સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.20

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તત્ર દાશરથી રામો વનવાસાય દીક્ષિતઃ ॥
ભ્રમમાણો ધરાપૃષ્ઠે સીતાલક્ષ્મણસંયુતઃ

સમાઽઽયાતો દ્વિજશ્રેષ્ઠા યત્ર સા પિતૃકૂપિકા ॥
તૃષાર્તશ્ચ શ્રમાર્તશ્ચ નિષસાદ ધરાતલે

એતસ્મિન્નંતરે પ્રાપ્તો ભગવાન્દિનનાયકઃ ॥
અસ્તાચલં જપાપુષ્પસન્નિભો દ્વિજસત્તમાઃ

તતઃ પ્લક્ષનગાધસ્તાત્પર્ણાન્યાસ્તીર્ય ભૂતલે ॥
સાયંતનં વિધિં કૃત્વા સુષ્વાપ રઘુનન્દનઃ

અથાઽવલોકયામાસ સ્વપ્ને દશરથં નૃપમ્ ॥
યદ્વત્પૂર્વં પ્રિયાઽઽલાપસંસક્તં હૃષ્ટમાનસમ્

તતઃ પ્રભાતે વિમલે પ્રોદ્ગતે રવિમણ્ડલે ॥
વિપ્રાનાહૂય તત્સર્વં કથયામાસ રાઘવઃ

અદ્ય સ્વપ્ને મયા વિપ્રાઃ પ્રિયાલાપપરઃ પિતા ॥
અતિહૃષ્ટમના દૃષ્ટઃ શ્વેતમાલ્યાનુલેપનઃ

તત્કીદૃક્પરિણામોઽસ્ય સ્વપ્નસ્ય દ્વિજસત્તમાઃ ॥
ભવિષ્યતિ પ્રજલ્પધ્વં પરં કૌતૂહલં યતઃ

॥
॥ બ્રાહ્મણા ઊચુઃ ॥ ॥
પિતરઃ શ્રાદ્ધકામા યે વૃદ્ધિં પશ્યંતિ વા નૃપ ॥
તે સ્વપ્ને દર્શનં યાંતિ પુત્રાણામિતિ નઃ શ્રુતમ્

તદસ્યાં કૂપિકાયાં ચ સ્વયમેવ ગયા સ્થિતા ॥
તેન ત્વયા પિતા દૃષ્ટઃ સ્વપ્ને શ્રાદ્ધસ્ય વાંછકઃ

તસ્માત્કુરુ રઘુશ્રેષ્ઠ શ્રાદ્ધમત્ર યથોદિતમ્ ॥
નીવારૈઃ શાક મૂલૈશ્ચ તથાઽરણ્યોદ્ભવૈસ્તિલૈઃ

અથૈવામન્ત્રયામાસ તાન્વિપ્રાન્રઘુસત્તમઃ ॥
શ્રાદ્ધેષુ શ્રદ્ધયા યુક્તઃ પ્રસાદઃ ક્રિયતામિતિ

બાઢમિત્યેવ તે ચોક્ત્વા સ્નાનાર્થં દ્વિજસત્તમાઃ ॥
ગતાઃ સર્વે સુસંહૃષ્ટા સ્વકીયાનાશ્રમાન્પ્રતિ વ ૧૩ ॥
અથ તેષુ પ્રયાતેષુ બ્રાહ્મણેષુ રઘૂત્તમઃ ॥
પ્રોવાચ લક્ષ્મણં પાર્શ્વે વિનયાવનતં સ્થિતમ્

શાકમૂલફલાન્યાશુ શ્રાદ્ધાર્થં સમુપાનય ॥
સૌમિત્રાનય વૈદેહી સ્વયં પચતિ ભામિની

તચ્છ્રુત્વા લક્ષ્મણસ્તૂર્ણં જગામાઽરણ્યમેવ હિ ॥
શ્રાદ્ધાર્થમાનિનાયાઽઽશુ ફલાનિ વિવિધાનિ ચ

ધાત્રીફલાનિ ચાઽઽમ્રાણિ ચિર્ભટાનીં ગુદાનિ ચ ॥
કરીરાણિ કપિત્થાનિ તથૈવાઽન્યાનિ ભૂરિશઃ

