્વગતં બ્રહ્મ દેહશોધનતત્પરઃ ૧।
પદ્માસનપરો ભૂત્વા સંપૂજ્ય જ્ઞાનલોચનઃ

નેત્રે મુકુલિતે કૃત્વા શુરો કરૌ કૃત્વા તુ સંહતૌ ॥
ચેતસિ ધ્યાનરૂપેણ ચિંતયેચ્છિવમંગલમ્

તડિત્કોટિપ્રતીકાશં સૂર્યકોટિસમચ્છવિમ્ ॥
ચન્દ્રલક્ષસમચ્છન્નં પુરુષં દ્યોતિતાખિલમ્ ૧। ૬૨॥
મૂર્ત્તામૂર્ત્તવૈરાજં તં સદસદ્રૂપ મવ્યમ્ ॥
ચિંતયિત્વા વિરાડ્રૂપં ન ભૂયઃસ્તનપો ભવેત્ ॥
ચાતુર્માસ્યે સકૃદપિ ધ્યાનાત્કલ્મષસંક્ષયઃ॥ ૬૩ ।૧
એવં ચ મદ્રૂપમિદં મુરારેરમોઘવીર્યં ગુણ તોપ્યપારમ્ ૧।
વિલોકયેદ્યોઽઘવિનાશનાય ક્ષણં પ્રભુર્જન્મશતોદ્ભવાય

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે શેષશાય્યુપાખ્યાને બ્રહ્મનારદસંવાદે ચાતુર્માસ્યમાહાત્મ્યે ધ્યાનયોગોનામૈકષષ્ટ્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