સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.231

॥સૂત ઉવાચ॥
વૃકોઽપિ તત્સમાસાદ્ય રાજ્યં ત્રૈલોક્યસંભવમ્॥
યદૃચ્છયા જગત્સર્વં સમાજ્ઞાપયત્તદા

સોંઽધકસ્ય બલે વીર્યે ધૈર્યે કોપે ચ દાનવઃ॥
સહસ્રગુણિતશ્ચાસીદ્રૌદ્રઃ પરમદારુણઃ

એતસ્મિન્નંતરે કશ્ચિન્ન મર્ત્યો યજતિ ક્ષિતૌ॥
ન હોમં નૈવ જાપ્યં ચ દૈત્યાઞ્જ્ઞાત્વા સુરાસ્પદે

અથ યઃ કુરુતે ધર્મં હોમં વા જપમેવ વા।
સુગુપ્તસ્થાનમાસાદ્ય કરોત્યમરતુષ્ટયે

અથ સ્વર્ગસ્થિતા દૈત્યા યજ્ઞભાગવિવર્જિતાઃ॥
તથા મર્ત્યોદ્ભવૈર્ભાગૈઃ સંદેહં પરમં ગતાઃ

તતઃ કોપપરીતાત્મા પ્રેષયામાસ દાનવઃ॥
મર્ત્યલોકે ચરાન્ગુપ્તાન્નિપુણાંશ્ચાબ્રવીત્તતઃ

યઃ કશ્ચિદ્દેવતાનાં ચ પ્રગૃહ્ણાતિ કરોતિ ચ॥
તદર્થં યજનં હોમં દાનં વા પૃથિવીતલે॥
સ ચ વધ્યશ્ચ યુષ્માભિર્મમ વાક્યાદસંશયમ્

અથ તે તદ્વચઃ શ્રુત્વા દાનવા બલવત્તરાઃ॥
ગત્વા ચ મેદિનીપૃષ્ઠં ગુપ્તાઃ સર્પંતિ સર્વતઃ

યં કઞ્ચિદ્વીક્ષયંતિસ્મ જપહોમપરાયણમ॥
સ્વાધ્યાયં વા પ્રકુર્વાણં તં નિઘ્નંતિ શિતાસિભિઃ

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ સાંકૃતિર્મુનિસત્તમઃ॥
ગુપ્તશ્ચક્રે તતસ્તસ્યાં ગર્તાયાં છન્નવર્ષ્મકઃ॥
યત્ર પૂર્વં તપસ્તપ્તં વૃકેણ ચ દ્વિજાઃ પુરા

અથ તે તં તદા દૃષ્ટ્વા તદ્ગુહાયાં વ્યવસ્થિતમ્॥
ભર્ત્સમાનાસ્તપસ્તચ્ચ પ્રોચુશ્ચ પરુષાક્ષરૈઃ

દૃષ્ટ્વા તસ્યાગ્રતઃ સંસ્થાં ગન્ધપુષ્પૈશ્ચ પૂજિતામ્॥
વાસુદેવાત્મિકાં મૂર્તિં ચતુર્હસ્તાં દ્વિજોત્તમાઃ

તતસ્તે શસ્ત્રમુદ્યમ્ય નિર્જઘ્નુસ્તં ક્રુધાન્વિતાઃ॥
ન શેકુસ્તે યદા હંતું સંવૃતં વિષ્ણુતેજસા॥
કુણ્ઠતાં સર્વશસ્ત્રાણિ ગતાનિ વિમલાન્યપિ

અથ વૈલક્ષ્યમાપન્ના નિર્વિણ્ણાઃ સર્વ એવ તે॥
તાં વાર્તાં દાનવેન્દ્રાય વૃકાયોચુશ્ચ તે તદા

કશ્ચિદ્વિપ્રઃ સમાધાય વૈષ્ણવીં પ્રતિમાં પુરઃ॥
તપસ્તેપે મહાભાગ ક્ષેત્રે વૈ હાટકેશ્વરે

યત્ર ત્વયા તપસ્તપ્તં ભીત્યા સર્વદિવૌકસામ્॥
અપિ ચૌર્યેણ ચાસ્માકં તપસ્તપતિ તાદૃશમ્

યેન સર્વાણિ શસ્ત્રાણિ કુણ્ઠતાં પ્રગતાનિ ચ॥
તસ્ય ગાત્રે પ્રહારૈશ્ચ તસ્માત્કુરુ યથોચિતમ્

તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા વૃકઃ કોપસમન્વિતઃ॥
જગામ સત્વં તત્ર યત્રાસૌ સાંકૃતિઃ સ્થિતઃ