તતશ્ચ પાચયામાસ તદર્થે જનકોદ્ભવા ॥
રામાદેશાત્સ્વયં સાધ્વી વિનયેન સમન્વિતા

તતશ્ચ કુતપે પ્રાપ્તે કાલે તે દ્વિજસત્તમાઃ ॥
કૃતાહ્નિકાઃ સમાયાતા રામભક્તિસમન્વિતાઃ

એતસ્મિન્નંતરે સીતા પ્લક્ષવૃક્ષાંતરે સ્થિતા॥
આત્માનં ગોપયામાસ યથા વેત્તિ ન રાઘવઃ॥૬.૨૦.૨૦
સ તાં સીતેતિ સીતેતિ વ્યાહૃત્યાથ મુહુર્મુહુઃ॥
સ્ત્રીધર્મિણીતિ મત્વા તુ લક્ષ્મણં ચેદમબ્રવીત્

વત્સ લક્ષ્મણ શુશ્રૂષાં વિપ્રાણાં શ્રાદ્ધસંભવામ્॥
પાદપ્રક્ષાલનાદ્યાં ત્વં યથાવત્કર્તુમર્હસિ

બાઢમિત્યેવ સંપ્રોક્તો લક્ષ્મણઃ શુભલક્ષણઃ ॥
ચક્રે સર્વં તથા કર્મ યથા નારી વિચક્ષણા

તતો નિર્વર્તિતે શ્રાદ્ધે બ્રાહ્મણેષુ ગતેષ્વથ ॥
જનકસ્ય સુતા સાધ્વી તત્ક્ષણાત્સમુપસ્થિતા

તાં દૃષ્ટ્વા રાઘવઃ સીતાં કોપસંરક્તલોચનઃ ॥
પ્રોવાચ પરુષૈર્વાક્યૈર્ભર્ત્સમાનો મુહુર્મુહુઃ

આયાતેષુ દ્વિજાતેષુ શ્રાદ્ધકાલ ઉપસ્થિતે ॥
ક્વ ગતા વદ પાપે ત્વં માં પરિત્યજ્ય દૂરતઃ

નૈતદ્યુક્તં કુલસ્ત્રીણાં વિશેષાદત્ર કાનને ॥
વિહર્તું દૂરતઃ શૂન્યે તસ્માત્ત્યાજ્યાઽસિ મૈથિલિ

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ભીતા સા જનકોદ્ભવા ॥
ઉવાચ વેપમાનાંગી પ્રસ્ખલંત્યા ગિરા તતઃ

ન મામર્હસિ કાર્યેઽસ્મિન્ગર્હિતું રઘુસત્તમ ॥
યસ્માદહમતિક્રાન્તા સ્થાનાદસ્માચ્છ્રણુષ્વ તત્

પિતા તવ મયા દૃષ્ટઃ સાક્ષાદ્દશરથઃ સ્વયમ્ ॥
બ્રાહ્મણસ્ય શરીરસ્થો દ્વિતીયશ્ચ પિતામહઃ

પિતુઃ પિતામહોઽન્યસ્ય તૃતીયસ્ય રઘૂત્તમ ॥
ત્રયાણાં ચ તથાન્યેષાં ત્રયોઽન્યે નૃપસંનિભાઃ

બ્રાહ્મણાનાં મયા દૃષ્ટાઃ શરીરસ્થાઃ સુહર્ષિતાઃ ॥
માતામહાનહં મન્યે તાનપિ ત્રીનહં સ્ફુટમ્

તતો ઽહં લજ્જયા નષ્ટા દૃષ્ટ્વા શ્વશુરસંગમાન્ ॥
યેન ભુક્તાનિ ભોજ્યાનિ પુરા મૃષ્ટાન્યનેકશઃ

તથા ખાદ્યાનિ લેહ્યાનિ ચોષ્યાણિ ચ વિશેષતઃ ॥
પિતા તવ કથં સોઽદ્ય કષાયાણિ કટૂનિ ચ ॥
ભક્ષયિષ્યતિ દત્તાનિ સ્વહસ્તેન મયા વિભો

એતસ્માત્કારણાન્નષ્ટા ત્વત્સમીપાદહં વિભો ॥
શ્રાદ્ધકાલેઽપિ સંપ્રાપ્તે સત્યેનાત્માનમાલભે

તચ્છ્રુત્વા સંપ્રહૃષ્ટાત્મા રામો રાજીવલોચનઃ ॥
સાધુસાધ્વિતિ તાં પ્રાહ પરિષ્વજ્ય મુહુર્મુહુઃ

