સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.22

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
યદેતદ્ભવતા પ્રોક્તં તીર્થે શક્રસમુદ્રવમ્॥
સ્વામિદ્રોહકૃતાત્પાપાન્નિર્મુક્તો યત્ર લક્ષ્મણઃ

કથં તત્ર પુરા શક્રઃ સ્વામિદ્રોહસમુદ્ભવાત્ ॥
પાતકાદેવ નિર્મુક્તઃ કસ્મિન્કાલે ચ સૂતજ

કસ્માદ્દિતેર્મહેન્દ્રેણ કૃતં કૃત્યં તથાવિધમ્ ॥
યેન સંસૂદિતો ગર્ભઃ સર્વં વિસ્તરતો વદ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
બ્રહ્મણો દક્ષિણાંગુષ્ઠાજ્જજ્ઞે દક્ષઃ પ્રજાપતિઃ ॥
સ ચ સંજનયામાસ પચાશત્કન્યકાઃ શુભાઃ

દદૌ ચ દશ ધર્માય કશ્યપાય ત્રયોદશ ॥
દિવ્યેન વિધિના દક્ષઃ સપ્તવિંશતિમિંદવે

અદિતિશ્ચ દિતિશ્ચૈવ દ્વે ભાર્યે મુખ્યતાં ગતે ॥
કશ્યપસ્ય દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ પ્રાણેભ્યોઽપિ પ્રિયે સદા

તતઃ સ જનયામાસ દેવાઞ્ચ્છક્રપુરઃસરાન્॥
અદિત્યાં ચૈવ દૈત્યાંશ્ચ દિત્યાં સ બલવત્તરાન્

તેષાં ત્રૈલોક્યરાજ્યાર્થં મિથો જજ્ઞે મહાહવઃ ॥
તત્ર શક્રેણ તે દૈત્યાઃ સંગ્રામે વિનિપાતિતાઃ

તતઃ શોકપરા ચક્રે દિતિર્વ્રતમનુત્તમમ્ ॥
પુત્રાર્થં નિયમોપેતા ક્ષેત્રેઽત્રૈવ સમાહિતા

તતો વર્ષસહસ્રાંતે તસ્યાસ્તુષ્ટો મહેશ્વરઃ ॥
ઉવાચ પરિતુષ્ટોઽસ્મિ વરં પ્રાર્થય વાંછિતમ્

સાઽબ્રવીદ્યદિ મે તુષ્ટસ્ત્વં દેવ શશિશેખર ॥
તત્પુત્રં દેહિ દેવાનાં સર્વેષાં બલવત્તરમ્॥
યજ્ઞભાગપ્રભોક્તારં દેવાનાં દર્પનાશનમ્

અવધ્યં સંગરે પૂર્વૈઃ સર્વૈદેવૈઃ સવાસવૈઃ ॥
સ તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય જગામાદર્શનં હરઃ

દિતિશ્ચૈવાઽદધાદ્ગર્ભં કશ્યપાન્મુનિપુંગવાત્ ॥
તતઃ શક્રો ભયં ચક્રે જ્ઞાત્વા તં ગર્ભસંભવમ્॥
વદતો મુનિમુખ્યસ્ય નારદસ્ય મહાત્મનઃ

તતો દુષ્ટાં મતિં કૃત્વા તસ્ય ગર્ભસ્ય નાશને ॥
ચક્રે તસ્યાઃ સ શુશ્રૂષાં દિવારાત્રમતંદ્રિતઃ

છિદ્રમન્વેષમાણસ્તુ સુસૂક્ષ્મમપિ ચ દ્વિજાઃ ॥
ન તસ્યા લભતે ક્વાઽપિ ગતા માસા નવૈવ તુ

તતશ્ચ દશમે માસિ સંપ્રાપ્તે પ્રસવોદ્ભવે ॥
ગર્ભાલસા નિશાવક્ત્રે સુપ્તા સા દક્ષિણામુખી

નિદ્રાવશં તુ સંપ્રાપ્તા વિસંજ્ઞા સમપદ્યત॥
શક્રહસ્તાવમર્દોત્થપાદસૌખ્યેન નિશ્ચલા

તાં વિસંજ્ઞામથો વીક્ષ્ય ત્યક્ત્વા પાદૌ શતક્રતુઃ ॥
પ્રવિવેશોદરં તસ્યાસ્તીક્ષ્ણં શસ્ત્રં કરે દધત્ ॥
તેનાઽસૌ સપ્તધા ચકે ગર્ભં શસ્ત્રેણ દેવપઃ

અથાઽપશ્યત્ક્ષણાત્સપ્ત વાલકાન્પૂર્ણવિગ્રહાન્ ॥
તતસ્તાનપિ સપ્તૈવ સપ્તધા કૃતવાન્હરિઃ

