સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.252

॥ શૂદ્ર ઉવાચ ॥ ॥
મહદાશ્ચર્યમેતદ્ધિ યત્સુરા વૃક્ષરૂપિણઃ ॥
ચાતુર્માસ્યે સમાયાતે સર્વવૃક્ષનિવાસિનઃ

ભગવન્કે સુરાસ્તે તુ કેષુકેષુ નિવાસિનઃ ॥
એતદ્વિસ્તરતો બ્રૂહિ મમાનુગ્રહકામ્યયા

॥ ગાલવ ઉવાચ ॥ ॥
અમૃતં જલમિત્યાહુશ્ચાતુર્માસ્યે તદિચ્છયા ॥
લીલયા વિધૃતં દેવૈઃ પિબંતિ દ્રુમદેવતાઃ

તસ્ય પાનાન્મહાતૃપ્તિર્જાયતે નાઽત્ર સંશયઃ ॥
બલં તેજશ્ચ કાંતિશ્ચ સૌષ્ઠવં લઘુવિક્રમઃ

ગુણા એતે પ્રજાયન્તે પાનાત્કૃષ્ણાંશસંભવાત્ ॥
નિત્યામૃતસ્યપાનેન બલં સ્વલ્પં પ્રજાયતે

ભોજનં તત્પ્રશંસંતિ નિત્યમેતન્ન સંશયઃ ॥
તસ્માચ્ચતુર્ષુ માસેષુ પિબન્તિ જલમેવ હિ

વૃક્ષસ્થાઃ પિતરો દેવાઃ પ્રાણિનાં હિત કામ્યયા ॥
વૃક્ષાણાં સેવનં શ્રેષ્ઠં સર્વમાસેષુ સર્વદા

ચાતુર્માસ્યે વિશેષેણ સેવિતાઃ સૌખ્યકારકાઃ ॥
તિલોદકેન વૃક્ષાણાં સેચનં સર્વકામ દમ્

ક્ષીરવૃક્ષાઃ ક્ષીરયુક્તૈસ્તોયૈઃ સિક્તાઃ શુભપ્રદાઃ ॥
ચતુષ્ટયં ચ વૃક્ષાણાં યચ્ચોક્તં પૂર્વતો મયા

ચાતુર્માસ્યે વિશેષેણ સર્વકામ ફલપ્રદમ્ ॥
બ્રહ્મા તુ વટમાશ્રિત્ય પ્રાણિનાં સ વરપ્રદઃ

સાવિત્રીં તિલમાસ્થાય પવિત્રં શ્વેતભૂષણમ્ ॥
સુપ્તે દેવે વિશેષેણ તિલસેવા મહાફલા

તિલાઃ પવિત્રમતુલં તિલા ધર્માર્થસાધકાઃ ॥
તિલા મોક્ષપ્રદાશ્ચૈવ તિલાઃ પાપાપહારિણઃ

તિલા વિશેષફલદાસ્તિલાઃ શત્રુવિનાશનાઃ ।
તિલાઃ સર્વેષુ પુણ્યેષુ પ્રથમં સમુદાહૃતાઃ

ન તિલા ધાન્યમિત્યાહુર્દેવધાન્યમિતિ સ્મૃતમ્ ॥
તસ્માત્સર્વેષુ દાનેષુ તિલ દાનં મહોત્તમમ્

કનકેન યુતા યેન તિલાદત્તાસ્તુ શૂદ્રજ ॥
બ્રહ્મહત્યાદિપાપાનાં વિનાશસ્તેન વૈ કૃતઃ

સાવિત્રી ચ તિલાઃ પ્રોક્તા સર્વકાર્યાર્થસાધકાઃ ॥
તિલૈસ્તુ તર્પણં કુર્યાચ્ચાતુર્માસ્યે વિશેષતઃ

