સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.217

॥ આનર્ત ઉવાચ ॥ ॥
વિધિના યેન કર્તવ્યં શ્રાદ્ધં સર્વં મુનીશ્વર॥
તમાચક્ષ્વાઽદ્ય કાર્ત્સ્ન્યેન શ્રદ્ધા મે મહતી સ્થિતા

॥ ભર્તૃયજ્ઞ ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ રાજન્પ્રવક્ષ્યામિ શ્રાદ્ધસ્ય વિધિમુત્તમમ્ ॥
પિતૄણાં તુષ્ટિદં નિત્યં સર્વકામપ્રદં નૃણામ્

સ્વકર્મોપાર્જિતૈર્વિત્તૈઃ શ્રાદ્ધકાર્યાણિ ચાહરેત્ ॥
માયાદિભિર્ન ચૌર્યેણ ન ચ્છલાપ્તૈર્ન વંચનૈઃ॥
સ્વવૃત્ત્યોપાર્જિતૈર્વિત્તૈઃ શ્રાદ્ધદ્રવ્યં સમાહરેત્॥
સુપ્રતિગ્રહજૈર્દ્રવ્યૈર્બ્રાહ્મણાનાં વિશિષ્યતે

રક્ષણાપ્તૈર્નરેન્દ્રસ્ય વૈશ્યસ્ય ક્ષેત્ર સંભવૈઃ॥
શૂદ્રસ્ય પણ્યલબ્ધૈશ્ચ શ્રાદ્ધં કર્તું પ્રયુજ્યતે

એવં શુદ્ધિસમોપેતે દ્રવ્યે પ્રાપ્તે ગૃહાંતિકમ્॥
પૂર્વેદ્યુઃ સાયમાસાદ્ય શ્રાદ્ધાર્હાણાં દ્વિજન્મનામ્

ગૃહં ગત્વા શુચિર્ભૂત્વા કામક્રોધવિવર્જિતઃ॥
આમંત્રયેદ્યતીન્પશ્ચાત્સ્નાતકાન્બ્રહ્મકર્મિણઃ

તદભાવે ગૃહસ્થાંશ્ચ
બ્રહ્મજ્ઞાનપરાયણાન્॥ અગ્નિહોત્રપરાન્વિપ્રાન્વેદવિદ્યાવિચક્ષણાન્

શ્રોત્રિયાંશ્ચ તથા વૃદ્ધાન્ષટ્કર્મનિરતાન્સદા॥
બહુભૃત્યકુટુમ્બાંશ્ચ દરિદ્રાન્સંયુતાન્ગુણૈઃ

અવ્યંગાન્રોગનિર્મુક્તાઞ્જિતાહારાંસ્તથા શુચીન્ ॥
એતે સ્યુર્બ્રાહ્મણા રાજઞ્છ્રાદ્ધાર્હાઃ પરિકીર્તિતાઃ

અનર્હા યે ચ નિર્દિષ્ટાઃ શૃણુ તાનપિ વચ્મિ તે ॥
હીનાંગાનધિકાંગાંશ્ચ સર્વભાક્ષન્નિરાકૃતીન્

શ્યાવદન્તાન્વૃથાદન્તાન્વેદવિક્રયકારકાન્ ॥
વેદવિપ્લવકાન્વાપિ વેદશાસ્ત્રવિવર્જિતાન્ ॥

કુનખાન્રોગસંયુક્તાન્દ્વિર્નગ્નાન્પરહિંસકાન્॥
જનાપવાદસંયુક્તાન્નાસ્તિકાનૃતકાનપિ

વાર્ધુષિકાન્વિકર્મસ્થાઞ્છૌચાચારવિવર્જિ તાન્॥
અતિદીર્ઘાન્કૃશાન્વાપિ સ્થૂલાનપિ ચ લોમશાન્

નિર્લોમાન્વર્જયેચ્છ્રાદ્ધે ય ઇચ્છેત્પિતૃગૌરવમ્॥
પરદારરતા યે ચ તથા યો વૃષલી પતિઃ

વંધ્યા વૈ વૃષલી પ્રોક્તા વૃષલી ચ મૃતપ્રજા ॥
અપરા વૃષલી પ્રોક્તા કુમારી યા રજસ્વલા

