સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.215

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
સાંપ્રતં વદ નઃ સૂત શ્રાદ્ધકલ્પસ્ય યો વિધિઃ ॥
વિસ્તરેણ મહાભાગ યથા તચ્ચાક્ષયં ભવેત્

કસ્મિન્કાલે પ્રકર્તવ્યં શ્રાદ્ધં પિતૃપરાયણૈઃ ॥
કીદૃશૈર્બ્રાહ્મણૈસ્તચ્ચ તથા દ્રવ્યૈર્મહામતે

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એતદર્થં પુરા પૃષ્ટો માર્કંડેયો મહામુનિઃ ॥
રોહિતાશ્વેન વિપ્રેંદ્રા હરિશ્ચન્દ્ર સુતેન સઃ

હરિશ્ચન્દ્રે ગતે સ્વર્ગં રોહિતાશ્વે નૃપે સ્થિતે ॥
તીર્થયાત્રાપ્રસંગેન માર્કણ્ડો મુનિસત્તમઃ

સરય્વાઃ સંગમે પુણ્યે સ્નાનાર્થં સમુપસ્થિતઃ ॥
તત્ર સ્નાત્વા પિતૄન્દેવાન્સંતર્પ્ય વિધિપૂર્વકમ્

પ્રવિષ્ટસ્તાં પુરીં રમ્યામયોધ્યાં સત્યનામિકામ્ ॥
રોહિતાશ્વોઽપિ તં શ્રુત્વા સમાયાતં મુનીશ્વરમ્॥
પદાતિઃ પ્રયયૌ તૂર્ણં દૂરદેશં તુ સમ્મુખમ્

તતઃ પ્રણમ્ય તં મૂર્ધ્ના કૃતાંજલિપુટઃ સ્થિતઃ ॥
પ્રોવાચ મધુરં વાક્યં વિનયેન સમન્વિ તઃ

સ્વાગતં તે મુનિશ્રેષ્ઠ ભૂયઃ સુસ્વાગતં મુને ॥
ધન્યોઽહં કૃતપુણ્યોઽહં સંપ્રાપ્તઃ પરમાં ગતિમ્ ॥
યત્તે પાદરજોભિર્મે મૂર્દ્ધજા વિમલીકૃતાઃ ॥

એવમુક્ત્વા ગૃહીત્વા તં સ્વહસ્તાલંબનં તદા ॥
યયૌ તત્ર સભાસ્થાનં બૃહત્સિંહાસનાશ્રયમ્

સિંહાસને નિવેશ્યાથ તં મુનિં પાર્થિવોત્તમઃ ॥
ઉપવિષ્ટો ધરાપૃષ્ઠે કૃતાંજલિપુટઃ સ્થિતઃ

તતઃ પ્રોવાચ મધુરં વિનયાવનતઃ સ્થિતઃ ॥
નિઃસ્પૃહસ્યાપિ વિપ્રેંદ્ર કિ વાઽઽગમનકારણમ્ ॥

તદ્બ્રવીહિ યથાતથ્યં કરોમિ તવ સાંપ્રતમ્ ॥
અદેયમપિ દાસ્યામિ ગૃહાયાતસ્ય તે વિભો

માર્કંડેય ઉવાચ ॥ ॥
તીર્થયાત્રાપ્રસંગેન વયમત્ર સમાગતાઃ ॥
સરય્વાઃ સંગમે પુણ્યે કલ્યે યાસ્યામ્યહે પુનઃ

નિઃસ્પૃહૈરપિ દ્રષ્ટવ્યા ધર્મવન્તો દ્વિજોત્તમાઃ ॥
તતઃ પ્રોક્તં પુરાણ જ્ઞૈર્બ્રાહ્મણૈઃ શાસ્ત્રદૃષ્ટિભિઃ

ધર્મવન્તં નૃપં દૃષ્ટ્વા લિંગં સ્વાયંભુવં તથા ॥
નદીં સાગરગાં ચૈવ મુચ્યેત્પાપાદ્દિનોદ્ભવાત્ ॥ ૧૫
એવમુક્ત્વા તતશ્ચક્રે પૃચ્છાં સ મુનિસત્તમઃ ॥
તં દૃષ્ટ્વા નૃપશાર્દૂલં પુરઃસ્થં વિનયાન્વિતમ્

