સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.254

શૂદ્ર ઉવાચ ॥ ॥
ઇદમાશ્ચર્યરૂપં મે પ્રતિભાતિ વચસ્તવ ॥
યદ્યપિ સ્યાન્મહાક્લેશો વદતસ્તવ સુવ્રત

તથાપિ મમ ભાગ્યેન મત્પુણ્યૈર્મદ્ગૃહં ગતઃ ॥
ન તૃપ્યે ત્વન્મુખાંભોજાચ્ચ્યુતં વાક્યામૃતં પુનઃ

પિબન્ગૌરીકથાખ્યાનં વિશેષગુણપૂરિતમ્ ॥
કથં મહેશ્વરો નૃત્યં ચકાર સુરસંવૃતઃ

ચાતુર્માસ્યે કથં જાતં કિ ગ્રાહ્યં વ્રતમુચ્યતે ॥
અનુગ્રહં કૃતવતી સા કથં કો હ્યનુગ્રહઃ

એતદ્વિસ્તરતો બ્રૂહિ પૃચ્છતો મે દ્વિજોત્તમ ॥
ભગવાન્પૂજ્યતે લોકે મમાનુગ્રહકારકઃ

પ્રસન્નવદનો ભૂત્વા સ્વસ્થઃ કથય સુવ્રત ॥
ગાલવશ્ચાપિ તચ્છ્રુત્વા પુનરાહ પ્રહૃષ્ટવાન્

॥ ગાલવ ઉવાચ ॥ ॥
ઇતિહાસમિમં પુણ્યં કથયામિ તવાનઘ ॥
શૃણુષ્વાવહિતો ભૂત્વા યજ્ઞાયુતફલપ્રદમ્

ચાતુર્માસ્યેઽથ સંપ્રાપ્તે હરો ભક્તિસમન્વિતઃ ॥
બ્રહ્મચર્યવ્રતપરઃ પ્રહૃષ્ટવદનોઽભવત્

દેવતાનાં ચ સંકલ્પં મહર્ષીણાં ચકાર હ ॥
સમાગત્ય તતો દેવા મન્દરાચલમાસ્થિતાઃ

પ્રણમ્ય તે મહેશાનં તસ્થુઃ પ્રાંજલયોઽગ્રતઃ ॥
તાનુવાચ સુરાન્સર્વાન્હરો દૃષ્ટ્વા સમાગતાન્

પાર્વત્યાભિહિતં પ્રાહ કસ્મિન્કાર્યાંતરે સતિ ॥
મયા નિયુક્તેઽભિનયે યત્ર સાહાય્યકારિણઃ

ભવંત્વિંદ્રપુરોગાશ્ચ ચાતુર્માસ્યે સમાગતે ॥
તે તથોચુશ્ચ સંહૃષ્ટા નમસ્કૃત્ય ચ શૂલિનમ્

સ્વંસ્વં ભવનમાજગ્મુર્વિમાનૈઃ સૂર્યસન્નિભૈઃ ॥
તથાઽઽષાઢે શુક્લપક્ષે ચતુર્દશ્યાં મહેશ્વરઃ

પ્રનર્ત્તયિતુમારેભે ભવાનીતોષણાય ચ ॥
મંદરે પર્વતશ્રેષ્ઠે તત્ર જગ્મુર્મહર્ષયઃ

નારદો દેવલો વ્યાસઃ શુકદ્વૈપાયનાદયઃ ॥
અંગિરાશ્ચ મરીચિશ્ચ કર્દમશ્ચ પ્રજાપતિઃ

કશ્યપો ગૌતમશ્ચાત્રિર્વસિષ્ઠો ભૃગુરેવ ચ ॥
જમદગ્નિસ્તથોત્તંકો રામો ભાર્ગવ એવ ચ

અગસ્ત્યશ્ચ પુલોમા ચ પુલસ્ત્યઃ પુલહસ્તથા ॥
પ્રચેતાશ્ચ ક્રતુશ્ચૈવ તથૈવાન્યે મહર્ષયઃ

