સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.239

॥ નારદ ઉવાચ ॥
ઉપચારૈઃ ષોડશભિઃ પૂજનં ક્રિયતે કથમ્ ॥
તે કે ષોડશ ભાવાઃ સ્યુર્નિત્યં યે શયને હરેઃ

એતદ્વિસ્તરતો બ્રૂહિ પૃચ્છતો મે પ્રજાપતે ॥
તવ પ્રસાદમાસાદ્ય જગત્પૂજ્યો ભવામ્યહમ્

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
વિષ્ણુભક્તિર્દૃઢા કાર્યા વેદશાસ્ત્રવિધાનતઃ ॥
વેદમૂલમિદં સર્વં વેદો વિષ્ણુઃ સનાતનઃ

તે વેદા બ્રાહ્મણાધારા બ્રાહ્મણાશ્ચાગ્નિદૈવતાઃ ॥
અગ્નૌ પ્રાસ્તાહુતિર્વિપ્રો યજ્ઞે દેવં યજન્સદા

જગત્સંધારયેત્સર્વં વિષ્ણુપૂજારતઃ સદા ॥
નારાયણઃ સ્મૃતો ધ્યાતઃ ક્લેશદુઃખાદિનાશનઃ

ચાતુર્માસ્યે વિશેષેણ જલરૂપગતો હરિઃ ॥
જલાદન્નાનિ જાયંતે જગતાં તૃપ્તિહેતવે

વિષ્ણુદેહાંશસંભૂતં તદન્નં બ્રહ્મ ઇષ્યતે ॥
તદન્નં વિષ્ણવે દત્ત્વા હ્યાવાહનપુરઃસરમ્

પુનર્જન્મજરાક્લેશસંસ્કારૈર્નાભિભૂયતે ॥
આકાશસંભવો વેદ એક એવ પુરાઽભવત્

તતો યજુઃસામસંજ્ઞામૃગ્વેદઃ પ્રાપ ભૂતયે ॥
ઋગ્વેદોઽભિહિતઃ પૂર્વં યજુઃસહસ્રશીર્ષેતિ ચ

ષોડશર્ચં મહાસૂક્તં નારાયણમયં પરમ્ ॥
તસ્યાપિ પાઠમાત્રેણ બ્રહ્મહત્યા નિવ ર્તતે

।
વિપ્રઃ પૂર્વં ન્યસેદ્દેહે સ્મૃત્યુક્તેન નિજે બુધઃ॥
તતસ્તુ પ્રતિમાયાં ચ શાલગ્રામે વિશેષતઃ

ક્રમેણ ચ તતઃ કુર્યાત્પશ્ચાદાવાહનાદિકમ્॥
આવાહ્ય સકલં રૂપં વૈકુણ્ઠસ્થાનસંસ્થિતમ્

કૌસ્તુભેન વિરાજંતં સૂર્યકોટિસમપ્રભમ્।.
દંડહસ્તં શિખાસૂત્રસહિતં પીતવાસસમ્

મહાસંન્યાસિનં ધ્યાયેચ્ચાતુર્માસ્યે વિશેષતઃ ॥
એવં રૂપમયં વિષ્ણું સર્વપાપૌઘહારિણમ્

આવાહયેચ્ચ પુરતો ધ્યાનસંસ્થં દ્વિજોત્તમ॥
ઋચા પ્રથમયા ચાસ્યોંકારાદિસમુદીર્ણયા

દ્વિતીયયા ચાસનં ચ પાર્ષદૈશ્ચ સમન્વિતમ્॥
સૌવર્ણાન્યાસનાન્યેષાં મનસા પરિચિન્તયેત્

ચિન્તનૈર્ભક્તિયોગેન પરિપૂર્ણં ચ તદ્ભવેત્ ॥
પાદ્યં તૃતીયયા કાર્યં ગંગાં તત્ર સ્મરેદ્બુધઃ

અર્ઘ્યઃ કાર્યસ્તતો વિષ્ણોઃ સરિદ્ભિઃ સપ્તસાગરૈઃ ॥
પુનરાચમનં કાર્યમમૃતેન જગત્પતેઃ

ત્રિભિરાચમનૈઃ શુદ્ધિર્બ્રાહ્મણસ્ય નિગદ્યતે ॥
અદ્ભિસ્તુ પ્રકૃતિસ્થાભિર્હીનાભિઃ ફેનબુદ્બુદૈઃ