તિલાનાં દર્શનં પુણ્યં સ્પર્શનં સેવનં તથા ॥
હવનં ભક્ષણં ચૈવ શરીરોદ્વર્ત્તનં તથા

સર્વથા તિલવૃક્ષોઽયં દર્શનાદેવ પાપહા ॥
ચાતુર્માસ્યે વિશેષેણ સેવિતઃ સર્વસૌખ્યદઃ

મહેન્દ્રો યવમા સ્થાય સ્થિતો ભૂતહિતે રતઃ ॥
યવસ્ય સેવનં પુણ્યં દર્શનં સ્પર્શનં તથા

યવૈસ્તુ તર્પણં કુર્યાદ્દેવાનાં દત્તમક્ષયમ્ ॥
પ્રજાનાં પતયઃ સર્વે ચૂતવૃક્ષમુપાશ્રિતાઃ

ગન્ધર્વા મલયં વૃક્ષમગુરું ગણનાયકઃ ॥
સમુદ્રા વેતસં વૃક્ષં યક્ષા પુન્નાગમેવ ચ

નાગવૃક્ષં તથા નાગાઃ સિદ્ધાઃ કંકોલકં દ્રુમમ્ ॥
ગુહ્યકાઃ પનસં ચૈવ કિન્નરા મરિચં શ્રિતાઃ

યષ્ટીમધુ સમાશ્રિત્ય કન્દર્પોઽભૂદ્વ્યવસ્થિતઃ ॥
રક્તાંજનં મહાવૃક્ષં વહ્નિરાશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ

યમો વિભીતકં ચૈવ બકુલં નૈરૃતાધિપઃ ॥
વરુણઃ ખર્જુરીવૃક્ષં પૂગવૃક્ષં ચ મારુતઃ

ધનદોઽક્ષોટકં વૃક્ષં રુદ્રાશ્ચ બદરીદ્રુમમ્॥
સપ્તર્ષીણાં મહાતાલા બહુલશ્ચામરૈર્વૃતઃ

જંબૂર્મેઘૈઃ પરિવૃતઃ કૃષ્ણવર્ણોઽઘનાશનઃ ॥
કૃષ્ણસ્ય સદૃશો વર્ણસ્તેન જંબૂ નગોત્તમઃ

તત્ફલૈર્વાસુદેવસ્તુ પ્રીતો ભવતિ દાનતઃ ॥
જંબૂવૃક્ષં સમાશ્રિત્ય કુર્વંતિ દ્વિજભોજનમ્

તેષાં પ્રીતો હરિર્દદ્યાત્પુ રુષાર્થચતુષ્ટયમ્॥
ચાતુર્માસ્યે સમાયાતે સુપ્તે દેવે જનાર્દને

બ્રાહ્મણાન્ભોજયેદ્યસ્તુ સપત્નીકાઞ્છુચિઃ સ્થિતઃ ॥
તેન નારાયણસ્તુષ્ટો ભવે લ્લક્ષ્મીસહાયવાન્

લક્ષ્મીનારાયણપ્રીત્યૈ વસ્ત્રાલંકરણૈઃ શુભૈઃ॥
પરિધાય સપત્નીકઃ કૃતકૃત્યો ભવેન્નરઃ

યદ્રાત્રિત્રિતયેનૈવ વટા શોકભવેન ચ ॥
ફલં સંજાયતે તચ્ચ જંબુના દ્વિજભોજનાત્

તસ્મિન્દિને એકભુક્તં કારયેત્કૃત્યકૃત્તદા ॥
બહુના ચ કિમુક્તેન જંબૂવૃક્ષ પ્રપૂજનાત્

પુત્રપૌત્રધનૈર્યુક્તો જાયતે નાત્ર સંશયઃ ॥
જંબૂર્મેઘૈઃ પરિવૃતા વિદ્યુતાઽશોક એવ ચ

વસુભિઃ સ્વીકૃતો નિત્યં પ્રિયાલશ્ચ મહાનગઃ ॥
આદિત્યૈસ્તુ જપાવૃક્ષો હ્યશ્વિભ્યાં મદનસ્તથા

