સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.224

॥ આનર્તૌવાચ ॥ ॥
શ્રુતા મયા મહાભાગ શ્રાદ્ધાર્હા બ્રાહ્મણાશ્ચ યે ॥
યે ચ ત્યાજ્યાસ્તથા પુત્રા બહવશ્ચૈવ સુવ્રત

સાંપ્રતં કથયાઽસ્માકં મન્ત્રપૂર્વશ્ચ યો વિધિઃ ॥
ગૃહસ્થેન સદા કાર્યઃ પિતૄણાં પરિતુષ્ટયે

॥ ભર્તૃયજ્ઞ ઉવાચ ॥ ॥
પ્રણમ્યામંત્રિતા યે ચ શ્રાદ્રાર્થં બ્રાહ્મણોત્તમાઃ ॥
આનીય કુતપે કાલે તાન્સર્વાન્પ્રાર્થયેદિ દમ્

આગચ્છંતુ મહાભાગા વિશ્વેદેવા મહાબલાઃ ॥
યે યત્ર વિહિતાઃ શ્રાદ્ધે સાવધાના ભવંતુ તે

એવમભ્યર્ચ્ય તાન્સર્વાંસ્તતઃ કૃત્વા પ્રદક્ષિણામ્॥
જાનુની ભૂતલે ન્યસ્ય તતશ્ચાર્ઘં પ્રદાપયેત્

મંત્રેણાનેન રાજેંદ્ર સપુષ્પાક્ષતચંદનૈઃ ॥
અર્ઘમેનં પ્રગૃહ્ણંતુ મયા દત્તં દ્વિજોત્તમાઃ ॥
પાદપ્રક્ષાલનાર્થાય પ્રકુર્વંતુ મમ પ્રિયમ્

એવમુક્ત્વા મહીપૃષ્ઠે અનુલિપ્તે તતઃ પરમ્ ॥
સાક્ષતાન્પ્રક્ષિપેદ્દર્ભાન્વિશ્વેદેવાન્પ્રકીર્તયન્

અપસવ્યં તતઃ કૃત્વા દર્ભાંસ્તિલસમન્વિતાન્ ॥
દ્વિગુણાન્પ્રક્ષિપેદ્ભૂમૌ પિતૄનુદ્દિશ્ય ચાત્મનઃ

એવં સર્વાઃ ક્રિયાઃ કાર્યા દૈવિકા સવ્યપૂર્વિકાઃ ॥
પૈતૃકાશ્ચાપસવ્યેન મુક્ત્વા નાંદીમુખાન્પિતૄન્

સર્વે પૂર્વામુખાઃ સ્થાપ્યા યુગ્માશ્ચ શક્તિતો નૃપ ॥
પિતરો માતૃપક્ષીયાઃ સ્થાપ્યાશ્ચોદઙ્મુખાસ્તથા

એકૈકં વા ત્રયો વાઽપિ સ્યુરેકૈકં વા પૃથક્પૃથક ॥
પૈતૃકાન્સ્થાપ્પ ચક્રેણ પિતૄણાં પરિતુષ્ટયે

ષષ્ઠ્યા વિભક્ત્યા તુ તેષામાસનં ચ પ્રદાપયેત્ ॥
ઋજુભિઃ સાક્ષતૈર્દર્ભૈઃ સોદકૈર્દક્ષિણાંગતઃ

વિષમૌ દ્વિગુણૈર્દર્ભૈઃ સતિલૈર્વામપાર્શ્વતઃ ॥
પાણૌ તોયં પરિક્ષિપ્ય ન દર્ભાંસ્તુ કથં ચન

યો હસ્તે ચાસનં દદ્યાચ્ચેદ્દાર્ભં બુદ્ધિવર્જિતઃ ॥
પિતરો નાસને તત્ર પ્રકુર્વંતિ નિવેશનમ્

આવાહનં પ્રકર્તવ્યં વિભક્ત્યા ચ દ્વિતીયયા ॥
યેનાગચ્છંતિ તે સર્વે સમાહૂતાઃ પૃથક્પૃથક્

અન્યયા ચ વિભક્ત્યા ચેત્પિતૄનાવાહયેત્ક્વચિત્ ॥
નાગચ્છંતિ મહાભાગા યદ્યપિ સ્યુર્બુભુક્ષિતાઃ

