સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.242

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
નારદ ઉવાચ ॥ ॥
અષ્ટાદશ પ્રકૃતયઃ કા વદસ્વ પિતામહ ॥
વૃત્તિસ્તાસાં ચ કો ધર્મઃ સર્વં વિસ્તરતો મમ

॥
॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
મજ્જન્માભૂદ્ભગવતો નાભિપંકજકોશતઃ ॥
સ્વકાલપરિમાણેન પ્રબુદ્ધસ્ય જગત્પતેઃ

તતો બહુતિથે કાલે કેશવેન પુરા સ્મૃતઃ ॥
સ્રષ્ટુકામેન વિવિધાઃ પ્રજા મનસિ રાજસીઃ

અહં કમલજસ્તત્ર જાતઃ પુત્રશ્ચતુર્મુખઃ ॥
ઉદરં નાભિનાલેન પ્રવિશ્યાથ વ્યલોકયમ્

તત્ર બ્રહ્માંડકોટીનાં દર્શનં મેઽભવત્પુનઃ ॥
વિસ્મયાચ્ચિંતયાનસ્ય સૃષ્ટ્યર્થમભિધાવતા

નિર્ગમ્ય પુનરેવાહં પદ્મનાલેન યાવતા ॥
બહિરાગાં વિસ્મૃતં તત્સર્વં સૃષ્ટ્યર્થકારણમ્

પુનરેવ તતો ગત્વા પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા ચતુર્વિધાઃ ॥
નાભિનાલેન નિર્ગત્ય વિસ્મૃતેનાંતરાત્મના

તદાહં જડવજ્જાતો વાગુવાચાશરીરિણી ॥
તપસ્તપ મહાબુદ્ધે જડત્વં નોચિતં તવ

દશવર્ષસહસ્રાણિ તતોઽહં તપ આસ્થિતઃ॥
પુનરાકાશજા વાણી મામુવાચાવિનશ્વરા

વેદરૂપાશ્રિતા પૂર્વમાવિર્ભૂતા તપોબલાત્ ॥
તતો ભગવતાઽઽદિષ્ટઃ સૃજ ત્વં બહુધા પ્રજાઃ

રાજસં ગુણમાશ્રિત્ય ભૂતસર્ગમકલ્મષમ્ ॥
મનસા માનસી સૃષ્ટિઃ પ્રથમં ચિંતિતા મયા

તતો વૈ બ્રાહ્મણા જાતા મરીચ્યાદિમુનીશ્વરાઃ ॥
તેષાં કનીયાંસ્ત્વં જાતો જ્ઞાનવેદાંતપારગઃ

કર્મનિષ્ઠાશ્ચ તે નિત્યં સૃષ્ટ્યર્થં સતતોદ્યતાઃ ॥
નિર્વ્યાપારો વિષ્ણુભક્ત એકાંતબ્રહ્મસેવકઃ

નિર્મમો નિરહંકારો મમ ત્વં માનસઃ સુતઃ ॥
ક્રમાન્મયા તુ તેષાં વૈ વેદરક્ષાર્થમેવ ચ

પ્રથમા માનસી સૃષ્ટિર્દ્વિજાત્યાદિર્વિનિર્મિતા ॥
તતોહમાંગિકીં સૃષ્ટિં સૃષ્ટવાંસ્તત્ર નારદ

મુખાચ્ચ બ્રાહ્મણા જાતા બાહુભ્યઃ ક્ષત્રિયા મમ ॥
વૈશ્યા ઊરુસમુદ્ભૂતાઃ પદ્ભ્યાં શૂદ્રા બભૂવિરે

અનુલોમવિલોમાભ્ય આંક્રમાચ્ચ ક્રમયોગતઃ ॥
શૂદ્રાદધોઽધો જાતાશ્ચ સર્વે પાદતલોદ્ભવાઃ

તાઃ સર્વાસ્તુ પ્રકૃતયો મમ દેહાંશસંભવાઃ ॥
નારદ ત્વં વિજાનીહિ તાસાં નામાનિ વચ્મિ તે

બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વૈશ્યસ્ત્રય એવ દ્વિજાતયઃ ॥
વેદાસ્તપોઽધ્યયનં ચ યજનં દાનમેવ ચ

વૃત્તિરધ્યાપનાચ્ચૈવ તથા સ્વલ્પપ્રતિગ્રહાત્ ॥
વિપ્રઃ સમર્થસ્તપસા યદ્યપિ સ્યાત્પ્રતિગ્રહે

તથાપિ નૈવ ગૃહ્ણીયાત્તપોરક્ષા યતઃ સદા ॥
વેદપાઠો વિષ્ણુપૂજા બ્રહ્મધ્યાનમલોભતા

અક્રોધતા નિર્મલત્વં ક્ષમાસારત્વમાર્યતા ॥
ક્રિયાતત્પરતા દાનક્રિયા સત્યાદિભિર્ગુણૈઃ

ભૂષિતો યો ભવેન્નિત્યં સ વિપ્ર ઇતિ કથ્યતે ॥
ક્ષત્રિયેણ તપઃ કાર્યં યજનં દાનમેવ ચ

વેદપાઠો વિપ્રભક્તિરેષાં શસ્ત્રેણ જીવનમ્॥
સ્ત્રીબાલગોબ્રાહ્મણાર્થે ભૂમ્યર્થે સ્વામિસંકટે