સ ગત્વા વૈષ્ણવીં મૂર્તિં તામુત્ક્ષિપ્ય સુદૂરતઃ॥
શ્વભ્રાદ્બહિઃ પ્રચિક્ષેપ ભર્ત્સમાનઃ પુનઃ પુનઃ

જઘાન પાદઘાતેન દક્ષિણેનેતરેણ તમ્॥
અબ્રવીન્મમ વધ્યસ્ત્વં યન્મચ્છત્રું જનાર્દનમ્

સંપૂજયસિ ચૌર્યેણ તેન પ્રાણાન્હરામ્યહમ્॥
એવમુક્ત્વાથ ખડ્ગેન તં જઘાન સ દૈત્યપઃ

તતસ્તસ્ય સ ખડ્ગસ્તુ તીક્ષ્ણોઽપિ દ્વિજસત્તમાઃ॥
તસ્ય કાયે પ્રહીણસ્તુ શતધા સમપદ્યત

તતઃ કોપપરીતાત્મા તં શશાપ સ સાંકૃતિઃ

યસ્માત્પાપ ત્વયાહં ચ પાદઘાતૈઃ પ્રતાડિતઃ ॥
તસ્માત્તે પતતાં પાદૌ સદ્ય એવ ધરાતલે

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઉક્તમાત્રે તતસ્તેન પાદૌ તસ્ય દ્વિજોત્તમાઃ ॥
પતિતૌ મેદિનીપૃષ્ઠે પંચશીર્ષાવિવોરગૌ

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ આક્રન્દઃ સુમહાનભૂત્ ॥
વૃકસ્ય સૈનિકાનાં ચ નારીણાં ચ વિશેષતઃ ॥

અથ દેવાઃ પરિજ્ઞાય તં તદા પંગુતાં ગતમ્ ।
આગત્ય મેરુપૃષ્ઠં ચ નિજઘ્નુસ્તત્પરિગ્રહમ્

હતશેષાશ્ચ દૈત્યાસ્તે પાતાલાંતઃસમા ગતાઃ ॥
વૃકોઽપિ પંગુતાં પ્રાપ્તસ્તસ્થૌ તપસિ સુસ્થિરમ્

સર્વૈરંતઃપુરૈઃ સાર્ધં દુઃખશોકસમન્વિતઃ ॥
ઇન્દ્રોઽપિ પ્રાપ્તવાન્રાજ્યં તદા નિહત કંટકમ્

ધર્મક્રિયાઃ પ્રવૃત્તાશ્ચ તતો ભૂયો રસાતલે

અથ દીર્ઘેણ કાલેન તસ્ય તુષ્ટઃ પિતામહઃ ॥
ઉવાચ તત્ર ચાગત્ય ગર્ત્તામધ્યે દ્વિજોત્તમાઃ

વૃક તુષ્ટોઽસ્મિ તે વત્સ વરં વરય સુવ્રત ॥
અહં દાસ્યામિ તે નૂનં યદ્યપિ સ્યાત્સુદુર્લભમ્

॥ વૃક ઉવાચ ॥ ॥
યદિ તુષ્ટોઽસિ મે દેવ યદિ દેયો વરો મમ ॥
પાદદાનં તદા દેવ મમ બ્રહ્મન્સમાચર ॥
પંગુતા યાતિ શીઘ્રં મે યેનેયં તે પ્રસાદતઃ

તચ્છ્રુત્વા તં સમાનીય સાંકૃતિં તત્ર પદ્મજઃ ॥
પ્રોવાચ સાંત્વપૂર્વં ચ વૃકસ્યાસ્ય દ્વિજોત્તમ

મદ્વાક્યાત્પંગુતા યાતિ યેનાસ્ય ત્વં તથા કુરુ

॥
॥ સાંકૃતિરુવાચ ॥ ॥
અનૃતં નોક્તપૂર્વં મે સ્વૈરેષ્વપિ પિતામહ ॥
જ્ઞાયતે દેવદેવેશ તત્કથં તત્કરોમ્યહમ્

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
મમ ભક્તિપરો નિત્યં વૃકોઽયં દૈત્યસત્તમઃ ॥
પૌત્રસ્ત્વં દયિતો નિત્યં તેન ત્વાં પ્રાર્થયામ્યહમ્

તવ વાક્યં ચ નો મિથ્યા કર્તું શક્નોમિ સન્મુને

॥ સાંકૃતિરુવાચ ॥ ॥
એષ દૈત્યઃ સુદુષ્ટાત્મા દેવાનામહિતે સ્થિતઃ ॥
વિશેષાદ્વાસુદેવસ્ય પુરોર્મમ મહાત્મનઃ