જાતા એકોનપઞ્ચાશદથ તત્રૈવ બાલકાઃ ॥
તાન્દૃષ્ટ્વા વૃદ્ધિમાપન્નાંસ્તતો ભીતઃ શતક્રતુઃ ॥
નિશ્ચક્રામોદરાતૂર્ણં દિત્યા યાવન્ન લક્ષિતઃ

તતઃ પ્રભાતે વિમલે પ્રોદ્ગતે રવિમંડલે ॥
દિતિઃ સંજનયામાસ સપ્તધા સપ્ત બાલકાન્

તતોઽભ્યેત્ય સહસ્રાક્ષો દુર્ગંધેન સમાવૃતઃ ॥
નિસ્તેજા મ્લાનવક્ત્રશ્ચ લજ્જયાઽ ધોમુખઃ સ્થિતઃ

તં દૃષ્ટ્વા તાદૃશં શક્રં દિતિઃ પ્રોવાચ સાદરમ્ ॥
પ્રણતં સંસ્થિતં પાર્શ્વે ભયવ્યાકુલચેતસમ્

કિં ત્વં શક્ર નિરુ ત્સાહસ્તેજોદ્યુતિવિવર્જિતઃ ॥
શરીરાત્તવ દુર્ગન્ધઃ કસ્માદીદૃક્પ્રજાયતે

કિં ત્વયા નિહતો વિપ્રોગુરુર્વાબાલકોઽથવા ॥
નારી વા યેન તે નષ્ટં તેજો ગાત્રસમુદ્ભવમ્

હતો નખાંભસા વા ત્વં ઘૃષ્ટઃ શૂર્પાનિલેન ચ ॥
અજામાર્જનિકોત્થૈશ્ચરજોભિર્વા સમાશ્રિતઃ

॥ શક્ર ઉવાચ ॥ ॥
સત્યમેતન્મહાભાગે યત્ત્વયોક્તોઽસ્મિ સાંપ્રતમ્ ॥
રાત્રૌ પ્રવિષ્ટઃ સુપ્તાયા જઠરે તવ પાપકૃત્

કૃન્તશ્ચૈકોનપઞ્ચાશત્કૃત્વો ગર્ભો મયા શુભે ॥
તાવન્માત્રાસ્તતો જાતા બાલકાઃ સર્વ એવ તે

તતો ભીત્યા વિનિષ્ક્રાન્તસ્ત્વયા દેવિ ન લક્ષિતઃ ॥
એતસ્માત્કારણાજ્જાતા તેજોહાનિરનિન્દિતે

॥ દિતિરુવાચ ॥ ॥
યસ્માત્સત્યં ત્વયા પ્રોક્તં પુરતો મમ દેવપ ॥
તસ્માત્પ્રાર્થય મત્તસ્ત્વં વરં યન્મનસેપ્સિ તમ્

॥ શક્ર ઉવાચ ॥ ॥
એતે તવ સુતા દેવિ ચ્છિદ્યમાના મયાસિના ॥
રુદન્તો વારિતા મન્દં મા રુદન્તુ મુહુર્મુહુઃ

મરુતો નામવિખ્યાતાસ્તસ્માત્સંતુજગત્રયે ॥
દૈત્યભાવવિનિર્મુક્તા મદ્વિધેયા મમ પ્રિયાઃ

યજ્ઞભાગભુજઃ સર્વે ભવિષ્યંતિ મયા સહ ॥
યસ્માદેતન્મયા તીર્થં બાલકૈસ્તવ મંડિતમ્

બહુભિર્યાસ્યતિ ખ્યાતિં બાલમંડનમિત્યતઃ ॥
યા ચ સ્ત્રી ગર્ભસંયુક્તા સ્નાનં ભક્ત્યા કરિષ્યીત ॥
ન ભવિષ્યંતિ છિદ્રાણિ તસ્યા ગર્ભે કથંચન

પ્રાપ્તે પ્રસવકાલે તુ યા જલં પ્રાશયિષ્યતિ ॥
તીર્થસ્યાસ્ય સુખેનૈવ પ્રસવિષ્યતિ સા સુતમ્

॥
॥ દિતિરુવાચ ॥ ॥
તવોચ્છેદાય દેવેશ યાચિતઃ પ્રાઙ્મયા હરઃ ॥
એકં દેવ સુતં દેહિ સર્વદેવનિબર્હણમ્

ત્વયા ચૈકોનપંચાશત્પ્રકારઃ સ વિનિર્મિતઃ ॥
યસ્માદૃતં ત્વયા પ્રોક્તં તસ્માદેતદ્ભવિષ્યતિ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તતઃ પ્રભૃતિ તે જાતા મરુતો વિબુધૈઃ સમમ્ ॥
યજ્ઞભાગસ્ય ભોક્તારો દિતેઃ શક્રસ્ય શાસનાત્

