સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.243

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
શૂદ્રઃ પૈજવનોનામ ગાર્હસ્થ્યાચ્છુદ્ધિમાપ્તવાન્ ॥
ધર્મમાર્ગાવિરોધેન તન્નિબોધ મહામતે

આસીત્પૈજવનઃ શૂદ્રઃ પુરા ત્રેતાયુગે કિલ ॥
સ્વધર્મનિરતઃ ખ્યાતો વિષ્ણુબ્રાહ્મણપૂજકઃ

ન્યાયાગતધનો નિત્યં શાંતઃ સર્વજનપ્રિયઃ ॥
સત્યવાદી વિવેકજ્ઞસ્તસ્ય ભાર્યા ચ સુન્દરી

ધર્મોઢા વેદવિધિના સમાનકુલજા શુભા ॥
પતિવ્રતા મહાભાગા દેવદ્વિજહિતે રતા ॥

કાશ્યાં સંબંધિતા બાલા વૈજયંત્યાં વિવાહિતા ॥
સા ધર્માચરણે દક્ષા વૈષ્ણવવ્રતચારિણી

ભર્ત્રા સહ તથા સમ્યક્ચિક્રીડે સુવિનીતવત્ ॥
સોઽપિ રેમે તયા કાલે હસ્તિન્યેવ મહાગજઃ

અર્થાપ્તિઃ પૂર્વપુણ્યેન જાતા તસ્ય મહાત્મનઃ ॥
વાણિજ્યં સ્વજનૈર્નિત્યં સ્વદેશપરદેશજમ્ ॥

કારયત્યર્થજાતૈશ્ચ પરકીયસ્વકીયજૈઃ ॥
એવમર્થશ્ચ બહુધા સંજાતો ધર્મદર્શિનઃ

પુત્રત્રયં ચ સંજાતં પિતુઃ શુશ્રૂષણે રતમ્ ॥
તસ્ય પુત્રાઃ પિતુર્ભક્તા દ્રવ્યાદિમદવર્જિતાઃ

પિતૃવાક્યરતાઃ શ્રેષ્ઠાઃ સ્વધર્માચારશોભનાઃ ॥
પિત્રોઃ શુશ્રૂષણાદન્યન્નાભિનંદંતિ કિંચન

તે સમ્બન્ધૈઃ સુસંબદ્ધાઃ પિત્રા ધર્માર્થદર્શિના ॥
તત્પત્ન્યો માતૃપિત્રર્ચાં કારયંત્યનિવારિતમ્

ઋદ્ધિમદ્ભવનં તસ્ય ધનધાન્યસમન્વિતમ્ ॥
સોઽપિ ધર્મરતો નિત્યં દેવતાતિથિપૂજકઃ

ગૃહાગતો ન વિમુખો યસ્ય જાતુ કદાચન ॥
શીતકાલે ધનં પ્રાદાદુષ્ણકાલે જલાન્નદઃ

વર્ષા કાલે વસ્ત્રદશ્ચ બભૂવાન્નપ્રદઃ સદા ॥
વાપીકૂપતડાગાદિપ્રપાદેવગૃહાણિ ચ

કારયત્યુચિતે કાલે શિવવિષ્ણુવ્રતસ્થિતઃ ॥
ઇષ્ટધર્મસ્તુ વર્ણાનાં સમાચીર્ણો મહાફલઃ

અન્યેષાં પૂર્તધર્માણાં તેષાં પૂર્તકરઃ સદા ॥
સ બભૂવ ધનાઢ્યોપિ વ્યસનૈર્ન સમાશ્રિતઃ

વિષ્ણુભક્તિરતો નિત્યં ચાતુર્માસ્યે વિશેષતઃ

એકદા ગાલવમુનિઃ શિષ્યૈર્બહુભિરાવૃતઃ

બ્રહ્મજ્ઞાનરતઃ શાંતસ્તપોનિષ્ઠો મહાવશી ॥
અભ્યાજગામ શૂદ્રસ્ય ગેહે પૈજવનસ્ય સઃ

સ વાગ્ભિર્મધુભિસ્તસ્ય અભ્યુત્થાનાસનાદિભિઃ ॥
ઉપચારૈઃ પુનર્યુક્તઃ કૃતાર્થ ઇવ માનયન્

