સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.221

॥ ભર્તૃયજ્ઞ ઉવાચ ॥ ॥
એતસ્માત્કારણાત્કશ્ચિત્તસ્મિન્નહનિ પાર્થિવ ॥
દદાતિ નૈવ ચ શ્રાદ્ધં પિતૄનુદ્દિશ્ય કર્હિચિત્ ॥
વંશચ્છેદભયાદ્રાજન્સત્યમેતન્મયોદિતમ્

શ્રાદ્ધં વિનાપિ દાતવ્યં તદ્દિને મધુના સહ ॥
પાયસં બ્રાહ્મણાગ્ર્યેભ્યઃ સઘૃતં તૃપ્તિકારણાત્

ખડ્ગમાંસં કાલશાકં માંસં વાધ્રીણસોદ્ભવમ્ ॥
પ્રદેયં બ્રાહ્મણેભ્યશ્ચ તત્સમંતાદુદાહૃતમ્

ત્રિઃપિબશ્ચેંદ્રિયક્ષીણઃ સર્વયૂથાનુગસ્તથા ॥
એષ વાધ્રીણસઃ પ્રોક્તઃ પિતૄણાં તૃપ્તિદઃ સદા

તસ્યાભાવેઽપિ દાતવ્યં ક્ષીરૌદનમનુત્તમમ્ ॥
તસ્મિન્નહનિ વિપ્રેભ્યઃ પિતૄણાં તુષ્ટયે નૃપ

તસ્યાભાવેઽપિ દાતવ્યં જલં તિલવિમિશ્રિતમ્॥
સદર્ભં સહિરણ્યં ચ હિરણ્યશકલાન્વિતમ્

યચ્છ્રેયો જાયતે પુંસઃ પક્ષશ્રાદ્ધેન પાર્થિવ ॥
કૃતેન તત્ફલં કૃત્સ્નં તસ્મિન્નહનિ પાર્થિવ

પિતૄનુદ્દિશ્ય ચાઽઽજ્યેન મધુના પાયસેન ચ ॥
કાલશાકેન મધુના ખડ્ગમાંસેન વા નૃપ

શ્રાદ્ધં વિનાપિ દત્તેન શ્રુતિરેષા પુરાતની ॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન પિત્ર્યર્ક્ષ્યે સમુપસ્થિતે ॥
ત્રયોદશ્યાં નભસ્યસ્ય હસ્તગે દિનનાયકે

દરિદ્રેણાપિ દાતવ્યં હિરણ્યશકલાન્વિતમ્ ॥
તોયં તિલૈર્યુતં રાજન્પિતૄણાં તુષ્ટિમિચ્છતા

॥
॥ આનર્ત ઉવાચ ॥ ॥
માંસં વિગર્હિતં વિપ્ર યતઃ શાસ્ત્રે નિગદ્યતે ॥
તસ્માત્તત્ક્રિયતે કેન શ્રાદ્ધં કીર્તય મેઽખિલમ્

સ્વમાંસં પરમાંસેન યો વર્ધયતિ નિર્દયઃ ॥
સ નૂનં નરકં યાતિ પ્રોક્તમેતન્મહર્ષિભિઃ

ત્વં ચ તસ્ય પ્રભાવં મે પ્રજલ્પસિ દ્વિજો ત્તમ ॥
વિશેષાચ્છ્રાદ્ધકૃત્યે ચ તદેવં મમ સંશયઃ

॥ ભર્તૃયજ્ઞ ઉવાચ ॥ ॥
સત્યમેતન્મહાભાગ માંસં સદ્ભિર્વિગર્હિતમ્ ॥
શ્રાદ્ધે પ્રયુજ્યતે યસ્માત્તત્તેઽહં વચ્મિ કારણમ્

યદા ચારંભિતા સૃષ્ટિર્બ્રહ્મણા લોકકારિણા ॥
સંપૂજ્ય ચ પિતૄન્દેવાન્નાંદીમુખપુરઃસરાન્॥
તદા ખડ્ગઃ સમુત્પન્નઃ પૂર્વં વાધ્રીણસશ્ચ યઃ

તતો યે પિતરો દિવ્યા યે ચ માનુષસમ્ભવાઃ ॥
જગૃહુસ્તે તતઃ સર્વે બલિભૂતમિવાત્મનઃ

તાનુવાચ તતો બ્રહ્મા એતૌ તુ પિતરો મયા ॥
યુષ્મભ્યં કલ્પિતૌ સમ્યગ્બલિભૂતૌ પ્રગૃહ્યતામ્

એતાભ્યાં પરમા પ્રીતિર્યુષ્મભ્યં સંભવિષ્યતિ ॥
મમ વાક્યાદસંદિગ્ધં પરમેતૌ નરો ભુવિ

નૈવ સંપ્રાપ્સ્યતે પાપં યુષ્મદર્થંહનન્નપિ ॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન દાતવ્યં ભૂતિમિચ્છતા