પંગુતામર્હતિ પ્રાયઃ પાપાત્મા દ્વિજદૂષકઃ ॥
બલેન મહતા યુક્તો જરામરણવર્જિતઃ

પુરા કૃતસ્ત્વયા દેવ સ ચેત્પાદાવવાપ્સ્યતિ ॥
હનિષ્યતિ જગત્સર્વં સદેવાસુરમાનુષમ્

તસ્માત્તિષ્ઠતુ તદ્રૂપો ન કલ્પં કર્તુમર્હસિ ॥
ત્વયાપિ ચિન્તા કર્તવ્યા ત્રૈલોક્યસ્ય યતઃ પ્રભો ॥

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
પ્રાવૃટ્કાલે તુ સઞ્જાતે યાનં કર્તું ન યુજ્યતે ॥
વિજિગીષોર્વિશેષેણ મુક્ત્વા શીતાતપાગમમ્

તસ્માચ્ચ ચતુરો માસાન્વાર્ષિકાન્પાદસંયુતઃ ॥
અગમ્યઃ સર્વલોકાનાં કુર્યાત્કર્માણિ ધૈર્યતઃ

તદ્ભૂયાત્પાદસંયુક્તઃ સ વૃકો દાન વોત્તમઃ ॥
યેન ક્ષેમં ચ દેવાનાં દ્વિજાનાં જાયતે દ્વિજ

એવં કૃતે ન મિથ્યા તે વાક્યં વિપ્ર ભવિષ્યતિ ॥
ફલં ચ તપસસ્તસ્ય ન વૃથા સંભવિષ્યતિ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
બાઢમિત્યેવ તેનોક્તે સાંકૃતેન મહાત્મના ॥
ઉત્થિતૌ સહસા પાદૌ તસ્ય ગાત્રાત્પુનર્નવૌ

પુનશ્ચ દાનવો રૌદ્રઃ પશુત્વં સમપદ્યત॥
તસ્યામેવ તુ ગર્તાયાં સંતિષ્ઠતિ દ્વિજોત્તમાઃ

માસાનષ્ટૌ સ દુઃખેન સકલત્રઃ સબાંધવઃ ॥
સ્મરમાણો મહદ્વૈરં દૈવૈઃ સાર્ધં દિવાનિશમ્

અન્યાંશ્ચ ચતુરો માસાન્નિષ્ક્રમ્ય સ રુષાન્વિતઃ॥
સદા પીડયતે દેવાન્સહેંદ્રાન્માનુષાનપિ

।
વિધ્વંસયતિ સર્વાણિ ધર્મસ્થાનાનિ યાનિ ચ

વિધ્વંસયતિ દેવાનાં સ્ત્રિયો માસચતુષ્ટયમ્ ॥
ઉદ્યાનાનિ ચ સર્વાણિ સપુરાણિ ગૃહાણિ ચ

તતો દેવાઃ સમભ્યેત્ય દેવદેવં જનાર્દનમ્ ॥
ક્ષીરાબ્ધૌ સંસ્થિતં નિત્યં શેષપર્યંકશાયિનમ્

ચતુરો વાર્ષિકાન્માસાંસ્તત્ર સ્થિત્વા તદંતિકે ॥
માસાનષ્ટૌ પુનર્જગ્મુસ્ત્રિદિવં પ્રતિ નિર્ભયાઃ

તસ્મિન્પંગુત્વમાપન્ને દૈત્યે પરમદારુણે ॥
કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય દેવરાજો બૃહસ્પતિમ્ ॥
પ્રોવાચ દુઃખસંતપ્ત આષાઢાંતે સુરો ત્તમઃ

ગુરો સ માસઃ સંપ્રાપ્તઃ પ્રાવૃટ્કાલો ભયાવહઃ ॥
આગમિષ્યતિ યત્રાસૌ લબ્ધપાદો વૃકાસુરઃ

ગન્તવ્યં ચ તતોઽસ્માભિઃ ક્ષીરોદે કેશવાલયે ॥
મૈવં દીનૈસ્તથા ભાવ્યં પરાશ્રયનિવાસિભિઃ