કચ્ચિત્તે સફલા વેદાઃ કચ્ચિત્તે સફલં શ્રુતમ્ ॥
કચ્ચિત્તે સફલા દારાઃ કચ્ચિત્તે સફલં ધનમ્

॥ રોહિતાશ્વ ઉવાચ ॥ ॥
કથં સ્યુઃ સફલા વેદાઃ કથં સ્યાત્સફલં શ્રુતમ્ ॥
કથં સ્યુઃ સફલા દારાઃ કથં સ્યાત્સફલં ધનમ્

॥ માર્કંડેય ઉવાચ ॥ ॥
અગ્નિહોત્રફલા વેદાઃ શીલવૃત્તફલં શ્રુતમ્ ॥
રતિપુત્રફલા દારા દત્તભુક્તફલં ધનમ્

એવં જ્ઞાત્વા મહારાજ નાન્યથા કર્તુમર્હસિ

ચત્વાર્યેતાનિ કૃત્યાનિ મયોક્તાનિ ચ તાનિ તે ॥
યથા તાનિ પ્રકૃત્યાનિ લોકદ્વયમભીપ્સતા

એવમુક્ત્વા તતશ્ચક્રે કથાશ્ચિત્રાશ્ચ તત્પુરઃ ॥
રાજર્ષીણાં પુરાણાનાં દેવર્ષીણાં વિશેષતઃ

તતઃ કથાવસાને ચ કસ્મિંશ્ચિદ્દ્વિજસત્તમાઃ ॥
પપ્રચ્છ તં મુનિશ્રેષ્ઠં રોહિતાશ્વો મહીપતિઃ

ભગવઞ્છ્રોતુમિચ્છામિ શ્રાદ્ધકલ્પમહં યતઃ ॥
દૃશ્યંતે બહવો ભેદા દ્વિજાનાં શ્રાદ્ધકર્મણિ

॥
॥ માર્કંડેય ઉવાચ ॥ ॥
સત્યમેતન્મહાભાગ યત્પૃષ્ટોઽસ્મિ નૃપોત્તમ ॥
શ્રાદ્ધસ્ય બહવો ભેદાઃ શાખાભેદૈર્વ્યવસ્થિતાઃ

તસ્માત્તે નિર્ણયં વચ્મિ ભર્તૃયજ્ઞેન યત્પુરા ॥
આનર્ત્તાધિપતેઃ પ્રોક્તં સમ્યક્છ્રાદ્ધસ્ય લક્ષણમ્

ભર્તૃયજ્ઞં સુખાસીનં નિજાશ્રમપદે નૃપઃ ॥
આનર્તાધિપતિર્ગત્વા પ્રણિપત્ય તતોઽબ્રવીત્

॥ આનર્ત ઉવાચ ॥ ॥
સાંપ્રતં વદ મે બ્રહ્મઞ્છ્રાદ્ધકલ્પં પિત્રીપ્સિતમ્ ॥
યેન મે તુષ્ટિમાયાંતિ પિતરઃ શ્રાદ્ધતર્પિતાઃ

કઃ કાલો વિહિતઃ શ્રાદ્ધે કાનિ દ્રવ્યાણિ મે વદ ॥
શ્રાદ્ધાર્હાણિ તથાન્યાનિ મેધ્યાનિ દ્વિ જસત્તમ ॥
યાનિ યોજ્યાનિ વાંછદ્ભિઃ પિતૃણાં તૃપ્તિમુત્તમામ્

કીદૃશા બ્રાહ્મણા બ્રહ્મઞ્છ્રાદ્ધાર્હાઃ પરિકીર્તિતાઃ ॥
કીદૃશા વર્જનીયાશ્ચ સર્વં મે વિસ્તરાદ્વદ