સિદ્ધા યક્ષાઃ પિશાચાશ્ચ ચારણાશ્ચારણૈઃ સહ ॥
આદિત્યા ગુહ્યકાશ્ચૈવ સા ધ્યાશ્ચ વસવોઽશ્વિનૌ

એતે સર્વે તથેન્દ્રાદ્યા બ્રહ્મવિષ્ણુપુરોગમાઃ ॥
સમાજગ્મુર્મહેશસ્ય નૃત્યદર્શનલાલસાઃ

તતો ગણા નંદિમુખા રત્નાનિ પ્રદદુસ્તથા ॥
ભૂષણાનિ ચ વાસાંસિ મુન્યાદિભ્યો યથાક્રમમ્

તતો વાદ્યસહસ્રેષુ વાદિત્રેષુ સમંતતઃ ॥
સર્વૈર્જયેતિ ચૈવોક્તા ભગવા ન્વ્રતમાદિશત્

ભવાની હૃષ્ટહૃદયા મહાદેવં વ્યલોકયત્ ॥
જયા ચ વિજયા ચૈવ જયન્તી મંગલારુણા

ચતુષ્ટયસખીમધ્યે વિર રાજ શુભાનના ॥
તસ્યાઃ સાન્નિધ્યયોગેન જગદ્ભાતિ ગુણોત્તરમ્

યસ્યાઃ શરીરજા શોભા વર્ણિતું નૈવ શક્યતે ॥
ઈશોઽપિ ગણકોટીભિર્ના નાવક્ત્ત્રાભિરીક્ષિતઃ

પિશાચભૂતસંઘૈશ્ચ વૃતઃ પરમશોભનઃ ॥
સ્વર્ણવેત્રધરો નન્દી બભૌ કપિમુખોઽગ્રતઃ

વિદ્યાધરાશ્ચ ગંધર્વાશ્ચિ ત્રસેનાદયસ્તથા ॥
ચિત્રન્યસ્તા ઇવ બભુસ્તત્ર નાગા મુનીશ્વરાઃ

શ્રીરાગપ્રમુખા રાગાસ્તસ્ય પુત્રા મહૌજસઃ ॥
અમૂર્ત્તાશ્ચૈવ તે પુત્રા હરદેવ સમુદ્ભવાઃ

એકૈકસ્ય ચ ષડ્ભાર્યાઃ સર્વાસાં ચ પિતામહઃ ॥
તાભિઃ સહૈવ તે રાગા લીલાવપુર્ધરાસ્તથા

પ્રાદુર્બભૂવુઃ સહસા ચિંતિતાસ્તેન શંભુના ॥
તેષાં નામાનિ તે વચ્મિ શૃણુષ્વ ત્વં મહાધન

શ્રીરાગઃ પ્રથમઃ પુત્ર ઈશ્વરસ્ય વિમોહનઃ ॥
આસાં ચક્રે ભ્રુવોર્મધ્યે પરબ્રહ્મ પ્રદાયકઃ