અદ્ય મે સફલં જન્મ જાતં જીવિતમુત્તમમ્ ॥
અદ્ય મે સફલો ધર્મઃ કુશલશ્ચોદ્ધૃતસ્ત્વયા

મમ પાપસહસ્રાણિ દૃષ્ટ્યા દગ્ધાનિ તે મુને ॥
ગૃહં મમ ગૃહસ્થસ્ય સકલં પાવિતં ત્વયા

તસ્ય ભક્ત્યા પ્રસન્નોઽભૂદ્ગતમાર્ગપરિશ્રમઃ ॥
ઉવાચ મુનિશાર્દૂલઃ સચ્છૂદ્રં તં કૃતાંજલિમ્

કચ્ચિત્તે કુશલં સૌમ્ય મનો ધર્મે પ્રવર્તતે ॥
અર્થાનુબંધાઃ સતતં બન્ધુદારસુતાદયઃ ।1 ૨૩ ॥
ગોવિન્દે સતતં ભક્તિસ્તથા દાને પ્રવર્તતે ॥
ધર્માર્થકામ કાર્યેષુ સપ્રભાવં મનસ્તવ

વિષ્ણુપાદોદકં નિત્યં શિરસા ધાર્યતે ન વા ॥
પાદોદ્ભવં ચ ગંગોદં દ્વાદશાબ્દફલપ્રદમ્

ચાતુર્માસ્યે વિશેષેણ તત્ફલં દ્વિગુણં ભવેત્ ॥
હરિભક્તિર્હરિકથા હરિસ્તોત્રં હરેર્નતિઃ

હરિધ્યાનં હરેઃ પૂજા સુપ્તે દેવે ચ મોક્ષકૃત્ ॥
એવં બ્રુવાણં સ મુનિં પુનરાહ નતિં ગતઃ

ભવદ્દૃષ્ટ્યાશ્રમફલમેતજ્જાતં ન સંશયઃ ॥
તથાપિ શ્રોતુમિચ્છામિ તવ વાણીમનામયીમ્

ભવાદૃશાનાં ગમનં સર્વાર્થેષુ પ્રકલ્પતે ॥
તતસ્તૌ સુમુદા યુક્તૌ સંજાતૌ હૃષ્ટચેતસૌ

મુનિં પૈજવનોનામ સચ્છૂદ્રઃ પ્રાહ સંમતઃ ॥
કિમાગમનકૃત્યં તે કથયસ્વ પ્રસાદતઃ

કો વા તીર્થપ્રસંગશ્ચ ચાતુર્માસ્યે સમીપગે ॥
ગાલવઃ પ્રાહ સચ્છૂદ્રં ધાર્મિકં સત્યવાદિનમ્

મમ તીર્થાવસિક્તસ્ય માસા બહુતરા ગતાઃ ॥
ઇદાનીમાશ્રમં યાસ્યે ચાતુર્માસ્યે સમાગતે

આષાઢશુક્લૈકાદશ્યાં કરિષ્યે નિયમં ગૃહે ॥
નારાયણસ્ય પ્રીત્યર્થં શ્રેયોઽર્થં ચાત્મનસ્તથા ॥
પ્રત્યુવાચ મુનિર્ધર્માન્વિનયાનતકન્ધરમ્

॥ પૈજવન ઉવાચ ॥ ॥
મામનુગ્રહજાં બુદ્ધિં બ્રૂહિ ત્વં દ્વિજપુંગવ ॥
વેદેઽધિકારો નૈવાસ્તિ વેદસારજપસ્ય વા

