સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.238

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
તપઃ શૃણુષ્વ વિપ્રેંદ્ર વિસ્તરેણ મહામતે ॥
યસ્ય શ્રવણમાત્રેણ ચાતુર્માસ્યેઽ, ઘનાશનમ્

ષોડશૈરુપચારૈશ્ચ વિષ્ણોઃ પૂજા સદા તપઃ ॥
તતઃ સુપ્તે જગન્નાથે મહત્તપ ઉદાહૃતમ્

કરણં પંચયજ્ઞાનાં સતતં તપ એવ હિ ॥
તન્નિવેદ્ય હરૌ ચૈવ ચાતુર્માસ્યે મહત્તપઃ

ઋતુયાનં ગૃહસ્થસ્ય તપ એવ સદૈવ હિ ॥
ચાતુર્માસ્યે હરિપ્રીત્યૈ તન્નિષેવ્યં મહત્તપઃ

સત્યવાદસ્તપો નિત્યં પ્રાણિનાં ભુવિ દુર્લભમ્ ॥
સુપ્તે દેવપતૌ કુર્વન્નનંતફલભાગ્ભવેત્

અહિંસાદિગુણાનાં ચ પાલનં સતતં તપઃ ॥
ચાતુર્માસ્યે ત્યક્તવૈરં મહત્તપ ઉદારધીઃ

તપ એવ મહન્મર્ત્યઃ પંચાયતનપૂજનમ્ ॥
ચાતુર્માસ્યે વિશેષેણ હરિપ્રીત્યા સમાચરેત્

॥
॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
પંચાયતનસંજ્ઞેયં કસ્યોક્તા સા કથં ભવેત્ ॥
કથં પૂજા ચ કર્તવ્યા વિસ્તરેણાશુ તદ્વદ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
પ્રાતર્મધ્યાહ્નપૂજાયાં મધ્યે પૂજ્યો રવિઃ સદા ॥
રાત્રૌ મધ્યે ભવેચ્ચંદ્રસ્તદ્વર્ણકુસુમૈઃ શુભૈઃ

વહ્નિકોણે તુ હેરંબં સર્વવિઘ્નોપશાંતયે ॥
રક્તચંદન પુષ્પૈશ્ચ ચાતુર્માસ્યે વિશેષતઃ

નૈરૃતં દલમાસ્થાય ભગવાન્દુષ્ટદર્પહા ॥
ગૃહસ્થસ્ય સદા શત્રુવિનાશં વિદધાતિ સઃ

નૈરૃત્યકોણગં વિષ્ણું પૂજયેત્સર્વદા બુધઃ ॥
સુગન્ધચંદનૈઃ પુષ્પૈર્નૈવેદ્યૈશ્ચાતિશોભનૈઃ

ગોત્રજા વાયુકોણે તુ પૂજનીયા સદા બુધૈઃ ॥
પુત્રપૌત્રપ્રવૃદ્ધ્યર્થં સુમનોભિર્મનોહરૈઃ

ઐશાને ભગવાન્રુદ્રઃ શ્વેતપુષ્પૈઃ સદાઽર્ચિતઃ ॥
અપમૃત્યુવિનાશાય સર્વદોષાપનુત્તયે

જાગર્તિ મહિમા યસ્ય બ્રહ્માદ્યૈર્નૈવ લિખ્યતે ॥
પંચાયતનમેતદ્ધિ પૂજ્યતે ગૃહમેધિભિઃ

તપ એતત્સદા કાર્યં ચાતુર્માસ્યે મહાફલમ્ ॥
પર્વકાલેષુ સર્વેષુ દાનં દેયં તપઃ સદા ॥
ચાતુર્માસ્યે વિશેષેણ તદનંતં પ્રજાયતે

શૌચં તુ દ્વિવિધં ગ્રાહ્યં બાહ્યમાભ્યંતરં સદા ॥
જલશૌચં તથા બાહ્યં શ્રદ્ધયા ચાંતરં ભવેત્ ॥

ઇદ્રિયાણાં ગ્રહઃ કાર્યસ્તપસો લક્ષણં પરમ્ ॥
નિવૃત્ત્યેંદ્રિયલૌલ્યં ચ ચાતુર્માસ્યે મહત્તપઃ

ઇન્દ્રિયાશ્વાન્સન્નિયમ્ય સતતં સુખમેધતે ॥
નરકે પાત્યતે પ્રાણૈસ્તૈરેવોત્પથગામિભિઃ

મમતારૂપિણીં ગ્રાહીં દુષ્ટાં નિર્ભર્ત્સ્ય નિગ્રહેત્ ॥
તપ એવ સદા પુંસાં ચાતુર્માસ્યેઽધિગૌરવમ્