વિશ્વેદેવાસ આગત મંત્રેણાનેન પાર્થિવ ॥
તેષામાવાહનં કાર્યમક્ષતૈશ્ચ શિરોંઽતિકાત્

ઉશંતસ્ત્વેતિ ચ તિલૈઃ પિતૄનાવાહયેત્તતઃ ॥
આયંતુ ન ઇતિ જપેત્તતઃ પાર્થિવસત્તમ

શન્નો દેવીતિ મંત્રેણ સ્વાહાકારસમન્વિતમ્ ॥
પિતૄણામર્ઘપાત્રેષુ તથૈવ ચ જલં ક્ષિપેત્

યવોઽસિ યવયાસ્મદ્દ્વેત્યક્ષતાંસ્તત્ર નિક્ષિપેત્ ॥
ચંદનં ગંધપુષ્પાણિ ધૂપં દદ્યાદ્યથાક્રમમ્ ॥
સપવિત્રેષુ હસ્તેષુ દદ્યાદર્ઘ્યં સમાહિતઃ

યા દિવ્યા ઇતિ મન્ત્રેણ સ્વાહાકારસમન્વિતમ્ ॥
પિતૄણામર્ઘપાત્રેષુ તથૈવ ચ જલં ક્ષિપેત્

તિલોઽસિ સોમદૈવત્યો ગોસવે દેવનિર્મિતઃ ॥
પ્રત્નવદ્ભિઃ પૃક્તઃ સ્વધયા પિતૄનિમાઁલ્લોકાન્પ્રીણાહિ નઃ સ્વધેતિ પ્રક્ષિપેત્તિલાન્

યાદિવ્યેતિ ચ મન્ત્રેણ તતો હ્યર્ઘ્યં પ્રદાપયેત્ ॥
પિતૃપાત્રે સમાદાય અર્ઘ્યપાત્રાણિ કૃત્સ્નશઃ

અધોમુખં ચ તત્પાત્રં મન્ત્રવત્સ્થાપયેત્તતઃ ॥
આયુષ્કામસ્તુ તત્તોયં લોચનાભ્યાં ન વીક્ષયેત્

તતસ્તુ ચન્દનાદીનિ દીપાંતાનિ સમાદદેત્ ॥
તતઃ પાકં સમાદાય પૃચ્છેદ્વિપ્રાન્દ્વિજો ત્તમાન્

અહમગ્નૌ કરિષ્યામિ હોમં પિતૃસમુદ્ભવમ્ ॥
અનુજ્ઞા દીયતાં મહ્યમપસવ્યાશ્રિતસ્ય ભોઃ

કુરુષ્વેતિ ચ તૈઃ પ્રોક્તે ગત્વાગ્નિ શરણં તતઃ ॥
અગ્નયે કવ્યવાહનાય સ્વાહેતિ પ્રથમાહુતિઃ

સોમાય પિતૃમતે સ્વધેતિ ચ તતઃ પરમ્ ॥
હુતમન્નં ચ શેષં ચ શ્રાદ્ધાર્હેભ્યઃ પ્રદીયતે

ઇષ્ટમન્નં તતો દત્ત્વા પાત્રમાલભ્ય સંજપેત્ ॥
વિપ્રાંગુષ્ઠં સમાદાય પાકમધ્યે નિધાય ચ

પૃથિવી તે પાત્રમાદાય વૈષ્ણ વ્યા ચ ઋચા તથા ॥
સ્વહસ્તેન ન વૈ દદ્યાત્પ્રત્યક્ષં લવણં તથા

સ્વહસ્તેન ચ યદ્દત્તં પ્રત્યક્ષલવણં નૃપ ॥
તચ્છ્રાદ્ધં વ્યર્થતાં યાતિ ધૃતે દત્તેર્દ્ધભુક્તકે ॥
તૃપ્તાઞ્જ્ઞાત્વા તતો વિપ્રાનગ્રે ત્વન્નં પરિક્ષિપેત્

અગ્નિદગ્ધાશ્ચ યે જીવા યેપ્યદગ્ધાઃ કુલે મમ ॥
ભૂમૌ દત્તેન તૃપ્યંતુ તૃપ્તા યાંતુ પરાં ગતિમ્

સકૃત્સકૃજ્જલં દત્ત્વા ગાયત્રીત્રિતયં જપેત્ ॥
મધુવાતેતિ સંકીર્ત્ય તતઃ પૃચ્છેદ્દ્વિજોત્તમાન્

તૃપ્તાઃ સ્થ ઇતિ રાજેન્દ્ર અનુજ્ઞાં પ્રાર્થયેત્તતઃ ॥
બન્ધૂનાં ભોજનાર્થાય શેષસ્યાન્નસ્ય ભક્તિમાન્

ઉચ્છિષ્ટસન્નિધૌ પશ્ચાત્પિતૃવેદિં સમાચરેત્ ॥
પિતૃવિપ્રાસનસ્થાનાં નોચ્છિષ્ટં દ્વિજસન્નિધૌ