સ્વગૃહાણિ પરિત્યજ્ય શયનાન્યાસનાનિ ચ ॥
વાહનાનિ વિચિત્રાણિ યચ્ચાન્ય દ્દયિતં ગૃહે

તસ્માત્કથય ચાસ્માકમુપાયં કઞ્ચિદેવ હિ ॥
વ્રતં વા નિયમં વાથ હોમં વા મુનિસત્તમ

અશૂન્યં શયનં યેન સ્વકલત્રેણ જાયતે ॥
તથા ન ગૃહસંત્યાગઃ સ્વકીયસ્ય પ્રજાયતે

નિર્વિણ્ણોઽહં નિજસ્થાનભ્રંશાદ્દ્વિજવરોત્તમ ॥
વર્ષેવર્ષે ચ સમ્પ્રાપ્તે સ્થાનકસ્ય ચ્યુતિર્ભવેત્

પુનર્ભૂમૌ શયિષ્યામિ યાવન્માસચતુષ્ટયમ્ ॥
નિષ્કલત્રો ભયોદ્વિગ્નો બ્રહ્મચર્યપરાયણઃ

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ભયાર્તસ્ય બૃહસ્પતિઃ ॥
પ્રોવાચ સુચિરં ધ્યાત્વા તતો દેવં શતક્રતુમ્

અશૂન્યશયનંનામ વ્રતમસ્તિ મહત્તપઃ ॥
વિષ્ણોરારાધનાર્થાય તત્કુરુષ્વ સમા હિતઃ

દેવો યત્રાસ્તિ વિષ્ણુઃ સ ક્ષીરાબ્ધૌ મધુસૂદનઃ ॥
જલશાયી જગદ્યોનિઃ સ દાસ્યતિ હિતં ચ તે

યથા ન શૂન્યં શયનં ગૃહ ભંગઃ પ્રજાયતે ॥
સર્વશત્રુવિનાશશ્ચ તત્પ્રસાદેન વાસવ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તસ્મિન્વ્રતે તતશ્ચીર્ણે હ્યશૂન્યશયનાત્મકે ॥
તુતોષ ભગવાન્વિષ્ણુસ્તતઃ પ્રોવાચ દેવપમ્

શક્ર તુષ્ટોઽસ્મિ ભદ્રં તે વરં વરય સુવ્રત ॥
વ્રતેનાનેન ચીર્ણેન ચાતુર્માસ્યોદ્ભવેન ચ ॥
તસ્માત્પ્રાર્થય દેવેન્દ્ર નિત્યં યન્મનસિ સ્થિતમ્

॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
કૃષ્ણ જાનાસિ ત્વં ચાપિ યશ્ચ મેઽત્ર પરાભવઃ ॥
ક્રિયતે દાનવેન્દ્રેણ વૃકેણ સુદુરાત્મના

મમાષ્ટમાસિકં રાજ્યં ત્રૈલોક્યેઽપિ વ્યવસ્થિતમ્ ॥
શેષાંશ્ચ ચતુરો માસાન્વર્ષેવર્ષે સમેતિ સઃ

એવં જ્ઞાત્વા સુરશ્રેષ્ઠ દયાં કૃત્વા મમોપરિ ॥
તથા કુરુ યથા રાજ્યં મમ સ્યાત્સાર્વકાલિકમ્

॥ વિષ્ણુરુવાચ ॥ ॥
અજરશ્ચામરશ્ચાપિ સ કૃતઃ પદ્મયોનિના ॥
તત્કથં જીવમાનેન તેન રાજ્યં ભવેત્તવ

પરં તથાપિ દેવેન્દ્ર કરિષ્યામિ હિતં તવ

ક્ષીરાર્ણવં પરિત્યજ્ય હાટકેશ્વરસંજ્ઞિતે ॥
ક્ષેત્રે ગત્વા સમં લક્ષ્મ્યા તસ્યોપરિ તતઃ પરમ્

કરિષ્યામિ ત્વહં શક્ર શયનં યત્નમાસ્થિતઃ ॥
યાવચ્ચ ચતુરો માસાન્યથા સ ન ચલિષ્યતિ

તસ્માત્સ્થાનાત્સહસ્રાક્ષ મદ્ભારેણ પ્રપીડિતઃ ॥
વર્ષેવર્ષે સદા કાર્યં મયા તત્સુહિતં તવ

તસ્માદ્ગચ્છાધુના સ્વર્ગે કુરુ રાજ્યમકંટકમ્ ॥
પ્રાવૃટ્ કાલે તુ સંપ્રાપ્તે ન ભીઃ કાર્યા તદુદ્ભવા

યો માં તત્ર શયાનં તુ વ્રતેનાનેન દેવપ॥
પૂજયિષ્યતિ સદ્ભક્ત્યા તસ્ય દાસ્યામિ વાંછિતમ્

