સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.222

॥ ભર્તૃયજ્ઞ ઉવાચ ॥ ॥
યેષાં ચ શસ્ત્રમૃત્યુઃ સ્યાદપમૃત્યુરથાપિ વા ॥
ઉપસર્ગાન્મૃતાનાં ચ વિષમૃત્યુમુપેયુષામ્

વહ્નિના ચ પ્રદગ્ધાનાં જલમૃત્યુમુપેયુષામ્ ॥
સર્પવ્યાઘ્રહતાનાં ચ શૃંગૈરુદ્બન્ધનૈરપિ

શ્રાદ્ધં તેષાં પ્રકર્તવ્યં ચતુર્દશ્યાં નરાધિપ ॥
તેષાં તસ્મિન્કૃતે તૃપ્તિસ્તતસ્તત્પક્ષજા ભવેત્

॥ આનર્ત ઉવાચ ॥ ॥
કસ્માચ્છસ્ત્રહતાનાં ચ પ્રોક્તા શ્રાદ્ધે ચતુર્દશી ॥
નાન્યેષાં દિવસે તત્ર સંશયોઽયં વદસ્વ મે

એકોદ્દિષ્ટં ન શંસંતિ સપિણ્ડીકરણં પરમ્ ॥
કસ્માત્તત્ર પ્રકર્તવ્યં વદૈતન્મમ વિસ્ત રાત્

કસ્માન્ન પાર્વણં તત્ર ક્રિયતે દિવસે સ્થિતે ॥
પ્રેતપક્ષે વિશેષેણ કૃતે શ્રાદ્ધેઽખિલેઽપિ ચ

॥ ભર્તૃયજ્ઞૌવાચ॥ ॥
બૃહત્કલ્પે પુરા રાજન્હિરણ્યાક્ષો મહાસુરઃ ॥
બભૂવ બલવાઞ્છૂરઃ સર્વદેવભયંકરઃ

બ્રહ્મા પ્રતોષિતસ્તેન વિધાય વિવિધં તપઃ ॥
કૃષ્ણપક્ષે વિશેષેણ નભસ્યે માસિ સંસ્થિતે

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
પરિતુષ્ટોસ્મિ તે વત્સ પ્રાર્થયસ્વ યથેપ્સિતમ્ ॥
અદેયમપિ દાસ્યામિ તસ્માત્પ્રાર્થય મા ચિરમ્

॥
॥ હિરણ્યાક્ષ ઉવાચ ॥ ॥
ભૂતાઃ પ્રેતાઃ પિશાચાશ્ચ રાક્ષસા દૈત્યદાનવાઃ ॥
બુભુક્ષિતાઃ પ્રયાચંતે માં નિત્યં પદ્મસંભવ

પ્રેતપક્ષે કૃતે શ્રાદ્ધે કન્યાસંસ્થે દિવાકરે ॥
એકસ્મિન્નહનિ પ્રાયસ્તૃપ્તિઃ સ્યાદ્વર્ષસંભવા

તત્ત્વમદ્ય દિનં દેહિ તેભ્યઃ કમલસમ્ભવ ॥
તેન તૃપ્તિં ગતાઃ સર્વે સ્થાસ્યંત્યબ્દં પિતામહ

॥ શ્રીબ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
યઃ કશ્ચિન્માનવઃ શ્રાદ્ધં સ્વપિતૃભ્યઃ પ્રદાસ્યતિ ॥
પ્રેતપક્ષે ચતુર્દશ્યાં નભસ્યે મા સિ સંસ્થિતે

પ્રેતાનાં રાક્ષસાનાં ચ ભૂતાદીનાં ભવિષ્યતિ॥
મમ વાક્યાદસંદિગ્ધં યે ચાન્યે કીર્તિતાસ્ત્વયા

દુર્મૃત્યુના મૃતા યે ચ સંગ્રામેષુ હતાશ્ચ યે ॥
એકોદ્દિષ્ટે સુતૈર્દત્તે તેષાં તૃપ્તિર્ભવિષ્યતિ

એવમુક્ત્વા તતો બ્રહ્મા તતશ્ચાદર્શનં ગતઃ ॥
હિરણ્યાક્ષોઽપિ સંહૃષ્ટઃ સ્વમેવ ભવનં યયૌ