ષણ્ઢો મલિમ્લુચો દમ્ભી રાજપૈ શુન્યવૃત્તયઃ ॥
સગોત્રાયાશ્ચ સંભૂતસ્તથૈકપ્રવરાસુતઃ

કનિષ્ઠઃ પ્રાક્કૃતાધાનઃ કૃતોદ્વાહશ્ચ પ્રાક્તુ યઃ ॥
તથા પ્રાગ્દીક્ષિતો યશ્ચ સ ત્યાજ્યો ગૃહસંયુતઃ

પિતૃમાતૃપરિત્યાગી તથાચ ગુરુતલ્પગઃ ॥
નિર્દ્દોષાં યસ્ત્યજેત્પત્નીં કૃતઘ્નો યશ્ચ કર્ષુકઃ

શિલ્પજીવી પ્રમાદી ચ પણ્ય જીવી કૃતાયુધઃ ॥
એતાન્વિવર્જયેચ્છ્રાદ્ધે યેષાં નો જ્ઞાયતે કુલમ્

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ યે શસ્તાઃ શ્રાદ્ધકર્મણિ ॥
યે બ્રાહ્મણાઃ પુરા ખ્યાતાઃ પાપાનાં પંક્તિપાવનાઃ

ત્રિણાચિકેતસ્ત્રિમધુસ્ત્રિસુપર્ણઃ ષડંગવિત્ ॥
યશ્ચ વિદ્યાવ્રતસ્નાતો ધર્મદ્રોણસ્ય પાઠકઃ

પુરાણજ્ઞસ્તથા જ્ઞાની વિજ્ઞેયો જ્યેષ્ઠસામવિત્ ॥
અથર્વશિરસો વેત્તા ક્રતુગામી સુકર્મકૃત્

સદ્યઃપ્રક્ષાલકો યશ્ચ શુક્લો દૌહિત્ર એવ ચ ॥
જામાતા ભાગિનેયશ્ચ પરોપકરણે રતઃ

મૃષ્ટાન્નાદો મૃષ્ટવાક્યઃ સદા જપપરાયણઃ ॥
એતે ? બ્રાહ્મણા જ્ઞેયા નિઃશેષાઃ પંક્તિપાવનાઃ

એતૈર્વિમિશ્રિતાઃ સર્વે ગર્હિતા અપિ યે દ્વિજાઃ ॥
પિતૄણાં તેઽપિ કુર્વંતિ તૃપ્તિં ભુક્ત્વા કુલોદ્ભવાઃ

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન કુલં જ્ઞેયં દ્બિજન્મનામ્ ॥
શીલં પશ્ચાદ્વયો નામ કન્યાદાનં તતઃ પરમ્

શ્રુતશીલવિહીનાય ધર્મજ્ઞાયાપિ માનવઃ ॥
શ્રાદ્ધં દદાતિ કન્યાં ચ યસ્તેનાગ્નિં વિના હુતમ્

ઊષરે વાપિ તં સસ્યં તુષાણાં કણ્ડનં કૃતમ્॥
કુલાચારસમોપેતાંસ્તસ્માચ્છ્રાદ્ધે નિયોજયેત્

બ્રાહ્મણાન્નૃપશાર્દૂલ મન્દવિદ્યાધરાનપિ ॥
એવં વિજ્ઞાય તાન્વિપ્રાન્ગૃહીત્વા ચરણૌ તતઃ

પ્રયત્નેન તુ સવ્યેન પાણિના દક્ષિણેન તુ ॥
યુગ્માનથ યથાશક્ત્યા નમસ્કૃત્ય પુનઃપુનઃ

દક્ષિણં જાન્વથાલભ્ય મન્ત્રમેનમુદીરયેત્ ॥
આગચ્છંતુ મહાભાગા વિશ્વેદેવા મહાબલાઃ

ભક્ત્યાહૂતા મયા ચૈવ ત્વં ચાપિ વ્રતભાગ્ભવ ॥
એવં યુગ્મા ન્સમામંત્ર્ય વિશ્વેદેવકૃતે દ્વિજાન્