અથ પ્રાહ સહસ્રાક્ષો દેવાચાર્યં બૃહસ્પતિમ્ ॥
માતુર્દ્રોહકૃતં પાપં કથં યાસ્યતિ સંક્ષ યમ્

॥ બૃહસ્પતિરુવાચ ॥ ॥
અત્રૈવ કુરુ દેવેન્દ્ર તપઃ પાપવિશુદ્ધયે ॥
તીર્થે યત્ર કૃતં પાપં સર્વપાતકનાશને

।
ન યજ્ઞૈર્ન ચ દાનેન નાન્યૈસ્તીર્થસમાશ્રયૈઃ ॥
માતુર્દ્રોહકૃતં પાપં નાશં યાતિ પુરંદર ॥
એવમેતત્પરિત્યજ્ય તીર્થં માતુસ્તવાઽઽશ્રયમ્

।
॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તતસ્તૂર્ણં સહ સાક્ષઃ સહસ્રાક્ષેશસંજ્ઞિતમ્ ॥
લિંગં સંસ્થાપયામાસ સ્વયમેવ દ્વિજોત્તમાઃ

ત્રિકાલં પૂજયામાસપુષ્પધૂપાનુલેપનૈઃ ॥
તથાન્યૈર્બલિસત્કા રૈર્ગીતૈર્નૃત્યૈઃપૃથગ્વિધૈઃ

તતો વર્ષસહસ્રાંતે તુષ્ટસ્તસ્ય મહેશ્વરઃ ॥
પ્રોવાચ વરદોઽસ્મીતિ શક્ર પ્રાર્થય વાંછિતમ્

॥ શક્ર ઉવાચ ॥ ॥।
માતુર્દ્રોહકૃતં પાપં યાતુ મે ત્રિપુરાંતક ॥
તથાઽન્યેષાં મનુષ્યાણાં યેઽત્ર ત્વાં શ્રદ્ધયાન્વિતાઃ ॥
પૂજયિષ્યંતિ સદ્ભક્ત્યા સ્નાનં કૃત્વા સમાહિતાઃ

॥
॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
સ તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય જગામાદર્શનં હરઃ ॥
શક્રોઽપિ રહિતઃ પાપૈર્જગામ ત્રિદશાલયમ્

એવં તત્ર સમુત્પન્નં તીર્થં તદ્બાલમંડનમ્ ॥।
સ્વામિદ્રોહકૃતાત્પાપાન્મુચ્યંતે યત્ર માનવાઃ

એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં બાલમંડનસંભવમ્ ॥
માહાત્મ્યં તુ દ્વિજ શ્રેષ્ઠાઃ શૃણુધ્વમથ સાદરમ્

આશ્વિનસ્ય સિતે પક્ષે દશમ્યાદિ યથાક્રમમ્ ॥
યસ્તત્ર કુરુતે શ્રાદ્ધં યાવત્પંચદશી તિથિઃ

તીર્થાનાં સ હિ સર્વેષાં સ્નાનજં લભતે ફલમ્ ॥
શ્રાદ્ધસ્ય કરણાદ્વાપિ વાજિમેધફલં દ્વિજાઃ

તસ્મિન્કાલે સહસ્રાક્ષઃ સમાગચ્છતિ ભૂતલે ॥
ભાગાનાં મર્ત્યજાતાનાં સેવનાય સદૈવ હિ

યાવદ્ભૂમિતલે શક્રસ્તિષ્ઠત્યેવં દ્વિજોત્તમાઃ ॥
તીર્થે તીર્થાનિ સર્વાણિ તાવત્તિષ્ઠન્તિ તત્ર વૈ

।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન તસ્મિન્કાલે વિશેષતઃ ॥
સ્નાત્વા તત્ર શુભે તીર્થૈ શક્રેશ્વરમથાઽર્ચયેત્

અત્ર શ્લોકૌ પુરા ગીતૌ નારદૈન સુર ષિંણા॥
શૃણ્વંતુ મુનયઃ સર્વે કીર્ત્યમાનૌ મયા હિ તૌ

બાલમંડનકે સ્નાત્વા શક્રેશ્વરમથેક્ષયેત્ ॥
યઃ પુમાનાશ્વિને માસિ પ્રાપ્તે શ્રવણ પઞ્ચકે ॥
સ પાપૈર્મુચ્યતે સર્વૈરાજન્મમરણાદ્ભુવિ

પ્રભાવાત્તસ્ય તીર્થસ્ય સત્યમેતદ્દ્વિજોત્તમાઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિ સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે બાલમણ્ડનતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