તન્મધ્યશ્ચૈવ માહેશાત્સમુદ્ભૂતો ગણોત્તમઃ ॥
દ્વિતીયોઽથ વસન્તોઽભૂત્કટિદેશાન્મહાયશાઃ

મહદંકશ્ચ ભૂતાનાં ચક્રાચ્ચૈવ વિશુદ્ધિતઃ ॥
પંચમસ્તુ તૃતીયોઽભૂત્સુતો વિશ્વવિભૂષણઃ

મહેશ્વરહૃદો જાતં ચક્રં ચૈવમનાહતમ્ ॥
નાસાદેશાત્સમુદ્ભૂતો ભૈરવો ભૈરવઃ સ્વયમ્॥

મણિપૂરકનામેદં ચક્રં તદ્ધિ વિમુક્તિદમ્ ॥
પંચાશચ્ચ તથા વર્ણા અંકા નામ મહેશ્વરાત્

રાશયો દ્વાદશ તથા નક્ષત્રાણિ તથૈવ ચ ॥
સ્વાધિષ્ઠાનસમુદ્ભૂતા જગદ્બીજસમન્વિતાઃ

ક્ષણેન વૃદ્ધિમાયાંતિ તતો રેતઃ પ્રવર્તતે ॥
રેતસસ્તુ જગત્સૃષ્ટં તદીશજનનેંદ્રિયમ્

આધારાચ્ચ મહાન્ષષ્ઠો નટો નારાયણોઽભવત્ ॥
મહેશવલ્લભઃ પુત્રો નીલો વિષ્ણુપરાક્રમઃ

એતે મૂર્તિધરા રાગા જાતા ભાર્યાસહાયિનઃ ॥
ભાર્યાસ્તેષાં સમુદ્ભૂતાઃ શિરોભાગાત્પિનાકિનઃ

ષટ્ત્રિંશત્પરિમાણેન તતસ્તાસ્ત્વં નિશામય ॥
ગૌરી કોલાહલી ધીરા દ્રાવિડી માલ કૌશિકી

ષષ્ઠી સ્યાદ્દેવગાંધારી શ્રીરાગત્ય પ્રિયા ઇમાઃ ॥
આન્દોલા કૌશિકી ચૈવ તથા ચરમમંજરી

ગંડગિરી દેવશાખા રામ ગિરી વસન્તગા ॥
ત્રિગુણા સ્તમ્ભતીર્થા ચ અહિરી કુંકુમા તથા

વૈરાટી સામવેરી ચ ષડ્ભાર્યાઃ પંચમે મતાઃ॥
ભૈરવી ગુર્જરી ચૈવ ભાષા વેલાગુલી તથા

કર્ણાટકી રક્તહંસા ષડ્ભાર્યા ભૈરવાનુગાઃ ॥
બંગાલી મધુરા ચૈવ કામોદા ચાક્ષિનારિકા

દેવગિરી ચ દેવાલી મેઘ રાગાનુગા ઇમા ॥
ત્રોટકી મીડકી ચૈવ નરાદુમ્બી તથૈવ ચ

મલ્હારી સિન્ધુમલ્હારી નટનારાયણાનુગાઃ ॥
એતા હિ ગિરિશં નત્વા મહેશં ચ મહેશ્વરીમ્

સ્વમૂર્ત્તિવાહનોપેતાઃ સ્વભર્તૃસહિતાઃ સ્થિતાઃ ॥
બ્રહ્મા મૃદંગવાદ્યેન તોષયામાસ શંકરમ્

ચતુરક્ષરવાદ્યેન સુવાદ્યં ચાકરોત્પુનઃ ॥
તાલક્રિયાં મહેશાય દર્શયામાસ કેશવઃ

વાયવસ્તત્ર વાદ્યં ચ ચક્રુઃ સુસ્વરમોજસા ॥
મહેન્દ્રો વંશવાદ્યં ચ સુગિરં સુસ્વરં બહુઃ

વહ્નિઃ શૂર્પરવં ચક્રે પણવં ચ તથાશ્વિનૌ ॥
ઉપાંગવાદનં ચક્રે સોમઃ સૂર્યઃ સમંતતઃ

ઘંટાનાં વાદનં ચક્રુર્ગણાઃ શતસહસ્રશઃ ॥
મુનીશ્વરાસ્તથા દેવ્યઃ પાર્વતીસહિતાસ્તથા

સ્વર્ણભદ્રાસનેષ્વેતે હ્યુપવિષ્ટા વ્યલોકયન્ ॥
શૃંગાણાં વાદનં ચક્રુર્વસવઃ સમહોરગાઃ ॥

ભેરીધ્વનિં તથા સાધ્યા વાદ્યાન્યન્યે સુરોત્તમાઃ ॥
ઝર્ઝરીગોમુખાદીનિ સાધ્યાશ્ચક્રુર્મહોત્સવે

