સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.241

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
એતત્તે પૂજનં વિષ્ણોઃ ષોડશોપાયસંભવમ્ ॥
કથિતં યદ્દ્વિજઃ કૃત્વા પ્રાપ્નોતિ પરમં પદમ્

તથા ચ ક્ષત્રિયવિશાં કરણાન્મુક્તિરુત્તમા ॥
શૂદ્રાણાં નાધિકારોઽસ્મિન્સ્ત્રીણાં નૈવ કદાચન

॥ કાર્તિકેય ઉવાચ ॥ ॥
શૂદ્રાણાં ચ તથા સ્ત્રીણાં ધર્મં વિસ્તરતો વદ ॥
કેન મુક્તિર્ભવેત્તેષાં કૃષ્ણસ્યારાધનં વિના

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
સચ્છૂદ્રૈરપિ નો કાર્યા વેદાક્ષરવિચારણા ॥
ન શ્રોતવ્યા ન પઠ્યા ચ પઠન્નરકભાગ્ભવેત્

પુરાણાનાં નૈવ પાઠઃ શ્રવણં કારયેત્સદા ॥
સ્મૃત્યુક્તં સુગુરોર્ગ્રાહ્યં ન પાઠઃ શ્રવણાદિકમ્

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
સચ્છૂદ્રાઃ કે સમાખ્યાતાસ્તાંશ્ચ વિસ્તરતો વદ ॥
કે સંતઃ કે ચ શૂદ્રાશ્ચ સચ્છૂદ્રા નામતશ્ચ કે

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ધર્મોઢા યસ્ય પત્ની સ્યાત્સ સચ્છૂદ્ર ઉદાહૃતઃ ॥
સમાનકુલરૂપા ચ દશદોષવિવર્જિતા

ઉદ્વોઢા વેદવિધિના સ સચ્છૂદ્રઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥
અક્લીવાઽવ્યંગિની શસ્તા મહારોગાદ્યદૂષિતા

અનિંદિતા શુભકલા ચક્ષુરોગવિવર્જિતા ॥
બાધિર્યહીના ચપલા કન્યા મધુરભાષિણી

દૂષણૈર્દશભિર્હીના વેદોક્તવિધિના નરૈઃ ॥
વિવાહિતા ચ સા પત્ની ગૃહિણી યસ્ય સર્વદા

સચ્છૂદ્રઃ સ તુ વિજ્ઞેયો દેવાદીનાં વિભાગકૃત્ ॥
પુણ્યકાર્યેષુ સર્વેષુ પ્રથમં સા પ્રકીર્તિતા

તયા સુવિહિતો ધર્મઃ સંપૂર્ણફલદાયકઃ ॥
ચાતુર્માસ્યે વિશેષેણ તયા સહ ગુણાધિકઃ

ભાર્યારતિઃ શુચિર્ભૃત્યાદીનાં પોષણતત્પરઃ ॥
શ્રાદ્ધાદિકારકો નિત્યમિષ્ટાપૂર્ત્તપ્રસાધકઃ

નમસ્કારાન્તમન્ત્રેણ નામસંકીર્તનેન ચ ॥
દેવા સ્તસ્ય ચ તુષ્યન્તિ પંચયજ્ઞાદિકૈઃ શુભૈઃ

સ્નાનં ચ તર્પણં ચૈવ વહ્નિહોમોઽપ્યમંત્રકઃ ॥
બ્રહ્મયજ્ઞોઽતિથેઃ પૂજા પંચયજ્ઞાન્ન સંત્યજેત્

કાર્યં સ્ત્રીભિશ્ચ શૂદ્રૈશ્ચ હ્યમંત્રં પંચયજ્ઞકમ્ ॥
પંચયજ્ઞૈશ્ચ સંતુષ્ટા યથૈષાં પિતૃદેવતાઃ

તથા પતિવ્રતાયાશ્ચ પતિશુશ્રૂષયા સદા ॥
પતિવ્રતાયા દેહે તુ સર્વે દેવા વસંતિ હિ

અતસ્તાભ્યાં સમેતાભ્યાં ધર્માદીનાં સમાગમઃ ॥
યદોભયોર્મતે પૃષ્ટે સંતુષ્ટાઃ પિતૃદેવતાઃ

