સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.25

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તત્રાશ્ચર્યમભૂત્પૂર્વં યત્તદ્બ્રાહ્મણસત્તમાઃ ॥
તદ્વોઽહં સંપ્રવક્ષ્યામિ ગંગામાહાત્મ્યસંભવમ્

ચમત્કારપુરે વિપ્રઃ પુરાસીત્સંશિતવ્રતઃ ॥
ચંડશર્મેતિ વિખ્યાતો રૂપૌદાર્યગુણાન્વિતઃ

સ યદા યૌવનોપેતસ્તદા વેશ્યાનુરાગકૃત્ ॥
શ્રોત્રિયોઽપ્યભવદ્વિપ્રો યૌવનોદ્ભારપીડિતઃ

સ કદાચિન્નિશીથેઽથ તૃષાર્તશ્ચ સમુત્થિતઃ ॥
પ્રાર્થયામાસ તાં વેશ્યાં પાનીયં પાતુમુત્સહે

અથ સા સલિલભ્રાંત્યા કરકં મદ્યસંભવમ્ ॥
સમાદાય દદૌ પાનં તસ્મૈ નિદ્રાકુલાય ચ

મુખમધ્યગતે મદ્યે સોઽપિ તાં કોપસંયુતઃ॥
વેશ્યાં પ્રભર્ત્સયામાસ ધિગ્ધિક્શબ્દૈર્મુહુર્મુહુઃ

કિમિદંકિમિદં પાપે ત્વયા કર્મ વિગર્હિતમ્ ॥
કૃતં યન્મુખમધ્યે મે પ્રક્ષિપ્તા નિંદિતા સુરા

બ્રાહ્મણ્યમદ્ય મે નષ્ટં મદ્યપાનાદસંશયમ્ ॥
પ્રાયશ્ચિત્તં કરિષ્યામિ તસ્માદાત્મવિશુદ્ધયે

એવમુક્ત્વા વિનિષ્ક્રમ્ય તદ્ગૃહાદ્દુઃખસંયુતઃ ॥
રુરોદાથ તદા ગત્વા કરુણં નિર્જને વને

તતઃ પ્રભાતવેલાયાં સ્નાત્વા વસ્ત્રસમન્વિતઃ ॥
ત્યક્ત્વા ગાત્રસ્ય રોમાણિ સમસ્તાનિ દ્વિજોત્તમાઃ

સંપ્રાપ્તો વિપ્રમુખ્યાનાં સભા યત્ર વ્યવસ્થિતા ॥
પઠંતિ સર્વશાસ્ત્રાણિ વેદાંતાનિ ચ કૃત્સ્નશઃ

અથાસૌ પ્રણિપત્યોચ્ચૈઃ પ્રોવાચ દ્વિજસત્તમાન્॥
જલભ્રાંત્યા સુરા પીતા મયા કુરુત નિગ્રહમ્

અથ તે ધર્મશાસ્ત્રાણિ પ્રવિચાર્ય પુનઃપુનઃ ॥
તમૂચુર્બ્રાહ્મણાઃ સર્વે પ્રાયશ્ચિત્તકૃતે સ્થિતમ્

॥ બ્રાહ્મણા ઊચુઃ ॥
અજ્ઞાનાજ્જ્ઞાનતો વાપિ સુરાં ચેદ્બ્રાહ્મણઃ પિબેત્॥
અગ્નિવર્ણં ઘૃતં પીત્વા તાવન્માત્રંવિશુ ધ્યતિ

સ ત્વં વાંછસિ ચેચ્છુદ્ધિમગ્નિવર્ણં ઘૃતં પિબ ॥
યાવન્માત્રા સુરા પીતા તાવન્માત્રં વિશુદ્ધયે

સ તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય ઘૃતમાદાય તત્ક્ષણાત્ ॥
ચક્રે વહ્નિસમં યાવત્પાનાર્થં દ્વિજસત્તમાઃ

તાવત્તસ્ય પિતા પ્રાપ્તઃ શ્રુત્વા વાર્તાં સભાર્યકઃ ॥
કિમિદં કિમિદં પુત્ર બ્રુવાણો દુઃખ સંયુતઃ ॥
અશ્રુપૂર્ણેક્ષણો દીનો વાષ્પગદ્ગદયા ગિરા

તતઃ સ કથયામાસ સર્વરાત્રિસમુદ્ભવમ્॥
વૃત્તાંતં તચ્ચ વિપ્રાણાં પ્રાયશ્ચિત્તં યથોચિતમ્ ॥ ॥।૮॥
અથ સ બ્રાહ્મણાન્પ્રાહ સર્વાંસ્તાન્દ્વિજસત્તમાઃ ॥
પ્રાયશ્ચિત્તં સુતાયાસ્મૈ મમાન્યત્સંપ્રદીયતામ્ ॥।૯॥
સંચિન્ત્ય ધર્મશાસ્ત્રાણિ વિચાર્ય ચ પુનઃ પુનઃ ॥
સર્વસ્વમપિ દાસ્યામિ પુત્રહેતોરસંશયમ્

તતસ્તે બ્રાહ્મણાઃ સર્વે ભૂયોભૂયશ્ચ સાદરમ્ ॥
વિચિંત્ય ધર્મશાસ્ત્રાણિ તમૂચુર્મુનિસત્તમાઃ ॥

।
નાન્યદસ્તિ સુરાપાને પ્રાયશ્ચિત્તં દ્વિજન્મનામ્ ॥
મૌંજીહોમં વિના વિપ્ર યદ્યુક્તં તત્સમાચર