તન્ત્રીલયસમાયુક્તા ગંધર્વા મધુર સ્વરાઃ ॥
સુવર્ણશૃંગનાદં ચ ચક્રુઃ સિદ્ધાઃ સમંતતઃ

તતસ્તુ ભગવાનાસીન્મહાનટવપુર્ધરઃ ॥
મુકુટાઃ પંચશીર્ષે તુ પન્નગૈરુપશોભિતાઃ ॥

જટા વિમુચ્ય સકલા ભસ્મોદ્ધૂલિતવિગ્રહઃ ॥
બાહુભિર્દશભિર્યુક્તો હારકેયૂરસંયુતઃ

ત્રૈલોક્યવ્યાપકં રૂપં સૂર્યકોટિસમપ્રભમ્ ॥
કૃત્વા નનર્ત્ત ભગવાન્ભાસુરં સ મહાનગે

તતં વીણાદિકં વાદ્યં કાંસ્યતાલાદિકં ઘનમ્ ॥
વંશાદિકં તુ વાદિત્રં તોમરાદિકનામકમ્

ચતુર્વિધં તતો વાદ્યં તુમુલં સમજાયત ॥
તાલાનાં પટહાદીનાં હસ્તકાનાં તથૈવ ચ

માનાનાં ચૈવ તાનાનાં પ્રત્યક્ષં રૂપમાબભૌ ॥
સુકંઠં સુસ્વરં મુક્તં સુગમ્ભીરં મહાસ્વનમ્

વિશ્વાવસુર્નારદશ્ચ તુંબુરુશ્ચૈવ ગાયકાઃ ॥
જગુર્ગંધર્વપતયોઽપ્સરસો મધુરસ્વરાઃ

ગ્રામત્રયસમોપેતં સ્વરસપ્તકસંયુતમ્ ॥
દિવ્યં શુદ્ધં ચ સાંકલ્પં તત્ર ગેયમવર્ત્તત

પર્વતોઽપિ મહાનાદં હરપાદતલાહતઃ ॥
ભ્રમિભિર્ભ્રમયંસ્તત્ર મહીં સપુરકાનનામ્

હસ્તકાંશ્ચતુરાશીતિં સ સસર્જ સદાશિવઃ ॥
લલાટફલકસ્વેદાત્સૂતમાગધબંદિનઃ

મહેશહૃદયાજ્જાતા ગંધર્વા વિશ્વગાયકાઃ ॥
તે મૂર્ત્તા દેવદેવસ્ય સુરંગાલયસંયુતાઃ

પ્રેક્ષકાણામૃષીણાં ચ ચક્રુરાશ્ચર્યમોજસા ॥
કિન્નરાઃ પુષ્પવર્ષાણિ સસૃજુઃ સ્વૈર્ગુણૈરિહ