હૃત્કણ્ઠ તાલુગાભિશ્ચ યથાવર્ણં દ્વિજાતયઃ ॥
શુધ્યેરન્સ્ત્રી ચ શૂદ્રશ્ચ સકૃત્સ્પૃષ્ટાભિરંતતઃ

।
પઞ્ચમ્યાઽઽચમનં કાર્યં ભક્તિયુક્તેન ચેતસા ॥
ભક્તિગ્રાહ્યો હૃષીકેશો ભક્ત્યાઽઽત્માનં પ્રયચ્છતિ

તતઃ સુવાસિતૈસ્તોયૈઃ સર્વોષધિસમન્વિતૈઃ ॥
શેષોદકૈઃ સ્વર્ણઘટૈઃ સ્નાનં દેવસ્ય કારયેત્

તીર્થોદકૈઃ શ્રદ્ધયા ચ મનસા સમુપાહૃતૈઃ ॥
અશ્રદ્ધયા રત્નરાશિઃ પ્રદત્તો નિષ્ફલો ભવેત્

વાર્યપિ શ્રદ્ધયા દત્તમનંતત્વાય કલ્પતે ॥
ચાતુર્માસ્યે વિશેષેણ શ્રદ્ધયા પૂયતે નરઃ

ષષ્ઠ્યા સ્નાનં તતઃ કાર્યં પુનરાચમનં ભવેત્ ॥
દદ્યાચ્ચ વાસસી સ્વર્ણસહિતે ભક્તિશક્તિતઃ

આચ્છાદિતં જગત્સર્વં વસ્ત્રેણાચ્છાદિતો હરિઃ ॥
ચાતુર્માસ્યે વિશેષેણ વસ્ત્રદાનં મહાફલમ્

પુનરાચમનં દેયં યતયે વિષ્ણુરૂપિણે ॥
વસ્ત્રદાનં ચ સપ્તમ્યા કાર્યં વિષ્ણોર્મુનીશ્વર

યજ્ઞોપવીતમષ્ટમ્યા તચ્ચાધ્યાત્મતયા શૃણુ ॥
સૂર્યકોટિસમસ્પર્શં તેજસા ભાસ્વરં તથા

ક્રોધાભિભૂતે વિપ્રે તુ તડિત્કોટિસભપ્રભમ્॥
સૂર્યેન્દુવહ્નિસંયોગાદ્ગુણત્રયસમન્વિતમ્

ત્રયીમયં બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રરૂપં ત્રિવિષ્ટપમ્ ॥
યસ્ય પ્રભાવાદ્વિપ્રેંદ્ર માનવો દ્વિજ ઉચ્યતે

જન્મના જાયતે શૂદ્રઃ સંસ્કારાદ્દ્વિજ ઉચ્યતે ॥
શાપાનુગ્રહસામર્થ્યં તથા ક્રોધઃ પ્રસન્નતા

ત્રૈલોક્યપ્રવરત્વં ચ બ્રાહ્મણાદેવ જાયતે ॥
ન બ્રાહ્મણસમો બન્ધુર્ન બ્રાહ્મણસમા ગતિઃ

ન બ્રાહ્મણસમઃ કશ્ચિત્ત્રૈલોક્યે સચરાચરે ॥
દત્તોપવીતે બ્રહ્મણ્યે સુપ્તે દેવે જનાર્દને ॥

સર્વજગદ્બ્રહ્મમયં સંજાતં નાત્ર સંશયઃ ॥
નવમ્યા ચ સુલેપશ્ચ કર્તવ્યો યજ્ઞમૂર્તયે

સુયક્ષકર્દમૈર્લિપ્તો વિષ્ણુર્યેન જગદ્ગુરુઃ ॥
તેના પ્યાયિતમેતદ્ધિ વાસિતં યશસા જગત્

તેજસા ભાસ્કરો લોકે દેવત્વં પ્રાપ્ય માનવઃ ॥
બ્રહ્મલોકાદિકે લોકે મોદતે ચંદનપ્રદઃ

ચંદનાલેપસુભગં વિષ્ણું પશ્યંતિ માનવાઃ ॥
ન તે યમપુરં યાંતિ ચાતુર્માસ્યે વિશેષતઃ

દશમ્યા પુષ્પપૂજા ચ ભક્તિપૂજા તથૈવ ચ ॥
પુષ્પે ચૈવ સદા લક્ષ્મીર્વસત્યેવ નિરંતરમ્ ॥ ૩૮ ૧।
લક્ષ્મ્યાઃ સર્વત્ર ગામિન્યા દોષો નૈવ પ્રજાયતે ॥
યથા સર્વમયો વિષ્ણુર્ન દોષૈરનુભૂયતે