કાર્યાદીનાં ચ સર્વેષાં સંગમસ્તત્ર નિત્યદા ॥
ચાતુર્માસ્યે સમાયાતે વિષ્ણુભક્ત્યા તયોઃ શિવમ્

સમાનજાતિસંભૂતા પત્ની યસ્ય ધૃતા ભવેત્ ॥
પૂર્વો ભર્ત્તાઽર્દ્ધભાગી સ્યાદ્દ્વિતીયસ્ય ન કિંચન

અર્થકાર્યાધિકારોઽસ્યાસ્તેન ધર્માર્ધધારિણી ॥
સ્વંસ્વં કૃતં સદૈવ સ્યાત્તયોઃ કર્મ શુભાશુભમ્ ॥

યાઽનુગચ્છતિ ભર્તારં મૃતં સુતપસા દ્વિજ ॥
સાધ્વી સા હિ પરિજ્ઞેયા તયા ચોદ્ધ્રિયતે કુલમ્

અન્યજાતેર્મૃતસ્યાથ ધૃતા વાપિ વિવાહિતા ॥
વૈશ્વાનરસ્ય માર્ગેણ સા તમુદ્ધરતે પતિમ્

યથા જલાચ્ચ જંબાલઃ કૃષ્યતે ધાર્મિકૈર્નૃભિઃ ॥
એવમુદ્ધરતે સાધ્વી ભર્ત્તારં યાઽનુગ ચ્છતિ

અન્યજાતિસમુદ્ભૂતા અન્યેન વિધૃતા યદિ ॥
તાવુભૌ ધર્મકાર્યેષુ સંત્યાજ્યૌ નિત્યદા મતૌ

સ્વંસ્વં કર્મ પ્રકુરુતઃ સત્કર્મ જં સ્વકં ફલમ્ ॥
તસ્માદ્વરિષ્ઠા હીના વા સત્કુલ્યા શૂદ્રસંભવૈઃ

ધૃતા ન કાર્યા સા પત્ની યત્કરોતિ ન વર્દ્ધતે ॥
તયા સહ કૃતં પુણ્યં વર્દ્ધતે દશધોત્તરમ્

અનન્તતૃપ્તિદં નૈવ તત્સુતૈરપિ વા તથા ॥
ક્રયક્રીતા ચ યા કન્યા દાસી સા પરિકીર્તિતા

સચ્છૂદ્રસ્યાધિકારે સા કદાચિન્નૈવ જાયતે ॥
યા કન્યા સ્વયમુદ્યમ્ય પિત્રા દત્તા વરાય ચ

વિવાહવિધિનોદૂઢા પિતૃદેવાર્થસાધિની ॥
સુલક્ષણા વિનીતા સા વિવેકાદિગુણા શુભા

સચ્ચરિત્રા પતિપરા સા તેભ્યો દાતુમર્હતિ ॥
વિશુદ્ધકુલજા કન્યા ધર્મોઢા ધર્મચારિણી

સા પુનાતિ કુલં સર્વં માતૃતઃ પિતૃતસ્તથા ॥
એષ એવ મયા પ્રોક્તઃ સચ્છૂદ્રાણાં પરો વિધિઃ

અધોજાતિસમુદ્ભૂતા સચ્છૂદ્રાત્ક્રમહીનજા ॥
વિવાહો દશધા તેષાં દશધા પુત્રતા ભવેત્

ચત્વાર ઉત્તમાઃ પ્રોક્તા વિવાહા મુનિસત્તમ ॥
શેષાઃ સર્વપ્રકૃતિષુ કથિતાશ્ચ પુરાવિદૈઃ । ૩૪ ॥
પ્રાજાપત્યસ્તથા બ્રાહ્મો દૈવાર્ષો ચાતિશોભના ॥
ગાંધર્વશ્ચાસુરશ્ચૈવ રાક્ષસશ્ચ પિશાચકઃ