કામ એષ મહાશત્રુસ્તમેકં નિર્જયેદ્દૃઢમ્ ॥
જિતકામા મહાત્માનસ્તૈર્જિતં નિખિલં જગત્

એતચ્ચ તપસો મૂલં તપસો મૂલમેવ તત્ ॥
સર્વદા કામવિજયઃ સંકલ્પવિજયસ્તથા

તદેવ હિ પરં જ્ઞાનં કામો યેન પ્રજાયતે ॥
મહત્તપસ્તદેવાહુશ્ચાતુમાસ્યે ફલોત્તમમ્

લોભઃ સદા પરિત્યાજ્યઃ પાપં લોભે સમાસ્થિતમ્ ॥
તપસ્તસ્યૈવ વિજયશ્ચાતુર્માસ્યે વિશેષતઃ

મોહઃ સદાઽવિવેકશ્ચ વર્જનીયઃ પ્રયત્નતઃ ॥
તેન ત્યક્તો નરો જ્ઞાની ન જ્ઞાની મોહસંશ્રયાત

મદ એવ મનુષ્યાણાં શરીરસ્થો મહારિપુઃ ॥
સદા સ એવ નિગ્રાહ્યઃ સુપ્તે દેવે વિશેષતઃ

માનઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ વસત્યેવ ભયાવહઃ ॥
ક્ષમયા તં વિનિર્જિત્ય ચાતુર્માસ્યે ગુણાધિકઃ

માત્સર્યં નિર્જયેત્પ્રાજ્ઞો મહાપાતકકારણમ્ ॥
ચાતુર્માસ્યે જિતં તેન ત્રૈલોક્યમમરૈઃ સહ

અહંકારસમાક્રાંતા મુનયો વિજિતેંદ્રિયાઃ ॥
ધર્મમાર્ગં પરિત્યજ્ય કુર્વત્યુન્માર્ગજાં ક્રિયામ્

અહંકારં પરિત્યજ્ય સતતં સુખમાપ્નુયાત્ ॥
ચાતુર્માસ્યે વિશેષેણ તસ્ય ત્યાગે મહાફલમ્

।
એતદ્ધિ તપસો મૂલં યદેતન્મનસસ્ત્યજેત્ ॥
ત્યક્તેષ્વેતેષુ સર્વેષુ પર બ્રહ્મમયો ભવેત્

પ્રથમં કાયશુદ્ધ્યર્થં પ્રાજાપત્યં સમાચરેત્ ॥
શયને દેવદેવસ્ય વિશેષેણ મહત્તપઃ

હરેસ્તુ શયને નિત્યમેકાંતરમુ પોષણમ્ ॥
યઃ કરોતિ નરો ભક્ત્યા ન સ ગચ્છેદ્યમાલયમ્

હરિસ્વાપે નરો નિત્યમેકભક્તં સમાચરેત્ ॥
દિવસેદિવસે તસ્ય દ્વાદશાહફલં લભેત્

ચાતુર્માસ્યે નરો યસ્તુ શાકાહારપરો યદિ ॥
પુણ્યં ક્રતુસહસ્રાણાં જાયતે નાત્ર સંશયઃ

ચાતુર્માસ્યે નરો નિત્યં ચાંદ્રાય ણવ્રતં ચરેત્ ॥
એકૈકમાસે તત્પુણ્યં વર્ણિતું નૈવ શક્યતે

સુપ્તે દેવે ચ પારાકં યઃ કરોતિ વિશુદ્ધધીઃ ॥
નારી વા શ્રદ્ધયા યુક્તા શતજન્માઘ નાશનમ્

કૃચ્છ્રસેવી ભવેદ્યસ્તુ સુપ્તે દેવે જનાર્દને ॥
પાપરાશિં વિનિર્ધૂય વૈકુણ્ઠે ગણતાં વ્રજેત્

તપ્તકૃચ્છ્રપરો યસ્તુ સુપ્તે દેવે જનાર્દને ॥
કીર્તિં સંપ્રાપ્ય વા પુત્રં વિષ્ણુસાયુજ્યતાં વ્રજેત્