તતો ભુક્ત્વા સ્વયં રામો લક્ષ્મણેન સમન્વિતઃ ॥
સાયાહ્ને સમનુપ્રાપ્તે સંધ્યાકાર્યં વિધાય ચ

પ્રોવાચ લક્ષ્મણં વત્સ પર્ણાન્યાસ્તીર્ય ભૂતલે ॥
શય્યાં કુરુ સમાનીય પાદશૌચાય સજ્જલમ્

તતઃ કોપપરીતાત્મા સૌમિત્રિઃ પ્રાહ રાઘવમ્ ॥
નાહં શય્યાં કરિષ્યામિ પાદપ્રક્ષાલનં ન ચ

તથાઽન્યદપિ યત્કિંચિત્કર્મ સ્વલ્પમપિ પ્રભો ॥
ત્વાં વા ત્યક્ત્વા ગમિષ્યામિ કુત્રચિત્પીડિતો ભૃશમ્॥

પ્રેષ્યત્વેન રઘુશ્રેષ્ઠ સત્યમેતન્મયોદિતમ્ ॥
સીતાયાઃ કિં સમાદેશ્યં ન કિંચિત્સંપ્રયચ્છસિ ॥
અપિ સ્વલ્પતરં રામ મયા ત્વં કિં કરિષ્યસિ

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા વિકૃતં ચાપિ રાઘવઃ ॥
તૂષ્ણીં બભૂવ મેધાવી હાસ્યં કૃત્વા મનાક્તતઃ

તતઃ સ્વયં સમુત્થાય કૃત્વા સ્વા સ્તરકં શુભમ્ ॥
સીતયા ક્ષાલિતાંઘ્રિસ્તુ સુષ્વાપ તદનંતરમ્

લક્ષ્મણોઽપિ વિદૂરસ્થઃ કોપસંરક્તલોચનઃ ॥
વૃક્ષમૂલં સમાશ્રિત્ય સુપ્તશ્ચિત્તે વ્યચિંતયત્

હત્વૈનં રાઘવં સુપ્તં સીતાં પત્નીં વિધાય ચ॥
કિં ગચ્છામિ નિજં સ્થાનં વિદેશં વાઽપિદૂરતઃ

એવં ચિંતયતસ્તસ્ય બહુધા લક્ષ્મણસ્ય સા ॥
વ્યતિક્રાંતા નિશા વિપ્રાઃ કૃચ્છ્રેણ મહતા તતઃ

ન તસ્ય નિશ્ચયો જજ્ઞે તસ્મિન્કૃત્યે કથંચન ॥
કોપાત્પ્રણષ્ટનિદ્રસ્ય સોષ્ણં નિઃશ્વસતો મુહુઃ

તતઃ પ્રભાતે વિમલે કૃતપૂર્વાહ્ણિકક્રિયઃ ॥
રામઃ સીતાં સમાદાય પ્રસ્થિતો દક્ષિણાં દિશમ્

લક્ષ્મણોઽપિ ધનુઃ સજ્યં કૃત્વા સંધાય સાયકમ્ ॥
અનુવ્રજતિ પૃષ્ઠસ્થસ્તસ્ય ચ્છિદ્રં વિલોકયન્

તતો ગોકર્ણમાસાદ્ય પ્રણમ્ય ચ મહેશ્વરમ્ ॥
પ્રતસ્થે રાઘવો યાવત્સૌમિત્રિસ્તાવદાગતઃ

બાષ્પપર્યાકુલાક્ષશ્ચ વ્રીડયાઽધોમુખઃ સ્થિતઃ ॥
પ્રણમ્ય શિરસા રામં તતઃ પ્રાહ સુદુઃ ખિતઃ

કુરુ મે નિગ્રહં નાથ સ્વામિદ્રોહસમુદ્ભવમ્ ॥
અતિપાપસ્ય દુષ્ટસ્ય કૃતઘ્નસ્ય રઘૂત્તમ

ઉત્તરાણિ વિરુદ્ધાનિ તવ દત્તાનિ ભૂરિશઃ ॥
મયા વિનાઽપરાધેન વધોપાયશ્ચ ચિંતિતઃ

તતશ્ચ તં પરિષ્વજ્ય રામોઽપિ નિજબાંધવમ્ ॥
બાષ્પક્લિન્નમુખઃ પ્રાહ ક્ષાંતં વત્સ મયા તવ