અપસવ્યં તતઃ કૃત્વા પિત્રર્થં ચાભિમંત્રયેત્ ॥
બ્રાહ્મણાંસ્ત્રીન્યથાશક્ત્યા એકૈકસ્ય પૃથક્પૃથક્

એકૈકં વા ત્રયાણાં વા એકમેવં નિમંત્રયેત્ ॥
બ્રાહ્મણાન્માતૃપક્ષે ચ એષ એવ વિધિઃ સ્મૃતઃ

તતઃ પાદૌ પરિસ્પૃષ્ટ્વા દ્વિજસ્યેદમુદીરયેત્ ॥
શ્રદ્ધા પૂતેન મનસા પિતૃભક્તિપરાયણઃ

પિતા મે તવ કાયેસ્મિંસ્તથા ચૈવ પિતામહઃ ॥
સ્વપિત્રા સહિતો હ્યેતુ ત્વં ચ વ્રતપરો ભવ

એવં પિતૄન્સમાહૂય તથા માતામહાનથ ॥
સંમંત્રિતાશ્ચ તે વિપ્રાઃ સંયમાત્માન એવ તે

યજમાનઃ શાંતમના બ્રહ્મચર્યસમન્વિતઃ ॥
તાં રાત્રિં સમતિક્રમ્ય પ્રાતરુત્થાય માનવઃ

તદહ્નિ વર્જયેત્કોપં સ્વાધ્યાયં કર્મ કુત્સિતમ્ ॥
તૈલાભ્યંગં શ્રમં યાનં વાહનં ચાથ દૂરતઃ

તતો મધ્યં ગતે સૂર્યે કાલે કુતપસંજ્ઞિતે ॥
સ્નાતઃ શુક્લાંબરધરઃ સન્તર્પ્ય પિતૃદેવતાઃ ॥
સન્તુષ્ટાંશ્ચ સમાહૂતાંસ્તાન્વિપ્રાઞ્છ્રાદ્ધમાચરેત્

વિવિક્તે ગૃહમધ્યસ્થે મનોજ્ઞે દક્ષિણાપ્લવે ॥
ન યત્ર જાયતે દૃષ્ટિઃ પાપાનાં ક્રૂરકર્મિણામ્

યચ્છ્રાદ્ધં વીક્ષતે શ્વા વા નારી વાઽથ રજસ્વલા ॥
પતિતો વા વરાહો વા તચ્છ્રાદ્ધં વ્યર્થતાં વ્રજેત્

અન્નં પર્યુષિતં યચ્ચ તૈલાક્તં વા પ્રદીયતે ॥
સકેશં વા સનિંદ્યં ચ તચ્છ્રાદ્ધં વ્યર્થતાં વ્રજેત્

વિભક્તિરહિતં શ્રાદ્ધં તથા મૌનવિવર્જિતમ્॥
દક્ષિણારહિતં યચ્ચ તચ્છ્રાદ્ધં વ્યર્થતાં વ્રજેત્

ઘરટ્ટોલૂખલોત્થૌ ચ યત્ર શબ્દૌ વ્યવસ્થિતૌ ॥
શૂર્પસ્ય વા વિશેષેણ તચ્છ્રાદ્ધં વ્યર્થતાં વ્રજેત્

યત્ર સંસ્ક્રિયમાણે ચ કલહઃ સંપ્રજાયતે ॥
પંક્તિભેદો વિશેષેણ તચ્છ્રાદ્ધં વ્યર્થતાં વ્રજેત્

પૂર્વાહ્ણે ક્રિયતે યચ્ચ રાત્રૌ વા સંધ્યયોરપિ ॥
પર્યાકાશે તથા દેશે તચ્છ્રાદ્ધં વ્યર્થતાં વ્રજેત

બ્રાહ્મણો યજમાનો વા બ્રહ્મચર્યં વિના યદિ ॥
ભુંક્તે દદ્યાચ્ચ યચ્છ્રાદ્ધં તદ્રાજન્વ્યર્થતાં વ્રજેત્

તુષધાન્યં સનિષ્પાવં યચ્ચોચ્છિષ્ટં ચ દીયતે ॥
અર્ધભુક્તં ઘૃતં ક્ષીરં તચ્છ્રાદ્ધં વ્યર્થતાં વ્રજેત્