દુગ્ધાહારપરો યસ્તુ ચાતુર્માસ્યેઽભિજાયતે ॥
તસ્ય પાપસહસ્રાણિ વિલયં યાંતિ દેહિનઃ

મિતાન્નાશનકૃદ્ધીરશ્ચાતુર્માસ્યે નરો યદિ ॥
નિર્ધૂય સકલં પાપં વૈકુણ્ઠપદમાપ્નુયાત્

એકાન્નાશનકૃન્મર્ત્યો ન રોગૈરભિ ભૂયતે ॥
અક્ષારલવણાશી ચ ચાતુર્માસ્યે ન પાપભાક્

કૃતાહારો મહાપાપૈર્નિર્મુક્તો જાયતે ધ્રુવમ્ ॥
હરિમુદ્દિશ્ય માસેષુ ચતુર્ષુ ચ ન સંશયઃ

કન્દમૂલાશનકરઃ પૂર્વજાન્સહ ચાત્મના ॥
ઉદ્ધૃત્ય નરકાદ્ઘોરાદ્યાતિ વિષ્ણુસલોકતામ્

નિત્યાંબુપ્રાશનકરશ્ચાતુર્માસ્યે યદા ભવેત્ ॥
દિનેદિનેઽશ્વમેધસ્ય ફલમાપ્નોત્યસંશયમ્

શીતવૃષ્ટિસહો યસ્તુ ચાતુર્માસ્યે નરો ભવેત્ ॥
હરિપ્રીત્યૈ જગન્નાથસ્તસ્યાત્માનં પ્રયચ્છતિ

મહાપારાકસંજ્ઞં તુ મહત્તપ ઉદાહૃતમ્ ॥
માસૈકમુપવાસેન સર્વં પૂર્ણં પ્રજાયતે

દેવસ્વાપદિનાદૌ તુ યાવત્પવિત્રદ્વાદશી ॥
પવિત્રદ્વાદશીપૂર્વં યાવચ્છ્રવણદ્વાદશી

મહાપારાકમેતદ્ધિ દ્વિતીયં પરિકીર્તિતમ્ ॥
શ્રવણદ્વાદશીપૂર્વં પ્રાપ્તા ચાશ્વિનદ્વાદશી

મહાપારાક તૃતીયં પ્રાજ્ઞૈશ્ચ સમુદાહૃતમ્ ॥
આશ્વિનદ્વાદશી ચાદૌ પ્રાપ્તા દેવસુબોધિની

મહાપારાકમેતદ્ધિ ચતુર્થં પરિકથ્યતે ॥
એતેષામેકમપિ ચ નારી વા પુરુષોઽપિ વા

યઃ કરોતિ નરો ભક્ત્યા સ ચ વિષ્ણુઃ સનાતનઃ ॥
ઇદં ચ સર્વતપસાં મહત્તપ ઉદાહૃતમ્

દુષ્કરં દુર્લભં લોકે ચાતુર્માસ્યે મખાધિકમ્ ॥
દિવસેદિવસે તસ્ય યજ્ઞાયુતફલં સ્મૃતમ્

મહત્તપ ઇદં યેન કૃતં જગતિ દુર્લભમ્ ॥
ઇદમેવ મહાપુણ્યમિદમેવ મહત્સુખમ્ ॥
ઇદમેવ પરં શ્રેયો મહાપારાકસેવનમ્

નારાયણો વસેદ્દેહે જ્ઞાનં તસ્ય પ્રજાયતે ॥
જીવન્મુક્તઃ સ ભવતિ મહાપાતકકારકઃ

તાવદ્ગર્જંતિ પાપાનિ નરકાસ્તાવદેવ હિ ॥
તાવન્માયાસહસ્રાણિ યાવન્માસો પવાસકઃ

ચાતુર્માસ્યુપવાસી યો યસ્ય પ્રાંગણિકો ભવેત્ ॥
સોઽપિ હત્યાસહસ્રાણિ ત્યક્ત્વા નિષ્કલ્મષો ભવેત્

ય ઇદં શ્રાવયેન્મર્ત્યો યઃ પઠેત્સતતં સ્વયમ્

સોઽપિ વાચસ્પતિસમઃ ફલં પ્રાપ્નોત્યસંશયમ્

ઇદં પુરાણં પરમં પવિત્રં શૃણ્વન્ગૃણન્પાપવિશુદ્ધિહેતુ ॥
નારાયણં તં મનસા વિચિન્ત્ય મૃતોઽભિગચ્છત્યમૃતં સુરાધિકમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે શેષશાય્યુપાખ્યાને બ્રહ્મનારદસંવાદે ચાતુર્માસ્યમાહાત્મ્યે તપોમહિમાવર્ણનં નામાષ્ટત્રિંશદુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