પુરાણસ્મૃતિપાઠસ્ય તસ્માત્કિંચિદ્વદસ્વ મે ॥
તત્ત્વાત્મસદૃશં કિંચિદ્ભાતિ રૂપં મહાફલમ્

ચાતુર્માસ્યે વિશેષેણ મુક્તિસંસાધકં વદ

॥ ગાલવ ઉવાચ ॥ ॥
શાલિગ્રામગતં વિષ્ણું ચક્રાંકિત પુટં સદા ॥
યેઽર્ચયન્તિ નરા નિત્યં તેષાં ભુક્તિસ્ત્વદૂરતઃ

શાલિગ્રામે મનો યસ્ય યત્કિંચિત્ક્રિયતે શુભમ્ ॥
અક્ષય્યં તદ્ભવેન્નિત્યં ચાતુર્માસ્યે વિશેષતઃ ॥ ૩૮
શાલિગ્રામશિલા યત્ર યત્ર દ્વારાવતી શિલા ॥
ઉભયોઃ સંગમઃ પ્રાપ્તો મુક્તિસ્તસ્ય ન દુર્લભા

શાલિગ્રામશિલા યસ્યાં ભૂમૌ સંપૂજ્યતે નૃભિઃ ॥
પઞ્ચક્રોશં પુનાત્યેષા અપિ પાપશતાન્વિતૈઃ

તૈજસં પિંડમેતદ્ધિ બ્રહ્મરૂપમિદં શુભમ્ ॥
યસ્યાઃ સંદર્શનાદેવ સદ્યઃ કલ્મષનાશનમ્

સર્વતીર્થાનિ પુણ્યાનિ દેવતાયતનાનિ ચ ॥
નદ્યઃ સર્વા મહાશૂદ્ર તીર્થત્વં પ્રાપ્નુવંતિ હિ

સન્નિધાનેન વૈ તસ્યાઃ ક્રિયા સર્વત્રશોભનાઃ ॥
વ્રજંતિ હિ ક્રિયાત્વં ચ ચાતુર્માસ્યે વિશેષતઃ

પૂજ્યતે ભવને યસ્ય શાલિગ્રામ શિલા શુભા ॥
કોમલૈસ્તુલસીપત્રૈર્વિમુખસ્તત્ર વૈ યમઃ

બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિશાં સચ્છૂદ્રાણામથાપિ વા ॥
શાલિગ્રામાધિકારોઽસ્તિ ન ચાન્યેષાં કદાચન

॥ સચ્છૂદ્ર ઉવાચ ॥ ॥
બ્રહ્મન્વેદવિદાં શ્રેષ્ઠ સર્વશાસ્ત્રવિશારદ ॥
સ્ત્રીશૂદ્રાદિનિષેધોઽયં શાલિગ્રામે હિ શ્રૂયતે

માદૃશસ્ત્વં કથં શાલિગ્રામપૂજાવિધિં વદ

॥ ગાલવ ઉવાચ ॥ ॥
અસચ્છૂદ્રગતં દાસ નિષેધં વિદ્ધિ માનદ ॥
સ્ત્રીણામપિ ચ સાધ્વીનાં નૈવાભાવઃ પ્રકીર્તિતઃ

મા ભૂત્સંશયસ્તેનાત્ર નાઽઽપ્નુષે સંશયાત્ફલમ્ ॥
શાલિગ્રામાર્ચનપરાઃ શુદ્ધદેહા વિવેકિનઃ

ન તે યમપુરં યાંતિ ચાતુર્માસ્યે ચ પૂજકાઃ ॥
શાલિગ્રામાર્પિતં માલ્યં શિરસા ધારયંતિ યે

તેષાં પાપસહસ્રાણિ વિલયં યાંતિ તત્ક્ષણાત્॥
શાલિગ્રામ શિલાગ્રે તુ યે પ્રયચ્છંતિ દીપકમ્