।
॥ સૂત ઉવાચ ॥
એવમુક્ત્વા હૃષીકેશો વિસસર્જ શતક્રતુમ્ ॥
નિઃશેષભયનિર્મુક્તં સ્વરાજ્યપરિવૃદ્ધયે ૭૯॥
આષાઢસ્ય સિતે પક્ષ એકાદશ્યા દિને સદા॥
હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે તત્રાગત્ય સ્વયં વિભુઃ

વૃકોપરિ તતશ્ચક્રે શયનં યત્નમાસ્થિતઃ ॥
તેનાક્રાંતસ્તતઃ સોઽપિ શક્નોતિ ચલિતું ન હિ

।
મૃતપ્રાયસ્તતો નિત્યં તદ્ભારેણ પ્રપીડિતઃ ॥
કાર્તિકસ્ય સિતે પક્ષ એકાદશ્યા દિને સ્થિતે

ઉત્થાનં કુરુતે વિષ્ણુઃ ક્ષીરોદં પ્રતિ ગચ્છતિ ॥આ।
સોઽપિ સાંકૃતિશાપેન વૃકઃ પંગુત્વમાપ્નુયાત્

એવં ચ ચતુરો માસાન્ન ત્યજેચ્છયનં હરિઃ ॥
ભયાત્તસ્યાસુરેંદ્રસ્ય દાનવસ્ય દુરાત્મનઃ ॥

તત્ર મર્ત્યૈઃ ક્રિયા સર્વાઃ ક્રિયતે ન મખોદ્ભવાઃ ॥
યસ્માત્સ યજ્ઞપુરુષો ન સુપ્તો ભાગમશ્નુતે

તથા યજ્ઞાશ્ચ યે સર્વે ક્ત્વયાદાનાદિ કાઃ શુભાઃ ॥
તે સર્વે ન ક્રિયંતે ચ ચૂડાકરણપૂર્વકાઃ

મુક્ત્વાન્નપ્રાશનંનામ સીમંતોન્નયનં તથા ॥
તસ્માત્સુપ્તે જગન્નાથે તાઃ સર્વાઃ સ્યુર્વૃથા દ્વિજાઃ

વ્રતં વા નિયમં વાથ તસ્મિન્યઃ કુરુતે નરઃ ॥
પ્રસુપ્તે દેવદેવેશે તત્સર્વં નિષ્ફલં ભવેત્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન સંપ્રસુપ્તે જનાર્દને ॥
વ્રતસ્થૈર્માનવૈર્ભાવ્યં તસ્ય દેવસ્ય તુષ્ટયે

એકાદશ્યાં દિને પ્રાપ્તે શયને બોધને હરેઃ ॥
યત્કિંચિત્ક્રિયતે કર્મ શ્રેષ્ઠં તચ્ચાક્ષયં ભવેત્

કિંવાત્ર બહુનોક્તેન ક્રિયતે યદ્વ્રતં નરૈઃ ॥
તેન તુષ્ટિં પરાં યાતિ દૈત્યોપરિ સ્થિતો હરિઃ

એવં સ ભગવાન્પ્રાહ સુપ્તસ્તત્ર જનાર્દનઃ ॥
કિં વા તસ્ય જ્વરો જાતો મહતી વેદનાપિ ચ

તસ્મિન્નહનિ પાપાત્મા યોન્નમશ્નાતિ માનવઃ ॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન સંપ્રાપ્તે હરિવાસરે

અન્યસ્મિન્નપિ ભોક્તવ્યં ન નરેણ વિજાનતા ॥
કિં પુનઃ શયનં યત્ર કુરુતે યત્ર બોધનમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટોઽસ્મિ દ્વિજો ત્તમાઃ ॥
હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે યસ્માચ્છેતે જનાર્દનઃ

ક્ષીરાબ્ધિં સંપરિત્યજ્ય સદા માસચતુષ્ટયમ્ ॥
શ્રૂયતાં ચ ફલં યત્સ્યાત્તસ્મિન્નારાધિતે વિભો

ચતુરો વાર્ષિકાન્માસાન્યસ્તં પૂજયતે વિભુમ્ ॥
વ્રતસ્થઃ સ નરો યાતિ યત્ર દેવઃ સ સંસ્થિતઃ

કિં દાનૈર્બહુભિર્દત્તૈઃ કિં વ્રતૈઃ કિમુપોષિતૈઃ ॥
તત્ર યઃ પુંડરીકાક્ષં સુપ્તં પૂજયતિ ધ્રુવમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે જલશાય્યુપાખ્યાન એકાદશીવ્રતમાહાત્મ્યવર્ણનંનામૈકત્રિંશદુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ । ૨૩૧ ॥