પ્રાતિભો ઘાતનશ્ચેતિ વિવાહાઃ કથિતા દશ ॥
એતે હિ હીનજાતીનાં વિવાહાઃ પરિકીર્તિતાઃ

ઔરસઃ ક્ષેત્રજશ્ચૈવ દત્તઃ કૃત્રિમ એવ ચ ॥
ગૂઢોત્પન્નોઽપવિદ્ધશ્ચ કાનીનશ્ચ સહોઢજઃ

ક્રીતઃ પૌનર્ભવશ્ચાપિ પુત્રા દશવિધાઃ સ્મૃતાઃ ॥
ઔરસાદપિ હીનાશ્ચ તેઽપિ તેષાં શુભાવહાઃ

અષ્ટાદશમિતા નીચાઃ પ્રકૃતાનાં યથાતથા ॥
વિધિનૈવ ક્રિયા નૈવ સ્મૃતિ માર્ગોઽપિ નૈવ ચ

તાસાં બ્રાહ્મણશુશ્રૂષા વિષ્ણુધ્યાનં શિવાર્ચનમ્ ॥
અમન્ત્રાત્પુણ્યકરણં દાનં દેયં ચ વૈ સદા

।
ન દાનસ્ય ક્ષયો લોકે શ્રદ્ધયા યત્પ્રદીયતે ॥
અશ્રદ્ધયાઽશુચિતયા દાનં વૈરસ્યકારણમ્

અહિંસાદિ સમાદિષ્ટો ધર્મસ્તાસાં મહાફલઃ ॥
ચાતુર્માસ્યે વિશેષેણ ત્રિદિવેશાદિસેવયા

સુદર્શનૈસ્તથા ધર્મઃ સેવ્યતે હ્યવિરોધિભિઃ [।
સચ્છૂદ્રૈર્દાનપુણ્યૈશ્ચ દ્વિજશુશ્રૂષણાદિભિઃ

વૃત્તિશ્ચ સત્યાનૃતજા વાણિજ્યવ્યવ હારજા ॥
અશીતિભાગમારદ્યાદ્વ્યાજાદ્વાર્ધુષિકઃ શતે

સપાદભાગવૃદ્ધિસ્તુ ક્ષત્ત્રિયાદિષુ ગૃહ્યતે ॥
એવં ન બન્ધો ભવતિ પાતકસ્ય કદાચન

પ્રાતઃકર્મ સુરેશાનાં મધ્યાહ્ને દ્વિજસેવનમ્ ॥
અપરાહ્ણેઽથ કાર્યાણિ કુર્વન્મર્ત્યઃ સુખી ભવેત્

ગૃહસ્થૈશ્ચ સદા ભાવ્યં યાવજ્જીવં ક્રિયાપરૈઃ ॥
પંચયજ્ઞરતૈશ્ચૈવાતિથિદ્વિજસુપૂજકૈઃ

વિષ્ણુભક્તિરતૈશ્ચૈવ વેદમન્ત્રવિપાઠકૈઃ ॥
સતતં દાનશીલૈશ્ચ દીનાર્તજનવત્સલૈઃ

ક્ષમાદિગુણસંયુક્તૈર્દ્વાદશાક્ષરપૂજકૈઃ ॥
ષડક્ષરમહોદ્ગારપરમાનન્દપૂરિતૈઃ

સદપત્યૈઃ સદાચારૈઃ સતાં શુશ્રૂષણૈરપિ ॥
વિમત્સરૈઃ સદા સ્થેયં તાપક્લેશવિવર્જિતૈઃ

પ્રવ્રજ્યાવર્જનૈરેવં સચ્છૂદ્રૈર્ધર્મતત્પરૈઃ ॥
તોષણં સર્વભૂતાનાં કાર્યં વિત્તાનુસારતઃ

સદા વિષ્ણુશિવાદીનાં યે ભક્તાસ્તે નરાઃ સદા ॥
દેવવદ્દિવિ દીવ્યંતિ ચાતુર્માસ્યે વિશેષતઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાહાત્મ્યે શેષશાય્યુપાખ્યાન બ્રહ્મનારદસંવાદે ચાતુર્માસ્યમાહાત્મ્યે તપોઽધિકારે સચ્છૂદ્રકથનંનામૈકચત્વારિંશદુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ ॥