સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.259

॥ ગાલવ ઉવાચ ॥ ॥
તસ્મિંસ્તુ પતિતે લિંગે યોજનાયામવિસ્તૃતે॥
વિષાદાર્ત્તા ઋષિગણાસ્તત્રાજગ્મુઃ સહસ્રશઃ

વ્યલોકયન્ત સર્વત્ર દૃષ્ટ્વા તત્ર મહેશ્વરમ્॥
નાસૌ દૃષ્ટિપથે તેષાં બભૂવ ભયવિહ્વલઃ ॥ ૨ ।૧
વીર્યં વર્ષસહસ્રાણિ બહૂન્યપિ સુસંચિતમ્ ॥
પૃથિવીં સકલાં વ્યાપ્ય સ્થિતં દદૃશિરે દ્વિજાઃ

તદ્દૃષ્ટ્વા સુમહલ્લિંગં રુધિરાક્તં જલૈઃ પ્લુતમ્ ॥
બ્રાહ્મણાઃ સંશયગતા દહ્યમાના વસુન્ધરા

તલ્લિંગં તત્ર સંસ્થાપ્ય ચક્રુસ્તાં નર્મદાં નદીમ્ ॥
તજ્જલં નર્મદારૂપં લ્લિંગં ચામરકણ્ટકમ્॥૫..
નરકં વારયત્યેતત્સેવિતં નરકાપહમ્॥
ભૂતગ્રહાશ્ચ સર્વેઽપિ યાસ્યંતિ વિલયં ધ્રુવમ્

તત્ર સ્નાત્વા જલં પીત્વા સંતર્પ્ય ચ પિતૄંસ્તથા।.
સર્વાન્કામાનવાપ્નોતિ મનુષ્યો ભુવિ દુર્લભાન્

લિંગાનિ નાર્મદેયાનિ પૂજયિષ્યંતિ યે નરાઃ॥
તેષાં રુદ્રમયો દેહો ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ॥
ચાતુર્માસ્યે વિશેષેણ લિંગપૂજા મહાફલા॥
ચાતુર્માસ્યે રુદ્રજપં હરપૂજા શિવે રતિઃ

પંચામૃતેન સ્નપનં ન તેષાંગર્ભવેદના ॥
યે કરિષ્યંતિ મધુના સેચનં લિંગમસ્તકે

તેષાં દુઃખસહસ્રાણિ યાસ્યંતિ વિલયં ધ્રુવમ્ ॥
દીપદાનં કૃતં યેન ચાતુ ર્માસ્યે શિવાગ્રતઃ

કુલકોટિં સમુદ્ધૃત્ય સ્વેચ્છયા શિવલોકભાક્ ॥
ચન્દનાગુરુધૂપૈશ્ચ સુશ્વેતકુસુમૈરપિ

નર્મદાજલલિંગં યે હ્યર્ચ યિષ્યંતિ તે શિવાઃ ॥
શિલા હરત્વમાપન્નાઃ પ્રાણિનામપિ કા કથા

તત્સંભૂતં મહાલિંગં જલધારણસંયુતમ્ ॥
પૂજયિત્વા વિધાનેન ચાતુર્માસ્યે શિવો ભવેત્

ચાતુર્માસ્યે યે મનુજા નર્મદાઽમરકણ્ટકે ॥
તીર્થે સ્નાસ્યંતિ નિયતાસ્તેષાં વાસસ્ત્રિવિષ્ટપે

॥
॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્ત્વા તે દ્વિજાસ્તત્ર સ્થાપ્ય લિંગં યથાવિધિ ॥
અમરકણ્ટકતીર્થે નર્મદાં ચ મહાનદીમ્

પુનશ્ચિન્તાપરા જાતા વિશ્વસ્ય ક્ષોભકારણે ॥
પદ્માસનગતા ભૂત્વા પ્રાણાયામપરાયણાઃ

ચિન્તયામાસુરવ્યગ્રં હૃદયસ્થં મહે શ્વરમ્ ॥
તતો દેવા મહેંદ્રાદ્યાઃ સંપ્રાપ્યામરકણ્ટકમ્

બ્રાહ્મણાનાં સ્તુતિં ચક્રુર્વિનયાનતકન્ધરાઃ ॥
નમોઽસ્તુ વો દ્વિજાતિભ્યો બ્રહ્મવિદ્ભ્યો મહેશ્વરાઃ