ખડ્ગવાધ્રીણસોદ્ભૂતં માંસં શ્રાદ્ધે સુતૃપ્તિદમ્ ॥
તૌ ચાપિ પરમૌ દિવ્યૌ સ્વર્ગં લોકં ગમિષ્યતઃ

શ્રાદ્ધદસ્ય પરં શ્રેયો ભવિષ્યતિ સુદુર્લભમ્ ॥
પિતૄણાં ચાક્ષયા તૃપ્તિર્ભવેદ્દ્વાદશવાર્ષિકી

એતસ્માત્કારણાચ્છસ્તં માંસમાભ્યાં નરાધિપ ॥
તસ્મિન્નહનિ નાન્યત્ર વિનિયોગોઽસ્ય કીર્તિતઃ

॥ રોહિતાશ્વ ઉવાચ ॥ ॥
અપ્રાપ્તખડ્ગમાંસસ્ય તથા વાધ્રીણસસ્ય ચ ॥
કથં શ્રાદ્ધં ભવેદ્વિપ્ર પિતૄણાં તૃપ્તિકા રકમ્

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥ ॥
મધુના સહ દાતવ્યં પાયસં પિતૃતુષ્ટયે ॥
તેન વૈ વાર્ષિકી તૃપ્તિઃ પિતૄણાં ચોપજાયતે

આજં ચ પિશિતં રાજઞ્છિશુમારસમુદ્ભવમ્॥
માંસં પ્રતુષ્ટયે પ્રોક્તં વત્સરં માસવર્જિતમ્

તદભાવે વરાહસ્ય દશમાસપ્રતુષ્ટિદમ્ ॥
માંસં પ્રોક્તં મહારાજ પિતૄણાં નાત્ર સંશયઃ

આરણ્યમહિષોત્થેન તૃપ્તિઃ સ્યાન્નવમાસિકી ॥
રુરોશ્ચૈવાષ્ટમાસોત્થા એણસ્ય સપ્તમાસિકા

શમ્બરોર્માસષટ્કં ચ શશકસ્ય તુ પઞ્ચકમ્ ॥
ચત્વારઃ શલ્લકસ્યોક્તાસ્ત્રયો વા તૈત્તિરસ્ય ચ

માસદ્વયં ચ મત્સ્યસ્ય માસમેકં કપિઞ્જલે ॥
નાન્યેષાં યોજયેન્માંસં પિતૃકાર્યે કથંચન

એતેષામેવ માંસાનિ પાવનાનિ નૃપોત્તમ

॥ આનર્ત ઉવાચ ॥ ॥
કસ્માદેતે પવિત્રાઃ સ્યુર્યેષાં માંસં પ્રચોદિતમ્ ॥
શ્રાદ્ધે ચ તન્મમાચક્ષ્વ યથાવદ્દ્વિજસત્તમ

॥ ભર્તૃયજ્ઞ ઉવાચ ॥ ॥
સૃષ્ટિં પ્રકુર્વતા તેન પશવો લોકકારિણા ॥
ખડ્ગવાધ્રીણસાદીનાં પશ્ચાત્સૃષ્ટાઃ સ્વયંભુવા

એકાદશપ્રમાણેન તતશ્ચાન્યે નૃપોત્તમ ॥
અજશ્ચ પ્રથમં સૃષ્ટઃ સ તથા મેધ્યતાં ગતઃ

તથૈતે પ્રથમં સૃષ્ટાઃ પશવોઽત્ર નરાધિપ ॥
સસ્યાનિ સૃજતા તેન તિલાઃ પૂર્વં ચ નિર્મિતાઃ

શ્રાદ્ધાર્થં વ્રીહયઃ સૃષ્ટા વન્યેષુ ચ પ્રિયંગવઃ॥
ગોધૂમાશ્ચ યવાશ્ચૈવ માષા મુદ્રાશ્ચ વૈ નૃપ [। ૩૫ ॥
નીવારાશ્ચાપિ શ્યામાકાઃ પ્રવક્ષ્યામિ યથાક્રમમ્ ॥
તૃપ્તિં માંસેન વાઞ્છંતિ માંસં માંસેન વર્જિતમ્

પુષ્પજાત્યો યદા સૃષ્ટાસ્તદા પ્રાક્છતપત્રિકા ॥
સૃષ્ટા તેન ચ મુખ્યા સા શ્રાદ્ધકર્મણિ સર્વદા

ધાતૂનિ સૃજતા તેન રૂપ્યં સૃષ્ટં સ્વયંભુવા ॥
તેન તદ્વિહિતં શ્રાદ્ધે દક્ષિણાયાં પ્રતૃપ્તયે

રાજતેષુ ચ પાત્રેષુ યદ્દ્વિજેભ્યઃ પ્રદીયતે॥
પિતૃભ્યસ્તસ્ય નૈવાઽન્તો યુગાન્તેઽપિ પ્રજાયતે