એવં ચતુર્ષુમાસેષુ યદા નૃત્યમજાયત ॥
અતિક્રાંતા શરજ્જાતા નિર્મલાકાશશોભિતા

પદ્મખંડસમાચ્છન્નસરોવરમુખાંબુજા ॥
ફલવૃક્ષૌષધીભિશ્ચ કિંચિત્પાંડુમુખચ્છવિઃ

ઊર્જશુક્લચતુર્દશ્યાં પ્રસન્ના ગિરિજા તદા ॥
સમાપ્તવ્રતચર્યઃ સ ઈશ્વરોઽપિ તદા બભૌ

સા ચોવાચ તદા શંભું વિકચસ્વરલોચના ॥
વિપ્રશાપપાતિતં ચ યદા લિંગં ભવિષ્યતિ

નર્મદાજલસંભૂતં વિશ્વપૂજ્યં ભવિષ્યતિ ॥
એવમુક્ત્વા તતસ્તુષ્ટા હરસ્તોત્રં ચકાર હ

નમસ્તે દેવદેવાય મહાદેવાય મૌલિને ॥
જગદ્ધાત્રે સવિત્રે ચ શંકરાય શિવાય ચ ॥

કપર્દિનેઽજયાદાય બ્રહ્મગર્ભાય તે નમઃ ॥
હિરણ્યરેતસે તુભ્યં નીલગ્રીવાય તે નમઃ

નમો બ્રહ્મણ્ય દેવાય સિતભૂતિધરાય ચ ॥
પંચવક્ત્રાય રૂપાય નીરૂપાય નમોનમઃ

સહસ્રાક્ષાય શુભ્રાય નમસ્તે કૃત્તિવાસસે ॥
અન્ધકાસુરમોક્ષાય પશૂનાં પતયે નમઃ

વિપ્રવહ્નિમુખાગ્રાય હરાય ચ ભવાય ચ ॥
શંકરાય મહેશાય ઈશ્વરાય નમો નમઃ

અમૂર્તબ્રહ્મરૂપાય મૂર્ત્તાનાં ભાવનાય ચ ॥
નમઃ શિવાય ચોગ્રાય હરાય ચ ભવાય ચ

નમઃ કૃષ્ણાય શર્વાય ત્રિપુરાંતક હારિણે ॥
અઘોરાય નમસ્તેઽસ્તુ નમસ્તે પુરુષાય તે

સદ્યોજાતાય તુભ્યં ભો વામદેવાય તે નમઃ ॥
ઈશાનાય નમસ્તુભ્યં પંચાસ્યાય કપાલિને

વિરૂપાક્ષાય ભાવાય ભગનેત્રનિપાતિને ॥
પૂષદંતનિપાતાય મહાયજ્ઞનિપાતિને

મૃગવ્યાધાય ધર્માય કાલચક્રાય ચક્રિણે ॥
મહાપુરુષપૂજ્યાય ગણાનાં પતયે નમઃ

ગંગાધરાય મૃડિને ભવાનીપ્રિયકારિણે ॥
જગદાનંદદાત્રે ચ બ્રહ્મરૂપાય તે નમઃ

ગુણાતીતાય ગુણિને સૂક્ષ્માય ગુરવેઽપિ ચ ॥
નમો મહાસ્વરૂપાય ભસ્મનો જન્મકારિણે

વૈરાગ્યરૂપિણે નિત્યં યોગાચાર્યાય વૈ નમઃ ॥
મયોક્તમપ્રિયં દેવ સ્મરસંહારકારક

ક્ષંતુમર્હસિ વિશ્વેશ શિરસા ત્વાં પ્રસાદયે ॥
શાપાનુગ્રહ એવૈષ કૃતસ્તે વૈ ન સંશયઃ

મમાપરાધજો મન્યુર્ન કાર્યો ભવતાઽનઘ ॥
એવં પ્રસાદિતઃ શંભુર્હૃષ્ટાત્મા ત્રિદશૈઃ સહ

તીર્ણવ્રતપરાનંદનિર્ભરઃ પ્રાહ તામુમામ્ ॥
ય ઇમાં મત્સ્તુતિં ભક્ત્યા પઠિષ્યતિ તવોદ્ગતામ્ ॥
તસ્ય ચેષ્ટવિયોગશ્ચ ન ભવિષ્યતિ પાર્વતિ

જન્મત્રયધનૈર્યુક્તઃ સર્વવ્યાધિવિવર્જિતઃ ॥
ભુક્ત્વેહ વિવિધાન્ભોગાનંતે યાસ્યતિ મત્પુરમ્

ઇત્યુક્ત્વા તાં મહેશોઽપિ સ્વમંગં પ્રદદૌ તતઃ ॥
વૈષ્ણવં વામભાગં સા પ્રતિજગ્રાહ પાર્વતી

