સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.232

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
પ્રસુપ્તે દેવદેવેશે શંખચક્રગદાધરે ॥
યચ્ચાન્યદપિ કર્તવ્યં નિયમો વ્રતમેવ વા

હોમો વાથ જપો વાથ દાનં વા તદ્વદસ્વ નઃ ॥
॥ સૂત ઉવાચ ॥
યઃ કશ્ચિન્નિયમો વિપ્રાઃ પ્રસુપ્તે ગરુડધ્વજે

અનંતફલદઃ સ સ્યાદિત્યુવાચ પિતામહઃ ॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન કશ્ચિદ્બાહ્યો વિજાનતા

નિયમો વા જપો હોમઃ સ્વાધ્યાયો વ્રતમેવ વા ॥
કર્તવ્યં બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠાસ્તુષ્ટ્યર્થં ચક્રપાણિનઃ

ચતુરો વાર્ષિકાન્માસાનેકભુક્તેન યો નયેત્ ॥
વાસુદેવં સમુદ્દિશ્ય સ ધની જાયતે નરઃ

નક્ષત્રૈર્ભોંજનં કુર્યાદ્યઃ પ્રસુપ્તે જનાર્દને ॥
સ ધની રૂપસંપન્નઃ સુમતિશ્ચ પ્રજાયતે

એકાંતરોપવાસૈશ્ચ યો નયેદ્દ્વિજસત્તમાઃ ॥
ચતુરો વાર્ષિકાન્માસાન્વૈકુંઠે સ સદા વસેત્

ષષ્ઠાન્નકાલભોજી સ્યાદ્યઃ પ્રસુપ્તે જનાર્દને ॥
રાજસૂયાશ્વમેધાભ્યાં સ કૃત્સ્નં ફલમાપ્નુયાત્

ત્રિરાત્રોપોષિતો યસ્તુ ચતુર્માસાન્સદા નયેત્ ॥
ન સ ભૂયોઽપિ જાયેત સંસારેઽત્ર કથંચન

સાયંપ્રાતઃ પરો ભૂત્વા ચતુર્માસાન્સદા નયેત્॥
અગ્નિષ્ટોમસ્ય યજ્ઞસ્ય સ ફલં લભતે નરઃ

અયાચિતં ચરેદ્યસ્તુ પ્રસુપ્તે મધુસૂદને ॥
ન વિચ્છેદો ભવેત્તસ્ય કદાચિત્સહ બંધુભિઃ

તૈલાભ્યંગં ચ યો જહ્યાદ્ઘૃતાભ્યંગં વિશેષતઃ ॥
ચતુરો વાર્ષિકાન્માસાન્સ સ્વર્ગે ભોગભાગ્ભવેત્

બ્રહ્મચર્યેણ યો માસાંશ્ચતુરોઽપિ નયેન્નરઃ ॥
વિમાનવરમારૂઢઃ સ સ્વર્ગે સ્વેચ્છયા વસેત્

યઃ સ્નાનં ચતુરો માસાન્કુરુતે તૈલવર્જિતમ્ ॥
મધુમાંસપરિત્યાગી સ ભવેન્મુક્તિભાક્સદા

વર્જયેચ્છ્રાવણે શાકં દધિ ભાદ્રપદે ચ યઃ ॥
ક્ષીરમાશ્વયુજે માસિ કાર્તિકે ચ સદામિષમ્

ન સ પાપેન લિપ્યેત સંવત્સરકૃતે પુનઃ ॥
એતત્પ્રાહ દ્વિજશ્રેષ્ઠા મનુઃ સ્વાયંભુવો વચઃ

શાકે સંક્રમતે બ્રહ્મા શ્રાવણે માસિ સંસ્થિતે ॥
દધ્નિ ભાદ્રપદે વિષ્ણુઃ ક્ષીરે ચાશ્વયુજે હરઃ

ત્રયોઽપિ કાર્તિકે માસિ સંક્રમંતિ તથાઽઽમિષે ॥
તસ્માદેતાન્સ દેવેષુ સર્વથા પરિવર્જયેત્

યઃ કાંસ્યં વર્જયેન્મર્ત્યઃ પ્રસુપ્તે ગરુડધ્વજે ॥
સ ફલં પ્રાપ્નુયાત્કૃત્સ્નં વાજપેયાતિરાત્રયોઃ

અક્ષારલવણાશી ચ યો ભવેદ્બ્રાહ્મણોત્તમઃ ॥
તસ્યાપિ સકલાઃ પૂર્તાઃ પ્રભવંતિ સદા તતઃ

યો હોમં ચતુરો માસાન્પ્રકરોતિ તિલાક્ષતૈઃ ॥
સ્વાહાંતૈર્વૈષ્ણવૈર્મંત્રૈર્ન સ રોગેણ યુજ્યતે