ભૂસુરેભ્યો ગુરુભ્યશ્ચ વિમુક્તેભ્યશ્ચ વંધનાત્ ॥
યૂયં ગુણત્રયાતીતા ગુણરૂપા ગુણાકરાઃ

ગુણત્રયમયૈર્ભાવૈઃ સતતં પ્રાણબુદ્બુદાઃ ॥
યેષાં વાક્યજલેનૈવ પાપિષ્ઠા અપિ શુદ્ધતામ્ ॥
પ્રયાંતિ પાપપુંજાશ્ચ ભસ્મસાદ્યાંતિ પાપિનામ્

શસ્ત્રં લોહમયં યેષાં વાગેવ તત્સમન્વિતાઃ ॥
પાપૈઃ પરાભિભૂતાનાં તેષાં લોકોત્તરં બલમ્

ક્ષમયા પૃથિવીતુલ્યાઃ કોપે વૈશ્વાનરપ્રભાઃ ॥
પાતનેઽનેકશક્તીનાં સમર્થા યૂયમેવ હિ

સ્વર્ગાદીનાં તથા યાને ભવન્તો ગતયો ધ્રુવમ્

સત્કર્મકારકાશ્ચૈવ સત્કર્મનિરતાઃ સદા ॥
સત્કર્મફલદાતારઃ સત્કર્મેભ્યો મુમુક્ષવઃ

સાવિત્રીમંત્રનિરતા યે ભવંતોઽઘનાશનાઃ ॥
આત્માનં યજમાનં ચ તારયંતિ ન સંશયઃ

વહ્નયશ્ચ તથા વિપ્રાસ્તર્પિતાઃ કાર્યસાધકાઃ ॥
ચાતુર્માસ્યે વિશેષેણ તેષાં પૂજા મહાફલા

કોપિતાઃ સર્વદેહસ્ય નાશનાય ભવંતિ હિ ૧।
તાવન્ન વજ્રમિંદ્રસ્ય શૂલં નૈવ પિનાકિનઃ

દણ્ડો યમસ્ય તાવન્નો યાવચ્છાપો દ્વિજોદ્ભવઃ ॥
અગ્નિના જ્વાલ્યતે દૃશ્યં શાપોદ્દિષ્ટાનપિ સ્વયમ્

હંતિ જાતાનજાતાંશ્ચ તસ્માદ્વિપ્રં ન કોપયેત્॥
વિપ્રકોપાગ્નિના દગ્ધો નરકાન્નૈવ મુચ્યતે

શસ્ત્રક્ષતોઽપિ નરકાન્મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ ॥
દેવાનાં મધુધાન્યાનાં સામર્થ્યં ભેદનેન હિ

વાઙ્માત્રેણ હિ વિપ્રસ્ય ભિદ્યતે સકલં જગત્ ॥
તે યૂયં ગુરવોઽસ્માકં વિશ્વકારણકારકાઃ ॥
પ્રસાદપરમા નિત્યં ભવંતુ ભુવનેશ્વરાઃ

ઈશ્વરેણ વિના સર્વે વયં લોકાશ્ચ દુઃખિતાઃ ॥
તત્કથ્યતાં સ ભગવાન્કુત્રાસ્તે પરમેશ્વરઃ

॥
ગાલવ ઉવાચ ॥ ॥
જ્ઞાત્વા મુનિભયત્રસ્તં દેવેશં શૂલપાણિનમ્

સુરભીગર્ભસંભૂતં દેવાનૂચુર્મહર્ષયઃ ॥
સ્વાગતં દેવદેવેભ્યો જ્ઞાતો વૈ સ મહેશ્વરઃ

તત્ર ગચ્છંતુ દેવેશા યત્ર દેવઃ સનાતનઃ ॥
ઇત્યુક્ત્વા તે મહાત્માનઃ સહ દેવૈર્યયુસ્તદા