તતઃ સ સ્વસુતં પ્રાહ નૈવ ત્વં કર્તુમર્હસિ ॥
યચ્છ દાનાનિ વિપ્રેભ્યસ્તીર્થયાત્રાં સમાચર

તતઃ શુદ્ધિં સમાપ્નોષિ ક્રમાન્નિયમસંયુતઃ ॥
વ્રતૈશ્ચ વિવિધૈશ્ચીર્ણૈઃ સત્યમેતદ્બ્રવીમ્યહમ્

ન બ્રાહ્મણસમાદિષ્ટં પ્રાયશ્ચિત્ત વિશુદ્ધયે

॥ પુત્ર ઉવાચ ॥ ॥
એતન્મમ મહાભાગા યદ્બ્રુવંતિ વ્રતાદિકમ્ ॥
તસ્માત્કાર્યો મયા તાત મૌંજીહોમો ન સંશયઃ

યન્મયા તુ કૃતં બાલ્યે તત્સર્વં ક્ષંતુમર્હસિ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તસ્ય તં નિશ્ચયં જ્ઞાત્વા સ પિતા સુતવત્સલઃ ॥
સર્વસ્વં પ્રદદૌ રુષ્ટો મરણે કૃતનિશ્ચયઃ

સાઽપિ તસ્ય સતી ભાર્યા કૃત્વા મૃત્યુવિનિશ્ચયમ્ ॥
તમુવાચ સુતં દૃષ્ટ્વા સર્વં દત્ત્વા ગૃહાદિકમ્

આવાભ્યાં સંપ્રવિષ્ટાભ્યાં વહ્નૌ પુત્ર તતસ્તદા ॥
મૌંજીહોમસ્ત્વયા કાર્યો માં તાતં યદિ મન્યસે

તતસ્તૌ દમ્પતી હૃષ્ટૌ યાવદ્વહ્નિસમીપગૌ ॥
સંજાતૌ મરણાર્થાય સ ચ તાભ્યાં સમુદ્ભવઃ

તાવત્પ્રાપ્તો મુનિર્નામ શાંડિલ્યો વેદપારગઃ ॥
તીર્થયાત્રાપ્રસંગેન તત્ર દેશે દ્વિજોત્તમાઃ

સ વૃત્તાંતં સમાકર્ણ્ય કોપસંરક્તલોચનઃ ॥
અબ્રવીદ્બ્રાહ્મણાન્સર્વાન્ભર્ત્સમાનો મુહુર્મુહુઃ

અહો મૂઢતમા યૂયં યદેતદ્બ્રાહ્મણત્રયમ્ ॥
વૃથા મૃત્યુમવાપ્નોતિ નિગ્રહે સુગમે સતિ

અત્ર કાત્યાયનેનોક્તં યદ્વચઃ સુમહાત્મના ॥
તચ્છૃણ્વન્તુ દ્વિજાઃ સર્વે પ્રાયશ્ચિત્તી તથાપ્યયમ્

ચાંદ્રાયણાનિ કૃચ્છ્રાણિ તથા સાંતપનાનિ ચ ॥
પ્રાયશ્ચિત્તાનિ દીયંતે યત્ર ગંગા ન વિદ્યતે

અત્ર વિષ્ણુપદી ગંગા તત્ક્ષેત્રે તુ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
તસ્યાં સ્નાનં કરોત્વેષ તતઃ શુદ્ધિમવાપ્સ્યતિ

મૌંજીહોમઃ પ્રમાણં સ્યાન્મુનિવાક્યેન ચેદ્ભવેત્ ॥
તદેતદપિ વાક્યં હિ કાત્યાયનમુનેઃ સ્ફુટમ્

તતસ્તે બ્રાહ્મણાઃ સર્વે હર્ષેણ મહતાન્વિતાઃ ॥
સાધુસાધ્વિતિ તં પ્રોચ્ય પ્રોચુઃ સત્યમિદં મુને

તતઃ પ્રબોધ્ય તં વિપ્રં નિન્યુસ્તત્ર દ્વિજોત્તમાઃ ॥
યત્ર વિષ્ણુપદી ગંગા સ્વયમેવ વ્યવસ્થિતા

તત્ર સ બ્રાહ્મણો યાવદ્ગંગાતોયસમુદ્ભવમ્ ॥
ગંડૂષં કુરુતે વક્ત્રે તાવચ્છુદ્ધો બભૂવ સઃ ॥
ઉદરાદખિલં તોયં નિષ્ક્રાંતં દ્વિજસત્તમાઃ

તતોઽવગાહતે યાવત્તસ્યાસ્તોયં સુશોભનમ્ ॥
તાવદાકાશસંભૂતા ગમ્ભીરોવાચ ભારતી

શુદ્ધોઽયં બ્રાહ્મણઃ સાક્ષાદ્વિષ્ણુપદ્યાઃ સમાગમાત્ ॥
સ્નાનાદાચમનાદેવ તસ્માદ્યાતુ ગૃહં નિજમ્ ॥

તતસ્તે બ્રાહ્મણાઃ સર્વે ચંડશર્માદયશ્ચ યે ॥
દિષ્ટ્યાદિષ્ટ્યેતિ જલ્પન્તઃ સ્વાનિ હર્મ્યાણિ ભેજિરે

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં પ્રભાવા સા વિપ્રા ગંગા વિષ્ણુપદી સ્થિતા ॥
તસ્ય ક્ષેત્રસ્ય સીમાંતે પશ્ચિમે પાપનાશિની

એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં વિષ્ણુપદ્યાઃ સમુદ્ભવમ્ ॥
માહાત્મ્યં બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠાઃ સર્વપાતકનાશનમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાહાત્મ્યે વિષ્ણુપદીગંગામાહામ્યવર્ણનંનામ પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