શર્વં કપાલહસ્તં ચ ગ્રીવાર્દ્ધે ગરલાન્વિતમ્ ॥
રુણ્ડમાલાર્દ્ધહારં ચ સિતગૌરં સમંતતઃ

બ્રહ્માંડકોટિજનકં જટાભિર્ભૂષિતં શિરઃ ॥
સિત દ્યુતિકલાખંડરત્નભાસાવભાસિતમ્

સ્વર્ણાભરણસંયુક્તમેકતો ભુજગાંગદમ્ ॥
એકતઃ કૃત્તિવસનમન્યતઃ પટ્ટકૂલવત્ ૯૧ ॥
મત્સ્ય વાહનસંયુક્તમન્યતો વૃષભાંકિતમ્ ॥
એકતઃ પાર્ષદૈઃ સેવ્યમન્યતઃ સખિસેવિતમ્

રૂપમેવંવિધં દૃષ્ટ્વા બ્રહ્માદ્યા દેવતાગણાઃ ॥
તુષ્ટુવુઃ પરયા ભક્ત્યા તેજોભૂષિતલોચનમ્

ત્વમેકો ભગવાન્સર્વવ્યાપકઃ સર્વદેહિનામ્ ॥
પિતૃવદ્રક્ષકોઽસિ ત્વં માતા ત્વં જીવસંજ્ઞકઃ

સાક્ષી વિશ્વસ્ય બીજં ત્વં બ્રહ્માંડવશકારકઃ ॥
ઉત્પદ્યંતે વિલીયંતે ત્વયિ બ્રહ્માંડકોટયઃ

ઊર્મયઃ સાગરે નિત્યં સલિલે બુદ્બુદા યથા ॥
અહં કદા ચિત્તે નેત્રાત્કદાચિત્તવ ભાલતઃ

ક્વચિત્સંગે શિવાદેવ્યા પ્રાહુર્ભૂત્વા સૃજે જગત્ ॥
તવાજ્ઞાકરિણઃ સર્વે વયં બ્રહ્માદયઃ સુરાઃ

અનંતવૈભવોઽનંતોઽનંતધામાઽસ્યનંતકઃ ॥
અનંતઃ સર્વભંગાય કુરુષે રૂપમદ્ભુતમ્

ભવાનિ ત્વં ભયં નિત્યમશિવાનાં પવિત્રકૃત્ ॥
શિવા નામપિ દાત્રી ત્વં તપસામપિ ત્વં ફલમ્ ૯૯ ॥
યઃ શિવઃ સ સ્વયં વિષ્ણુર્યો વિષ્ણુઃ સ સદાશિવઃ ॥
ઇત્યભેદમતિર્જાતા સ્વલ્પા નસ્ત્વત્પ્રસાદતઃ॥

યત્કિંચિચ્ચ જગત્યસ્મિન્દૃશ્યતે શ્રૂયતેઽપિ વા ॥
મધ્યે બહિશ્ચ તત્સર્વં ત્રયં વ્યાપ્ય સ્થિતા યદા

જગત્પૂજ્યે સુરેશાનિ જગદ્વંદ્યે તથાંબિકે ॥
પ્રસાદં કુરુ દેવેશિ દેવેશ પ્રણતા વયમ્

ઇત્યુક્ત્વા ત્રિદશાઃ સર્વે હૃષ્ટા જગ્મુર્યથાગતમ્

॥ ગાલવ ઉવાચ ॥ ॥
તદ્દિવ્યરૂપમતુલં ભુવિ યે મનુષ્યાઃ સંસારસાગરસમુત્તરણૈકપોતમ્ ॥
સંચિન્તયંતિ મનસા હૃતકિલ્બિષાસ્તે બ્રહ્મસ્વરૂપમનુયાંતિ વિમુક્તસંગાઃ ॥

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે શેષશાય્યુપાખ્યાને બ્રહ્મનારદસંવાદે ચાતુર્માસ્ય માહાત્મ્યે હરતાંડવનર્ત્તનવર્ણનંનામ ચતુઃપઞ્ચાશદુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