તથા સર્વમયી લક્ષ્મીઃ સતીત્વાન્નૈવ હીયતે ॥
પ્રતિમાસુ ચ સર્વાસુ સર્વભૂતેષુ નિત્યદા

મનુષ્યદેવપિતૃષુ પુષ્પપૂજા વિધીયતે ॥
પુષ્પૈઃ સંપૂજિતો યેન હરિરેકઃ શ્રિયા સહ

આબ્રહ્મસ્તંબપર્યંતં પૂજિતં તેન વૈ જગત્ ॥
અતઃ સુશ્વેતકુસુમૈર્વિષ્ણું સંપૂજયેત્સદા

ચાતુર્માસ્યે વિશેષેણ ભક્તિયુક્તઃ સદા શુચિઃ ॥
ભક્ત્યા સુવિહિતા બ્રહ્મન્પુષ્પપૂજા નરૈર્યદિ

યંયં કામમભિધ્યાયેત્તસ્ય સિદ્ધિર્નિરંતરા ॥
પુષ્પૈરુપચિતં વિષ્ણું યદ્યન્યે પ્રણમંતિ ચ

તેષામપ્યક્ષયા લોકાશ્ચાતુર્માસ્યેઽધિકં ફલમ્ ॥
એકાદશ્યા ધૂપદાનં કર્તવ્યં યતયે હરૌ

વનસ્પતિ રસો દિવ્યો ગંધાઢ્યો ગન્ધ ઉત્તમઃ॥
આઘ્રેયઃ સર્વદેવાનાં ધૂપોઽયં પ્રતિગૃહ્યતામ્

ઇમં મંત્રં સમુચ્ચાર્ય ધૂપમાગુરુજં શુભમ્ ॥
દદ્યાદ્ભગવતે નિત્યં ચાતુર્માસ્યે મહાફલમ્

કર્પૂરચન્દનદલૈઃ સિતામધુસમન્વિતમ્ ॥
માંસીજટાભિઃ સહિતં સુપ્તે દેવેઽથ સત્તમ

દેવા ઘ્રાણેન તુષ્યંતિ ધૂપં ઘ્રાણહરં શુભમ્॥
દ્વાદશ્યા દીપદાનં તુ કર્તવ્યં મુક્તિમિચ્છુભિઃ

દીપઃ સર્વેષુ કાર્યેષુ પ્રથમસ્તેજસાં પતિઃ ॥
દીપસ્તમૌઘનાશાય દીપઃ કાંતિં પ્રયચ્છતિ

તસ્માદ્દીપપ્રદાનેન પ્રીયતાં મે જનાર્દનઃ ॥
અયં પૌરાણજો મંત્રો વેદર્ચેન સમન્વિતઃ ॥
દીપપ્રદાને સકલઃ પ્રયુક્તો નાશયેદઘમ્

ચાતુર્માસ્યે દીપદાનં કુરુતે યો હરેઃ પુરઃ ॥
તસ્ય પાપમયો રાશિર્નિમેષાદપિ દહ્યતે

તાવત્પાપાનિ ગર્જંતિ તાવદ્બિભેતિ પાતકી ॥
યાવન્ન વિહિતો ભાસ્વાન્દીપો નારાયણાલયે

દર્શનાદપિ દીપસ્ય સર્વસિદ્ધિર્નૃણાં ભવેત્

કામનાં યાં સમુદ્દિશ્ય દીપં કારયતે હરૌ ॥
સાસા સિદ્ધ્યતિ નિર્વિઘ્ના સુપ્તેઽનંતે ગુણોત્તરમ્

પંચાયતનસંસ્થેષુ તથા દેવેષુ પંચસુ ॥
વિહિતં દીપદાનં ચ ચાતુર્માસ્યે મહાફલમ્

એકો વિષ્ણુસ્તુષ્યતે મુક્તિદાતા નિત્યં ધ્યાતઃ પૂજિતઃ સંસ્તુતશ્ચ ॥
યચ્ચાભીષ્ટં યચ્ચ ગેહે શુભં વા તત્તદ્દેયં મુક્તિહેતોર્નૃવર્યૈઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે શેષશાય્યુપાખ્યાને બ્રહ્મનારદસંવાદે ચાતુર્માસ્યમાહાત્મ્યે તપોઽધિકારષોડશોપચારદીપમહિમવર્ણનંનામૈકોનચત્વારિંશદુત્તર દ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