અભાવે રૂપ્યપાત્રાણાં નામાપિ પરિકીર્તયેત્ ॥
તુષ્યંતિ પિતરો રાજન્કીર્તનાદપિ વૈ યતઃ

રસાંશ્ચ સૃજતા તેન મધુ સૃષ્ટં સ્વયંભુવા ॥
તેન તચ્છસ્યતે શ્રાદ્ધે પિતૄણાં તુષ્ટિદાયકમ્

યચ્છ્રાદ્ધં મધુના હીનં તદ્રસૈઃ સકલૈરપિ ॥
મિષ્ટાન્નૈરપિ સંયુક્તં તત્પિતૄણાં ન તૃપ્તયે

અણુમાત્રમપિ શ્રાદ્ધે યદિ ન સ્યાદ્ધિ માક્ષિકમ્ ॥
નામાપિ કીર્તયેત્તસ્ય પિતૄણાં તુષ્ટયે યતઃ

શાકાનિ સૃજતા તેન બ્રહ્મણા પરમેષ્ઠિનૌ ॥
કાલશાકં પુરઃ સૃષ્ટં તેન તત્તૃપ્તિદાયકમ્

કાલં હિ સૃજતા તેન કુતપઃ પ્રાગ્વિનિર્મિતઃ ॥
તસ્માત્કુતપ કાલે ચ શ્રાદ્ધં કાર્યં વિજાનતા ॥
ય ઇચ્છેચ્છાશ્વતીં તૃપ્તિં પિતૄણામાત્મનઃ સુખમ્

વીરુધઃ સૃજતા તેન વિધિના નૃપસત્તમ ॥
દર્ભાસ્તુ પ્રથમં સૃષ્ટાઃ શ્રાદ્ધાર્હાસ્તેન તે સ્મૃતાઃ

શ્રાદ્ધાર્હાન્બ્રાહ્મણાંસ્તેન સૃજતા પદ્મયોનિના ॥
દૌહિત્રાઃ પ્રથમં સૃષ્ટાઃ શ્રાદ્ધાર્હાસ્તેન તે સ્મૃતાઃ ॥

અપિ શૌચપરિત્યક્તં હીનાંગાધિકમેવ વા ॥
દૌહિત્રં યોજયેચ્છ્રાદ્ધે પિતૄણાં પરિતુષ્ટયે

પશૂન્વિસૃજતા તેન પૂર્વં ગાવો વિનિર્મિતાઃ॥
તેન તાસાં પયઃ શસ્તં શ્રાદ્ધે સર્પિર્વિશેષતઃ

તસ્માચ્છ્રાદ્ધે ઘૃતં શસ્તં પ્રદત્તં પિતૃતુષ્ટયે

પ્રજાશ્ચ સૃજતા તેન પૂર્વં દૃષ્ટા દ્વિજોત્તમાઃ ॥
તસ્માત્પ્રશસ્તાસ્તે શ્રાદ્ધે પિતૃતૃપ્તિકરાઃ સદા

દેવાંશ્ચ સૃજતા તેન વિશ્વેદેવાઃ કૃતાઃ પુરઃ ॥
તેન તે પ્રથમં પૂજ્યાઃ પ્રવૃત્તે શ્રાદ્ધકર્મણિ

તે રક્ષંતિ તતઃ શ્રાદ્ધં યથાવત્પરિતર્પિતાઃ ॥
છિદ્રાણિ નાશયંતિ સ્મ શ્રાદ્ધે પૂર્વં પ્રપૂજિતાઃ

એતૈર્મુખ્યતમૈઃ સૃપ્તૈઃ ફૂરા શ્રાદ્ધં વિનિર્મિતમ્ ॥
સ્વયં પિતામહેનૈવ તતો દેવા વિનિર્મિતાઃ

તેન તે સર્વલોકેષુ ગતાઃ ખ્યાતિં પુરા નૃપ

એતચ્છ્રાદ્સ્ય સત્રત્વં મયા તે પરિકીર્તિતમ્ ॥
પિતૄણાં પરમં ગુહ્યં દત્તસ્યાક્ષયકારકમ્

યશ્ચૈતત્કીર્તયેચ્છ્રાદ્ધે ક્રિયમાણે નૃપોત્તમ ॥
વિપ્રાણાં ભોક્ત્તુકામાનાં તચ્છ્રાદ્ધં ત્વક્ષયં ભવેત્

યશ્ચૈતચ્કૃણુયાદ્રાજન્સમ્યક્છ્રદ્ધાસમન્વિતઃ ॥
વિહિતસ્ય ભવેત્પુણ્યં યચ્છ્રાદ્ધસ્ય તદાપ્નુયાત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે શ્રાદ્ધકલ્પે સૃષ્ટ્યુત્પત્તિકાલિકબ્રહ્મોત્સૃષ્ટશ્રાદ્ધાર્હવસ્તુપરિગણનવર્ણનં નામૈકવિંશત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