યો જપેત્પૌરુષં સૂક્તં સ્નાત્વા વિષ્ણોઃ સ્થિતોઽગ્રતઃ ॥
મતિસ્તસ્ય વિવર્ધેત શુક્લપક્ષે યથોડુરાટ્

શતમષ્ટોત્તરં યાવત્ફલહસ્તઃ પ્રદક્ષિણામ્ ॥
કરોતિ વિષ્ણોર્મૌનેન ન સ પાપેન લિપ્યતે

મિષ્ટાન્નં બ્રાહ્મણેંદ્રાણાં યો દદાતિ સ્વશક્તિતઃ ॥
વિશેષાત્કાર્તિકે માસિ સોઽગ્નિષ્ટોમફલં લભેત્

યઃ સ્વાધ્યાયં ચતુર્વેદૈર્વિષ્ણોરાયતને ચરેત્ ॥
ચતુરો વાર્ષિકાન્માસાન્સ વિદ્વાન્સર્વદા ભવેત્

નૃત્યગીતાદિકં યશ્ચ કુર્યાદ્વિષ્ણોઃ સદા ગૃહે ॥
અપ્સરસોઽસ્ય કુર્વંતિ પુરતઃ સ્વર્ગતસ્ય ચ

યસ્તુ રાત્રિદિનં વિપ્રો નૃત્યગીતાદિકં દદેત્ ॥
ચતુરો વાર્ષિકાન્માસાન્સ ગન્ધર્વત્વમાપ્નુયાત્

એતે ચ નિયમાઃ સર્વે શક્યંતે યદિ ભો દ્વિજાઃ ॥
કર્તું ચ ચતુરો માસાનેકસ્મિન્વાઽપિ કાર્ત્તિકે

તથાપિ ચૈવ કર્તવ્યં લોકદ્વયમભીપ્સતા ॥
કાર્તિક્યાં બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠા વૈષ્ણવૈઃ પુરુષૈરિહ

કાંસ્યં માંસં ક્ષુરં ક્ષૌદ્રં પુનર્ભોજનમૈથુને ॥
કાર્તિકે વર્જયેદ્યસ્તુ ય એતાન્બ્રાહ્મણઃ સદા

પૂર્વોક્તાનાં તુ સર્વેષાં નિયમાનાં ફલં લભેત્

અથ યઃ કાર્તિકે માસિ પ્રાસાદસ્યોપરિ દ્વિજાઃ ॥
જલશાય્યાખ્યદેવસ્ય કલશે દીપકં દદેત્॥
પૂર્વોક્તનિયમાનાં ચ સ ષણ્ણાં ફલભાગ્ભવેત્

યદ્યદિષ્ટતમં કિંચિ ત્સુપ્રાપ્યં ચૈવ યદ્ભવેત્ ॥
નિયમસ્તસ્ય કર્તવ્યશ્ચાતુર્માસ્યે શુભાર્થિભિઃ

નિયમે ચ કૃતે દદ્યાદ્બ્રાહ્મણાય તદેવ હિ ॥
નિયમસ્તુ કૃતો યસ્ય સ્વશક્ત્યા સ્યાત્ફલં તતઃ

યો વિના નિયમં મર્ત્યો વ્રતં વા જાપ્યમેવ વા ॥
ચતુર્માસાન્નયેન્મૂર્ખો જીવન્નપિ મૃતો હિ સઃ

યથા કાક યવાઃ પ્રોક્તા યથારણ્યાસ્તિલોદ્ભવાઃ ॥
નામમાત્રપ્રસિદ્ધાશ્ચ તથા તે માનવા ભુવિ

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન કાર્યો યત્નેન કાર્તિકે ॥
એકોઽપિ નિયમઃ કશ્ચિત્સુસૂક્ષ્મોઽપિ દ્વિજોત્તમાઃ

એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં ચાતુર્માસીસમુદ્ભવમ્॥
વ્રતાનાં નિયમાનાં ચ માહાત્મ્યં વિસ્તરાદ્દ્વિજાઃ

યશ્ચૈતચ્છૃણુયાન્નિત્યં પઠેદ્વાપિ સમાહિતઃ ॥
ચાતુર્માસી કૃતાત્પાપાત્સોઽપિ મુક્તિમવાપ્નુયાત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે જલશાય્યુપાખ્યાને ચાતુર્માસ્યવ્રતનિયમવર્ણનંનામ દ્વાત્રિંશદુત્તરદ્વિશતમોઽધ્યાયઃ