॥ ભર્તૃયજ્ઞ ઉવાચ ॥ ॥
અહં તે કીર્તયિષ્યામિ શ્રાદ્ધકલ્પમનુત્તમમ્ ॥
યં શ્રુત્વાઽપિ મહારાજ લભેચ્છ્રાદ્ધફલં નરઃ ॥

શ્રાદ્ધમિદુક્ષયેઽવશ્યં સદા કાર્યં વિપશ્ચિતા ॥
યદિ જ્યેષ્ઠતમઃ સર્ગઃ સન્તાનં ચ તથા નૃપ

શીતાર્તા યદ્વદિચ્છંતિ વહ્નિં પ્રાવરણાનિ ચ ॥
પિતરસ્તદ્વદિચ્છંતિ ક્ષુત્સામાશ્ચન્દ્રસંક્ષયમ્

દરિદ્રોપહતા યદ્વદ્ધનં વાંછંતિ માનવાઃ ॥
પિતરસ્તદ્વદિચ્છંતિ ક્ષુત્ક્ષામાશ્ચન્દ્રસં ક્ષયમ્

યથા વૃષ્ટિં પ્રવાંછન્તિ કર્ષુકાઃ સસ્યવૃદ્ધયે ॥
તથાત્મપ્રીતયે તેઽપિ પ્રવાંછન્તીંદુસંક્ષયમ્

યથોષશ્ચક્રવાક્યશ્ચ વાંછન્તિ રવિ દર્શનમ્ ॥
પિતરસ્તદ્વદિચ્છંતિ શ્રાદ્ધં દર્શસમુદ્ભવમ્

જલેનાપિ ચ યઃ શ્રાદ્ધં શાકેનાપિ કરોતિ વાઃ ॥
દર્શસ્ય પિતરસ્તૃપ્તિં યાંતિ પાપં પ્રણ શ્યતિ । ૩૭ ॥
અમાવાસ્યાદિને પ્રાપ્તે ગૃહદ્વારં સમાશ્રિતા॥
વાયુભૂતાઃ પ્રવાંછન્તિ શ્રાદ્ધં પિતૃગણા નૃણામ્ ॥
યાવદસ્તમયં ભાનોઃ ક્ષુત્પિપાસાસ માકુલાઃ

તતશ્ચાસ્તં ગતે ભાનૌ નિરાશા દુઃખસંયુતાઃ ॥
નિઃશ્વસ્ય સુચિરં યાંતિ ગર્હયંતિ સ્વવંશજમ્

॥ આનર્ત ઉવાચ ॥ ॥
કિમર્થં ક્રિયતે શ્રાદ્ધમમાવાસ્યાદિને દ્વિજ ॥
વિશેષેણ મમાચક્ષ્ય વિસ્તરેણ યથાતથમ્

મૃતાશ્ચ પુરુષા વિપ્ર સ્વકર્મજનિતાં ગતિમ્ ॥
ગચ્છન્તિ તે કથં તસ્ય સુતસ્યાશ્રયમાયયુઃ

એષ નઃ સંશયો વિપ્ર સુમહાન્હૃદિ સંસ્થિતઃ

॥ ભર્તૃયજ્ઞ ઉવાચ ॥ ॥
સત્યમેતન્મહાભાગ યત્ત્વયા વ્યાહૃતં વચઃ ॥
સ્વકર્માર્હાં ગતિં યાંતિ મૃતાઃ સર્વત્ર માનવાઃ

પરં યથા સમાયાંતિ વંશજસ્યાશ્રયં પ્રતિ ॥
તથા તેઽહં પ્રવ ક્ષ્યામિ ન તથા સંશયો ભવેત્

મૃતા યાંતિ તથા રાજન્યેઽત્ર કેચિન્મહીતલે ॥
તે જાયંતે ન મર્ત્યેઽત્ર યાવદ્વંશસ્ય સંસ્થિતિઃ

પરં શુભાત્મકા યે ચ તે તિષ્ઠંતિ સુરાલયે ॥
પાપાત્માનો નરા યે ચ વૈવસ્વતનિવાસિનઃ

અન્યદેહં સમાશ્રિત્ય ભુંજાનાઃ કર્મણઃ ફલમ્ ॥
શુભં વા યદિ વા પાપં સ્વયં વિહિતમાત્મનઃ