તેષાં સૌરપુરે વાસઃ કદાચિન્નૈવ હીયતે ॥
શાલિગ્રામગતં વિષ્ણું સુમનોભિર્મનોહરૈઃ॥
યેઽર્ચયંતિ મહાશૂદ્ર સુપ્તે દેવે હરૌ તથા

પંચામૃતેન સ્નપનં યે કુર્વંતિ સદા નરાઃ ॥
શાલિગ્રામશિલાયાં ચ ન તે સંસારિણો નરાઃ

મુક્તેર્નિદાનમમલં શાલિગ્રામગતં હરિમ્ ॥
હૃદિ ન્યસ્ય સદા ભક્ત્યા યો ધ્યાયતિ સ મુક્તિભાક્

તુલસીદલજાં માલાં શાલિગ્રામોપરિ ન્યસેત્ ॥
ચાતુર્માસ્યે વિશેષેણ સર્વકામાનવાપ્નુયાત્

ન તાવત્પુષ્પજા માલા શાલિગ્રામસ્ય વલ્લભા ॥
સર્વદા તુલસી દેવી વિષ્ણોર્નિત્યં શુભા પ્રિયા ॥

તુલસી વલ્લભા નિત્યં ચાતુર્માસ્યે વિશેષતઃ ॥
શાલિગ્રામો મહાવિષ્ણુસ્તુલસી શ્રીર્ન સંશયઃ

અતો વાસિતપાનીયૈઃ સ્નાપ્યં ચંદનચર્ચિતૈઃ ॥
મંજરીભિર્યુતં દેવં શાલગ્રામશિલાહરિમ્

તુલસીસંભવાભિશ્ચ કૃત્વા કામાનવાપ્નુયાત્ ॥
પત્રે તુ પ્રથમે બ્રહ્મા દ્વિતીયે ભગવાઞ્છિવઃ

મંજર્યાં ભગવાન્વિષ્ણુસ્તદેકસ્થત્રયા સદા ॥
મંજરી દલસંયુક્તા ગ્રાહ્યા બુધજનૈઃ શુભા

તાં નિવેદ્ય ગુરૌ ભક્ત્યા જન્માદિક્ષયકારણમ્ ॥
શાલિગ્રામે ધૂપરાશિં નિવેદ્ય હરિતત્પરઃ

ચાતુર્માસ્યે વિશેષેણ મનુષ્યો નૈવ નારકી॥
શાલિગ્રામં નરો દૃષ્ટ્વા પૂજિતં કુસુમૈઃ શુભૈઃ

સર્વપાપવિશુદ્ધાત્મા યાતિ તન્મયતાં હરૌ ॥
ય સ્તૌત્યશ્મગતં વિષ્ણું ગંડકીજલસંભવમ્

શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણૈશ્ચ સોઽપિ વિષ્ણુપદં વ્રજેત્ ॥
શાલિગ્રામશિલાયાશ્ચ ચતુર્વિંશતિસંખ્યકાઃ ॥
ભેદાઃ સંતિ મહાશૂદ્ર તાઞ્છૃણુષ્વ મહામતે

ઇમાઃ પૂજ્યાશ્ચ લોકેઽત્ર ચતુર્વિંશતિસંખ્યકાઃ ॥
તાસાં ચ દૈવતં વિષ્ણું નામાનિ ચ વદામ્યહમ્

સ એવ મૂર્ત્તશ્ચતુરુત્તરાસિર્વિંશદ્ભિરેકો ભગવાન્યથાઽઽદ્યઃ ॥
સ એવ સંવત્સરનામસંજ્ઞઃ સ એવ ગ્રાવાગત આદિદેવઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્ર માહાત્મ્યે શેષશાય્યુપાખ્યાને બ્રહ્મનારદસંવાદે ચાતુર્માસ્યમાહાત્મ્યે પૈજવનોપાખ્યાને શાલિગ્રામપૂજનમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ત્રિચત્વારિંશત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