વિશ્વેભિશ્ચ મધૂકશ્ચ ગુગ્ગુલઃ પિશિતાશનૈઃ ॥
સૂર્યેણાર્કઃ પવિત્રેણ સોમે નાથ ત્રિપત્રકઃ

ખદિરો ભૂમિપુત્રેણ અપામાર્ગો બુધેન ચ ॥
અશ્વત્થો ગુરુણા ચૈવ શુક્રેણોદુમ્બરસ્તથા

શમી શનૈશ્ચરેણાથ સ્વીકૃતા શૂદ્રજાતિભિઃ॥
રાહુણા સ્વીકૃતા દૂર્વા પિતૄણાં તર્પણોચિતા

વિષ્ણોશ્ચ દયિતા નિત્યં ચાતુર્માસ્યે વિશેષતઃ॥
કેતુના સ્વીકૃતો દર્ભો યાજ્ઞિકેયો મહાફલઃ

વિના યેન શુભં કર્મ સંપૂર્ણં નૈવ જાયતે॥
પવિત્રાણાં પવિત્રં યો મઙ્ગલાનાં ચ મઙ્ગલમ્

મુમૂર્ષૂણાં મોક્ષરૂપો ધરાસંસ્થો મહાદ્રુમઃ ॥
અસ્મિન્વસંતિ સતતં બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાઃ સદા

મૂલે મધ્યે તથાઽગ્રે ચ યસ્ય નામાપિ તૃપ્તિ દમ્ ॥
અન્યેઽપિ દેવા વૃક્ષાંસ્તાનધિશ્રિત્ય મહાદ્રુમાઃ

પ્રવર્ત્તંતે હિ માસેષુ ચતુર્ષુ ચ ન સંશયઃ ॥
ચાતુર્માસ્યે દેવપત્ન્યઃ સર્વા વલ્લીસમાશ્રિ તાઃ

પ્રયચ્છંતિ નૃણાં કામાન્વાંછિતાન્સેવિતા અપિ ॥
તસ્માત્સર્વાત્મભાવેન પિપ્પલો યેન સેવિતઃ

સેવિતાઃ સકલા વૃક્ષા શ્ચાતુર્માસ્યે વિશેષતઃ ॥
તુલસી સેવિતા યેન સર્વવલ્યશ્ચ સેવિતાઃ

આપ્યાયિતં જગત્સર્વમાબ્રહ્મસ્તંબસેવિતમ્ ॥
ચાતુર્માસ્યે ગૃહ સ્થેન વાનપ્રસ્થેન વા પુનઃ

બ્રહ્મચારિયતિભ્યાં ચ સેવિતા મોક્ષદાયિની ॥
એતેષાં સર્વવૃક્ષાણાં છેદનં નૈવ કારયેત્

ચાતુર્માસ્યે વિશેષેણ વિના યજ્ઞાદિકારણમ્॥
એતદુક્તમશેષેણ યત્પૃષ્ટોઽહમિહ ત્વયા

યથા વૃક્ષત્વમાપન્ના દેવાઃ સર્વેઽપિ શૂદ્રજ

અશ્વત્થમેકં પિચુમન્દમેકં ન્યગ્રોધમેકં દશ તિત્તિડીશ્ચ ॥
કપિત્થબિલ્વામલકીત્રયં ચ એતાંશ્ચ દૃષ્ટ્વા નરકં ન પશ્યેત્

સર્વે દેવા વિશ્વવૃક્ષેશયાશ્ચ કૃષ્ણા ધારા કૃષ્ણમધ્યાગ્રકાશ્ચ ॥
યસ્મિન્દેવે સેવિતે વિશ્વપૂજ્યે સર્વં તૃપ્તં જાયતે વિશ્વમેતત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠેનાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે શેષશાય્યુપાખ્યાને બ્રહ્મનારદસંવાદે ચાતુર્માસ્યમાહાત્મ્યે વૃક્ષમાહાત્મ્યકથનં નામ દ્વિપઞ્ચાશદુત્તરદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