સંપ્રતિશરણં ચૈવ પીડિતાનાં ચ શબ્દિતે ॥
આર્તત્રાણપરા યે ચ ક્ષત્રિયા બ્રહ્મણા કૃતાઃ

ધનવૃદ્ધિકરો વૈશ્યઃ પશુપાલઃ કૃષીવલઃ ॥
રસાદીનાં ચ વિક્રેતા દેવબ્રાહ્મણપૂજકઃ

અર્થવૃદ્ધિકરો વ્યાજા યજ્ઞકર્માદિકારકઃ ॥
દાનમધ્યયનં ચેતિ વૈશ્યવૃત્તિરુદાહૃતા

એતાન્યેવ હ્યમંત્રાણિ શૂદ્રઃ કારયતે સદા ॥
નિત્યં ષડ્દૈવતં શ્રાદ્ધં હન્તકારોઽગ્નિ તર્પણમ્

દેવદ્વિજાતિભક્તિશ્ચ નમસ્કારેણ સિદ્ધ્યતિ ॥
શૂદ્રોઽપિ પ્રાતરુત્થાય કૃત્વા પાદાભિવંદનમ્

વિષ્ણુભક્તિમયાઞ્શ્લોકાન્પઠન્વિષ્ણુત્વમાપ્નુયાત્॥
વાર્ષિકવ્રતકૃન્નિત્યં તિથિવારાધિદૈવતઃ

અન્નદઃ સર્વજીવાનાં ગૃહસ્થઃ શૂદ્ર ઈરિતઃ ॥
અમંત્રાણ્યપિ કર્માણિ કુર્વન્નેવ હિ મુચ્યતે

ચાતુર્માસ્યવ્રતકરઃ શૂદ્રોઽપિ હરિતાં વ્રજેત્ ॥
શિલ્પી ચ નર્તકશ્ચૈવ કાષ્ઠકારઃ પ્રજાપતિઃ

વર્ધકિશ્ચિત્રકશ્ચૈવ સૂત્રકો રજકસ્તથા ॥
ગચ્છકસ્તન્તુકારશ્ચ ચક્રિકશ્ચર્મકારકઃ

સૂનિકો ધ્વનિકશ્ચૈવ કૌલ્હિકો મત્સ્યઘાતકઃ ॥
ઔનામિકસ્તુ ચંડાલઃ પ્રકૃત્યાષ્ટાદશૈવ તે

શિલ્પિકઃ સ્વર્ણકારકશ્ચ દારુકઃ કાંસ્યકારકઃ ॥
કાડુકઃ કુમ્ભકારશ્ચ પ્રકૃત્યા ઉત્તમાશ્ચ ષટ્

ખરવાહ્યુષ્ટ્રવાહી હયવાહી તથૈવ ચ ॥
ગોપાલ ઇષ્ટિકાકારો અધમાધમપઞ્ચકમ્

રજકશ્ચર્મકારશ્ચ નટો બુરુડ એવ ચ ॥
કૈવર્ત્તમેદભિલ્લાશ્ચ સપ્તૈતે અન્ત્યજાઃ સ્મૃતાઃ

યો યસ્ય હીનો વર્ણેન સ ચાષ્ટાદશમો નરઃ ॥
સર્વાસાં પ્રકૃતીનાં ચ ઉત્તમા મધ્યમાઃ સમાઃ

ભેદાસ્ત્રયઃ સમાખ્યાતા વિજ્ઞેયાઃ સ્મૃતિનિર્ણયાત્ ॥
શિલ્પિનઃ સપ્ત વિજ્ઞેયા ઉત્તમાઃ સમુદાહૃતાઃ

સ્વર્ણકૃત્કંબુકશ્ચૈવ તન્દુલીપુષ્પલાવકઃ ॥
તાંબૂલી નાપિતશ્ચૈવ મણિકારશ્ચ સપ્તધા

ન સ્નાનં દેવતાહોમસ્તપોનિયમ એવ ચ ॥
ન સ્વાધ્યાયવષટ્કારૌ ન ચ શુદ્ધિર્વિવાહિતા

એતાસાં પ્રકૃતીનાં ચ ગુરુપૂજા સદોદિતા ॥
વિપ્રાણાં પ્રાકૃતો નિત્યં દાનમેવ પરો વિધિઃ

સર્વેષામેવ વર્ણાનામાશ્રમાણાં મહામુને ॥
સર્વાસાં પ્રકૃતીનાં ચ વિષ્ણુભક્તિઃ સદા શુભા

ઇતિ તે કથિતં સર્વં યથાપ્રકૃતિસંભવમ્ ॥
કથાં શૃણુ મહાપુણ્યાં શૂદ્રઃ શુદ્ધિમગાદ્યથા

ઇદં પુરાણં પરમં પવિત્રં વિશુદ્ધધીર્યસ્તુ શૃણોતિ વા પઠેત્ ॥
વિધૂય પાપાનિ પુરાર્જિતાનિ સ યાતિ વિષ્ણોર્ભવનં ક્રિયાપરઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે શેષશાય્યુપાખ્યાને બ્રહ્મનારદસંવાદે ચાતુર્માસ્યમાહાત્મ્યેઽષ્ટાદશપ્રકૃતિકથનંનામ દ્વિચત્વારિંશદુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