યેષુ કાલેષુ યદ્દત્તં શ્રાદ્ધમક્ષયતાં વ્રજેત્ ॥
તાનહં સંપ્રવક્ષ્યામિ શૃણુષ્વૈકમના નૃપ

મન્વાદીરપિ તે વચ્મિ તાઃ શૃણુષ્વ નરાધિપ ॥
પિતૄણાં વલ્લભા નિત્યં સર્વપાપક્ષયાવહાઃ

યાસુ તોયમપિ ક્ષ્માયાં પ્રદત્તં તિલમિશ્રિતમ્ ॥
પિતૃભ્યોઽક્ષયતાં યાતિ શ્રદ્ધાપૂતેન ચેતસા

અશ્વયુક્છુક્લનવમી દ્વાદશી કાર્તિકસ્ય ચ ॥
તૃતીયાપિ ચ માઘસ્ય તથા ભાદ્રપદસ્ય ચ

અમાવાસ્યા તપસ્યસ્ય પૌષસ્યૈકાદશી તથા ॥
તથાઽઽષાઢસ્ય દશમી માઘમાસસ્ય સપ્તમી

શ્રાવણસ્યાષ્ટમી કૃષ્ણા તથાઽઽષાઢી વ પૂર્ણિમા ॥
તથા કાર્તિકમાસસ્ય યા ચાન્યા ફાલ્ગુનસ્ય ચ

ચૈત્રસ્ય જ્યેષ્ઠમાસસ્ય પંચૈતાઃ પૂર્ણિમા નૃપ ॥
મનૂનામાદયઃ પ્રોક્તાસ્તિથયસ્તે મયા નૃપ

આસુ તોયમપિ સ્નાત્વા તિલ દર્ભવિમિશ્રિતમ્ ॥
પિતૄનુદ્દિશ્ય યો દદ્યાત્સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

ઇહ લોકે પરે ચૈવ પિતૄણાં ચ પ્રસાદતઃ ॥
કિં પુનર્વિવિધૈરન્નૈ રસૈર્વસ્ત્રૈઃ સદક્ષિણૈઃ

અધુના શૃણુ રાજેન્દ્ર યુગાદ્યાઃ પિતૃવલ્લભાઃ ॥
યાસાં સંકીર્તનેનાપિ ક્ષીયતે પાપસંચયઃ

નવમી કાર્તિકે શુક્લા તૃતીયા માધવે સિતા ॥
અમાવાસ્યા ચ તપસો નભસ્યસ્ય ત્રયોદશી

ત્રેતાકૃતકલીનાં તુ દ્વાપરસ્યાદયઃ ક્રમાત્ ॥
સ્નાને દાને જપે હોમે વિશેષાત્પિતૃતર્પણે

કૃતસ્યાક્ષયકારિણ્યઃ સુકૃતસ્ય મહાફલાઃ ॥
યદા સ્યાન્મેષગો ભાનુસ્તુલાં વાથ યદા વ્રજેત્

તદા સ્યાદ્વિષુવાખ્યસ્તુ કાલશ્ચાક્ષયકારકઃ ॥
મકરે કર્કટે ચૈવ યદા ભાનુર્વ્રજેન્નૃપ

તદાયનાભિધાનસ્તુ વિષુવોઽથ વિશિષ્યતે ॥
રવેઃ સંક્રમણં રાશૌ સંક્રાંતિરિતિ કથ્યતે

સ્નાનદાનજપશ્રાદ્ધહોમાદિષુ મહાફલાઃ ॥
ત્રેતાદ્યાઃ ક્રમશઃ પ્રોક્તાઃ કાલાઃ સંક્રાંતિપૂર્વકાઃ ॥
નૈતેષુ વિદ્યતે વિઘ્નં દત્તસ્યાક્ષયસંજ્ઞિતાઃ

અશ્રદ્ધયાઽપિ યદ્દત્તં કુપાત્રેભ્યોઽપિ માનવૈઃ ॥
અકાલેઽપિ હિ તત્સર્વં સદ્યો હ્યક્ષયતાં વ્રજેત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે શ્રાદ્ધકલ્પે શ્રાદ્ધાર્હપદાર્થબ્રાહ્મણકાલનિર્ણય વર્ણનંનામ સપ્તદશોત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