યમલોકે સ્થિતાનાં હિ સ્વર્ગસ્થાનામપિ ક્ષુધા ॥
પિપાસા ચ તથા રાજંસ્તેષાં સંજાયતેઽધિકા

યાવન્નરત્રયં રાજન્માતૃતઃ પિતૃતસ્તથા ॥
તેષાં ચ પરતો યે ચ તે સ્વકર્મ શુભાશુભમ્ ॥
ભુંજતે ક્ષુત્પિપાસા ચ ન તેષાં જાયતે ક્વ્ ચિત્

તત્રાપિ પતનં તસ્માત્સ્થાનાદ્ભવતિ ભૂમિપ ॥
વંશોચ્છેદાન્પુનઃ સર્વે નિપતંતિ મહીતલે ॥
ત્રુટદ્રજ્જુનિબદ્ધં હિ ભાંડં યદ્વન્નિરાશ્રયમ્ ॥

એતસ્માત્કારણાદ્યત્નઃ સન્તાનાય વિચક્ષણૈઃ ॥
પ્રકર્તવ્યો મનુષ્યેંદ્ર વંશસ્ય સ્થિતયે સદા

અપિ દ્વાદશધા રાજન્નૌરસાદિસમુ દ્ભવાઃ ॥
તેષામેકતમોઽપ્યત્ર ન દૈવાજ્જાયતે સુતઃ

પિતૄણાં ગુપ્તયે તેન સ્થાપ્યોઽશ્વત્થઃ સમાધિના ॥
પુત્રવત્પરિપાલ્યશ્ચ નિર્વિશેષં નરાધિપ॥

યાવત્સંધારયેદ્ભૂમિસ્તમશ્વત્થં નરાધિપ ॥
કૃતોદ્વાહં સમં શમ્યા તાવદ્વંશોઽપિ તિષ્ઠતિ

અશ્વત્થજનકા મર્ત્યા નિપત્ય જગતી તલે ॥
પાપામુક્તાઃ સમાયાંતિ યોનિં શ્રેષ્ઠાં શુભાન્વિતાઃ

એતસ્માત્કારણાદન્નં નિત્યં દેયં તથોદકમ્ ॥
સમુદ્દિશ્ય પિતૄન્રાજન્યતસ્તે તન્મયાઃ સ્મૃતાઃ

અદત્ત્વા સલિલં સસ્યં પિતૄણાં યો નરાધિપ ॥
સ્વયમશ્નાતિ વા તોયં પિવેત્સ સ્યાત્પિતૃદ્રુહઃ ॥
સ્વર્ગેઽપિ ચ ન તે તોયં લભંતે નાન્નમેવ ચ

ન દત્તં વંશજૈર્મર્ત્યૈશ્ચેદ્વ્યથાં યાંતિ દારુણામ્ ॥
ક્ષુત્પિપાસાસમુદ્ભૂતાં તસ્માત્સંતર્પયેત્પિતૄન્ ॥

નિત્યં શક્ત્યા નરો રાજન્પયોઽન્નૈશ્ચ પૃથગ્વિધૈઃ ॥
તથાન્યૈર્વસ્ત્રનૈવેદ્યૈઃ પુષ્પગન્ધાનુલેપનૈઃ

પિતૃમેધાદિભિઃ પુણ્યૈઃ શ્રાદ્ધૈરુચ્ચાવચૈરપિ ॥
તર્પિતાસ્તે પ્રયચ્છંતિ કામાનિષ્ટાન્હૃદિ સ્થિતાન્ ॥
ત્રિવર્ગં ચ મહારાજ પિતરઃ શ્રાદ્ધતર્પિતાઃ ॥

તર્પયંતિ ન યે પાપાઃ સ્વપિતૄન્નિત્યશો નૃપ ॥
પશવસ્તે સદા જ્ઞેયા દ્વિપદાઃ શૃંગવર્જિતાઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે શ્રાદ્ધકલ્પે શ્રાદ્ધાવશ્યકતાકારણવર્ણનંનામ પઞ્ચદશોત્તરદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