યચ્ચ શસ્ત્રહતાનાં ચ તસ્મિન્નહનિ દીયતે ॥
એકોદ્દિષ્ટં નરૈઃ શ્રાદ્ધં તત્તે વક્ષ્યામિ કારણમ્

સંખ્યે શસ્ત્રહતા યે ચ નિર્વિકલ્પેન ચેતસા ॥
યુધ્યમાના ન તે મર્ત્યે જાયતે મનુજાઃ પુનઃ

પરાઙ્મુખાશ્ચ હન્યંતે પલાયનપરાયણાઃ ॥
તે ભવંતિ નરાઃ પ્રેતા એતદાહ પિતામહઃ

સમ્મુખા અપિ યે દૈન્યં હન્યમાના વદંતિ ચ ॥
પશ્ચાત્તાપં ચ વા કુર્યુઃ પ્રહારૈર્જર્જરીકૃતાઃ

તેઽપિ પ્રેતા ભવન્તીહ મનુઃ સ્વાયંભુવોઽબ્રવીત્॥
કદાચિચ્ચિત્તચલનં શૂરાણામપિ જાયતે

તેષાં ભ્રાંત્યા દિને તત્ર શ્રાદ્ધં દેયં નિજૈઃ સુતૈઃ ॥
અપમૃત્યુમૃતાનાં ચ સર્વેષામપિ દેહિનામ્

પ્રેતત્વં જાયતે યસ્માત્તસ્માચ્છ્રાદ્ધસ્ય તદ્દિનમ્ ॥
શ્રાદ્ધાર્હં પાર્થિવશ્રેષ્ઠ વિશેષેણ પ્રકીર્તિતમ્

એકોદ્દિષ્ટં પ્રકર્તવ્યં યસ્માત્તત્ર દિને નરૈઃ ॥
સપિંડીકરણાદૂર્ધ્વં તત્તે વક્ષ્યાભિ કારણમ્

યદિ પ્રેતત્વમાપન્નઃ કદાચિત્સ્વપિતા ભવેત્ ।
તૃપ્ત્યર્થં તસ્ય કર્તવ્યં શ્રાદ્ધં તત્ર દિને નૃપ

પિતામહાદ્યાસ્તત્રાહ્નિ શ્રાદ્ધં નાર્હંતિ કુત્રચિત્ ॥
અથ ચેદ્ભ્રાંતિતો દદ્યાદ્ધિયતે(?) રાક્ષસૈસ્તુ તત્

બ્રહ્મણો વચનાદ્રાજન્ભૂતપ્રેતૈશ્ચ દાનવૈઃ ॥
તેનૈકોદ્દિષ્ટમેવાત્ર કર્તવ્યં ન તુ પાર્વણમ્

પિતૃપક્ષે ચતુર્દશ્યાં કન્યાસંસ્થે દિવાકરે ॥
પિતામહો ન ગૃહ્ણાતિ પિત્રા તેન સમં તદા

ન ચ તસ્ય પિતા રાજંસ્તથૈવ પ્રપિતામહઃ

એતસ્માત્કારણાદ્રાજન્પાર્વણં ન વિધીયતે ॥
તસ્મિન્નહનિ સંપ્રાપ્તે વ્યર્થં શ્રાદ્ધં ભવેદ્યતઃ

નાન્યસ્થાનોદ્ભવૈર્વિપ્રૈઃ શ્રાદ્ધકર્મવ્રતાનિ ચ ॥
નાગરો નાગરૈઃ કુર્યાદન્યથા તદ્વૃથા ભવેત્

અન્યસ્થાનોદ્ભવૈર્વિપ્રૈર્યચ્છ્રાદ્ધં ક્રિયતે ધ્રુવમ્ ॥
સંપૂર્ણં વ્યર્થતાં યાતિ નાગરાણાં ક્રિયાપરૈઃ

અથાચારપરિભ્રષ્ટાઃ શ્રાદ્ધાર્હા એવ નાગરાઃ ॥
વલીવર્દસમાનોઽપિ જ્ઞાતીયો યદિ લભ્યતે ॥
કિમન્યૈર્બહુભિર્વિપ્રૈર્વેદવેદાંગપારગૈઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે શ્રાદ્ધ કલ્પે ચતુર્દશીશસ્ત્રહતશ્રાદ્ધનિર્ણયવર્ણનંનામ દ્વાવિંશત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