તતો વેદિં સમાધાય પૈતૃકીં દક્ષિણાપ્લવામ્ ॥
તસ્યાં દર્ભાન્સમાધાય કુર્યાચ્ચૈવાવનેજનમ્

વિભક્ત્યા પૂર્વયા પશ્ચાત્પિંડાન્દદ્યાદ્યથાક્રમમ્ ॥
ભૂયોઽપ્યત્ર જલં દદ્યાત્પિતૃતીર્થેન પાર્થિવ ॥
સૂત્રં ચ પ્રતિપિણ્ડે વૈ દયાત્તેષુ પૃથક્પૃથક્

યઃ સૂત્રં પૂર્વપિણ્ડેષુ સતતં વિનિયોજયેત્ ॥
સ વિરોધં ચરેત્તેષાં ત્રોટનાચ્ચ પરસ્પરમ્

તતઃ સંપૂજયેત્સર્વાન્પિંડાન્યદ્વદ્દ્વિજોત્તમાન્ ॥
આચમ્ય પ્રક્ષાલ્ય તથા હસ્તૌ પાદૌ ચ પાર્થિવ

નમસ્કૃત્ય પિતૄન્પશ્ચાત્સુપ્રોક્ષિતં તતઃ પરમ્ ॥
કૃત્વા સવ્યેન રાજેન્દ્ર યાચયિત્વા વરાશિષઃ

અક્ષય્યસલિલં દેયં ષષ્ઠ્યા ચૈવ તતઃ પરમ્ ॥
પવિત્રાણિ સમાદાય ઊર્ધ્વં સ્વધેતિ કીર્તયેત્॥
અસ્તુ સ્વધેતિ તૈરુક્તે પિંડોપરિ પરિક્ષિપેત્

તતો મધુ સમાદાય પાયસં ચ તિલોદકમ્ ॥
ઊર્જસ્વેતિ ચ મન્ત્રેણ પિતૄણામુપરિક્ષિપેત્ ઓ। ૪૨ ॥
ઉત્તાનમર્ઘપાત્રં તુ કૃત્વા દદ્યાચ્ચ દક્ષિણામ્ ॥
હિરણ્યં દેવતાનાં ચ પિતૄણાં રજતં તથા

તતઃ સ્વસ્ત્યુદકં દદ્યાત્પિતૃપૂર્વં ચ સવ્યતઃ ॥
ન સ્ત્રીભિર્ન ચ બાલેન નાન્યે નૈવ ચ કેનચિત્

શ્રાદ્ધીયવિપ્રપાત્રં ચ સ્વયમેવ પ્રચાલયેત્

તતઃ કૃતાંજલિર્ભૂત્વા પ્રાર્થયેત્પાર્થિવોત્તમ ॥
અઘોરાઃ પિતરઃ સન્તુ અસ્મદ્ગોત્રં વિવર્દ્ધતામ્

દાતારો નોઽભિવર્ધંતાં વેદાઃ સન્તતિરેવ નઃ ॥
શ્રદ્ધા ચ નો મા વ્યગમદ્બહુધેયં ચ નોઽસ્ત્વિતિ

અન્નં ચ નો બહુ ભવેદતિથીંશ્ચ લભેમદ્દિ ॥
યાચિતારશ્ચ નઃ સન્તુ મા ચ યાચિષ્મ કશ્ચન

એતા એવાશિષઃ સન્તુ વિશ્વેદેવાઃ પ્રીયંતાં તતઃ ॥
સ્વસ્ત્યર્થમુદકં દદ્યાત્પિતૃપૂર્વં ચ સવ્યતઃ

વાજેવાજેતિ ચ ઋચા વિસૃજેચ્ચ તતઃ પરમ્ ॥
આમા વાજસ્યેતિ પ્રદક્ષિણીકૃત્યોપવેશયેત્

।
પાદાવમર્દનં કૃત્વા આસીમાંતમનુવ્રજેત્ ॥
બલિં ચ નિક્ષિપેત્તસ્માદ્ભોજનં ચ સમાચરેત્

મૌનેન દૃશ્યતે સૂર્યો યાવત્તાવન્નરાધિપ

યશ્ચૈવાસ્તમિતે સૂર્યે ભુંક્તે ચ શ્રાદ્ધકૃન્નરઃ ॥
વ્યર્થતાં યાતિ તચ્છ્રાદ્ધં તસ્માદ્ભુંજીત નો નિશિ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે શ્રાદ્ધકલ્પે શ્રાદ્ધવિધિવર્ણનંનામ ચતુર્વિંશત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