ગોલોકં દેવમાર્ગેણ યત્ર પાયસકર્દમાઃ ॥
ઘૃતનદ્યોમધુ હ્રદા નદીનાં યત્ર સંઘશઃ

પૂર્વજાનાં ગણાઃ સર્વે દધિપીયૂષપાણયઃ ॥
મરીચિપાઃ સોમપાશ્ચ સિદ્ધસંઘાસ્તથા પરે

ઘૃતપાશ્ચૈવ સાધ્યાશ્ચ યત્ર દેવાઃ સનાતનાઃ ॥
તે તત્ર ગત્વા મુનયો દદૃશુઃ સુરભીસુતમ્

તેજસા ભાસ્કરં ચૈવ નીલનામેતિ વિશ્રુતમ્ ॥
ઇતસ્તતોઽભિધાવંતં ગવાં સંઘાતમધ્યગમ્

નંદા સુમનસા ચૈવ સુરૂપા ચ સુશીલકા ॥
કામિની નંદિની ચૈવ મેધ્યા ચૈવ હિરણ્યદા

ધનદા ધર્મદા ચૈવ નર્મદા સકલપ્રિયા ॥
વામનાલંબિકા કૃષ્ણા દીર્ઘશૃંગા સુપિચ્છિકા

તારા તરેયિકા શાંતા દુર્વિષહ્યા મનોરમા ॥
સુનાસા દીર્ઘનાસા ચ ગૌરા ગૌરમુખીહ યા

હરિદ્રવર્ણા નીલા ચ શંખિની પંચવર્ણકા ॥
વિનતાભિનતાચૈવ ભિન્નવર્ણા સુપત્રિકા

જયાઽરુણા ચ કુણ્ડોધ્ની સુદતી ચારુચંપકા ॥
એતાસાં મધ્યગં નીલં દૃષ્ટ્વા તા મુનિદેવતાઃ

વિચરંતિ સુરૂપં તં સંજાતવિસ્મયોન્મુખાઃ ॥
મુનીશ્વરાઃ કૃપાવિષ્ટા ઇન્દ્રાદ્યા હૃષ્ટમાનસાઃ ॥
સ્તુતિમારેભિરે કર્ત્તું તેજસા તસ્ય તોષિતાઃ

॥
॥ શૂદ્ર ઉવાચ ॥ ॥
કથં નીલેતિ નામાસૌ જાતોયમદ્ભુતાકૃતિઃ ॥
કિમસ્તુવન્પ્રસન્નાસ્તે બ્રાહ્મણા વિશ્વકારણમ્

॥ ગાલવ ઉવાચ ॥ ॥
લોહિતો યસ્તુ વર્ણેન મુખે પુચ્છે ચ પાંડુરઃ

શ્વેતઃ ખુરવિષાણેષુ સ નીલો વૃષભઃ સ્મૃતઃ ॥
ચતુષ્પાદો ધર્મરૂપો નીલ લોહિતચિહ્નકઃ

કપિલઃ ખુરચિહ્નેષુ સ નીલો વૃષભઃ સ્મૃતઃ ॥
યોઽસૌ મહેશ્વરો દેવો વૃષશ્ચાપિ સ એવ હિ

ચતુષ્પાદો ધર્મરૂપો નીલઃ પંચમુખો હરઃ ॥
યસ્ય સંદર્શનાદેવ વાજપેયફલં લભેત્

નીલે ચ પૂજિતે યસ્મિન્પૂજિતં સકલં જગત્ ॥
સ્નિગ્ધગ્રાસપ્રદાનેન જગદાપ્યાયિતં ભવેત્

યસ્ય દેહે સદા શ્રીમાન્વિશ્વવ્યાપી જનાર્દનઃ ॥
નિત્યમર્ચયતે યોઽસૌ વેદમન્ત્રૈઃ સનાતનૈઃ

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
ત્વં દેવઃ સર્વગોપ્તૄણાં વિશ્વગોપ્તા સનાતનઃ ॥
વિઘ્નહર્તા જ્ઞાનદશ્ચ ધર્મરૂપશ્ચ મોક્ષદઃ

ત્વમેવ ધનદઃ શ્રીદઃ સર્વવ્યાધિનિષૂદનઃ ॥
જગતાં શર્મકરણે પ્રવૃત્તઃ કનકપ્રદઃ

તેજસાં ધામ સર્વેષાં સૌરભેય મહાબલ ॥
શૃંગાગ્રે ધૃતકૈલાસઃ પાર્વતીસહિતસ્ત્વયા

૩૩ સ્તુત્યો વેદમયો વેદાત્મા વેદવિત્તમઃ ॥
વેદવેદ્યો વેદયાનો વેદરૂપો ગુણાકરઃ

ગુણત્રયેભ્યોઽપિ પરો યાથાત્મ્યં વેદ કસ્તવ ॥
વૃષસ્ત્વં ભગવાન્દેવ યસ્તુભ્યં કુરુતે ત્વઘમ્

વૃષલઃ સ તુ વિજ્ઞેયો રૌરવાદિષુ પચ્યતે ॥
યદા સ્પૃષ્ટઃ સ તુ નરો નરકાદિષુ યાતનાઃ

સેવતે પાપનિચયૈર્નિગાઢપ્રાયબન્ધનૈઃ ॥
ક્ષુત્ક્ષામં ચ તૃષાક્રાંતં મહાભારસમન્વિતમ્

નિર્દયા યે પ્રશોષ્યંતિ મતિસ્તેષાં ન શાશ્વતી ॥
ચતુર્ભિઃ સહિતં મર્ત્યા વિવાહવિધિના તુ યે

વિવાહં નીલરૂપસ્ય યે કરિષ્યંતિ માનવાઃ ॥
પિતૄનુદ્દિશ્ય તેષાં વૈ કુલે નૈવાસ્તિ નારકી ॥

ત્વં ગતિઃ સર્વલોકાનાં ત્વપિતા પરમેશ્વરઃ ॥
ત્વયા વિના જગત્સર્વં તત્ક્ષણાદેવ નશ્યતિ

પરા ચૈવ તુ પશ્યંતી મધ્યમા વૈખરી તથા ॥
ચતુર્વિધાનાં વચસામીશ્વરં ત્વાં વિદુર્બુધાઃ

ચતુઃશૃંગં ચતુષ્પાદં દ્વિશીર્ષસપ્તહસ્તકમ્ ॥
ત્રિધા બદ્ધં ધર્મમયં ત્વામેવ વૃષભં વિદુઃ

તૃપ્તિદં સર્વભૂતાનાં વિશ્વવ્યાપકમોજસા ॥
બ્રહ્મ ધર્મમયં નિત્યં ત્વામાત્માનં વિદુર્જનાઃ

અચ્છેદ્યસ્ત્વમભેદ્યસ્ત્વમપ્રમેયોમહા યશાઃ ॥
અશોચ્યસ્ત્વમદાહ્યોઽસિ વિદુઃ પૌરાણિકા જનાઃ

ત્વદાધારમિદં સર્વં ત્વદાધારમિદં જગત્ ॥
ત્વદાધારાશ્ચ દેવાશ્ચ ત્વદાધારં તથા મૃતમ્

જીવરૂપેણ લોકાંસ્ત્રીન્વ્યાપ્ય તિષ્ઠસિ નિત્યદા ॥
એવં સ સંસ્તુતો નીલો વિપ્રૈસ્તૈઃ સોમપાયિભિઃ

પ્રસન્નવદનો ભૂત્વા વિપ્રા ન્પ્રણતિતત્પરઃ ॥
પુનરેવ વચઃ પ્રોચુર્વિપ્રાઃ કૃતશિવાગસઃ

વરં દદુર્મહેશસ્ય નીલરૂપસ્ય ધર્મતઃ ॥
એકાદશાહે પ્રેતસ્ય યસ્ય નોત્સૃજ્યતે વૃષઃ

પ્રેતત્વં સુસ્થિરં તસ્ય દત્તૈઃ શ્રાદ્ધશતૈરપિ ॥
પુનરેવ સુસર્પંતં દૃષ્ટ્વા નીલં મહાવૃષમ્

સ્વલ્પક્રોધસમાવિષ્ટં દ્વિજાશ્ચક્રુસ્તમં કિતમ્ ॥
ચક્રં ચ વામભાગેષુ શૂલં પાર્શ્વે ચ દક્ષિણે

ઉત્સસૃજુર્ગવાં મધ્યે તં દેવૈર્ગોપિતં તદા ॥
તતો દેવગણાઃ સર્વે મહર્ષીણાં ગણાઃ પુનઃ ॥
સ્વાનિ સ્થાનાનિ તે જગ્મુર્મુનયો વીતમત્સરાઃ

એવમૃષીણાં દયિતાસુ સક્તઃ કામાર્ત્તચિત્તો મુનિપુંગવાનામ્ ॥
શાપં સમાસાદ્ય શિવોઽપિ ભક્ત્યા રેવાજલેઽગાત્સુશિલામયત્વમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણએકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્ર માહાત્મ્યે શેષશાય્યુપાખ્યાને બ્રહ્મનારદસંવાદે ચાતુર્માસ્યમાહાત્મ્યે પૈજવનોપાખ્યાને વૃષસ્તુતિર્નામૈકોનષષ્ટ્યુત્તરદ્વિશતતમોઅધ્યાયઃ