ન તે ત્વન્યઃ પ્રિયઃ કશ્ચિન્માં મુક્ત્વા વેદ્મ્યહં સ્ફુટમ્॥
તસ્માદાગચ્છ ગચ્છામો માર્ગં વેલાધિકા ભવેત્

॥ લક્ષ્મણ ઉવાચ ॥ ॥
યદિ મે નિગ્રહં નાથ ન કરિષ્યસિ સાંપ્રતમ્ ॥
પ્રાણત્યાગં કરિષ્યામિ વહ્નાવાત્મવિશુદ્ધયે

રામલક્ષ્મણયોરેવં વદતોસ્તત્ર કાનને ॥
આજગામ મુનિશ્રેષ્ઠો માર્કંડ ઇતિ યઃ સ્મૃતઃ

તતઃ પ્રણમ્ય તં રામઃ સીતાલક્ષ્મણસંયુતઃ ॥
પ્રોવાચ સ્વાગતં તેસ્તુ કુતઃ પ્રાપ્તોઽસિ સન્મુને

॥
॥ માર્કંડેય ઉવાચ ॥ ॥
પ્રભાસાદહમાયાતઃ સાંપ્રતં રઘુનંદન ॥
સ્વમાશ્રમં ગમિષ્યામિ ક્ષેત્રેઽત્રૈવ વ્યવસ્થિતમ્

મયા રાઘવ તત્રાઽસ્તિ સ્થાપિતઃ પ્રપિતામહઃ ॥
તસ્યાઽદ્ય દિવસે યાત્રા બહુશ્રેયઃપ્રદા સ્મૃતા

તસ્માત્ત્વમપિ તત્રૈવ તૂર્ણમેવ મયા સહ ॥
મમાશ્રમપદે સ્થિત્વા પશ્ય દેવં પિતામહમ્

યેન સ્યાઃ સર્વશત્રૂણામગમ્યસ્ત્વં રઘૂદ્વહ ॥
જ્યેષ્ઠપઞ્ચદશીયોગે જ્યેષ્ઠપુત્રઃ સમાહિતઃ

યસ્તત્ર કુરુતે સ્નાનં તસ્ય મૃત્યુભયં કુતઃ ॥
સાઽદ્ય પંચદશી રામ જ્યેષ્ઠમાસસમુદ્ભવા ॥
જ્યેષ્ઠાનક્ષત્રસંયુક્તા તસ્માત્સ્નાતું ત્વમર્હસિ

તતઃ સંપ્રસ્થિતં રામં દૃષ્ટ્વા પ્રોવાચ લક્ષ્મણઃ ॥
કુરુ મે નિગ્રહં તાવદ્ગચ્છ તીર્થં તતઃ પ્રભો

॥ રામ ઉવાચ ॥ ॥
સ્થિતેઽસ્મિન્મુનિશાર્દૂલે સમીપે વત્સ લક્ષ્મણ ॥
અનર્હા નિષ્કૃતિઃ કર્તું તસ્માદેનં પ્રયાચય

॥ લક્ષ્મણ ઉવાચ ॥ ॥
સ્વામિદ્રોહે કૃતે બ્રહ્મન્પ્રાયશ્ચિત્તં યદીક્ષ્યતે ॥
તન્મે દેહિ સ્ફુટં યેન કાયશુદ્ધિઃ પ્રજાયતે

॥ માર્કંડેય ઉવાચ ॥ ॥
મમાઽઽશ્રમસમીપેઽસ્તિ સુતીર્થં બાલમંડનમ્ ॥
સ્વામિદ્રોહરતાઃ સ્નાતા મુચ્યંતે તત્ર પાતકૈઃ

।
તત્ર શક્રો વિપાપ્માભૂદ્ધત્વા ગર્ભં દિતેઃ પુરા ॥
વિશ્વસ્તાયા વિશેષેણ માતુઃ કાકુત્સ્થસત્તમ ॥
તસ્માત્તત્ર દ્રુતં ગત્વા સ્નાનં કુરુ મહામતે

તતઃ પ્રમુચ્યસે પાપાત્સ્વામિદ્રોહસમુદ્ભવાત્ ॥
અપરં નાસ્તિ તે દોષો મનસા પાતકં કૃતમ્

મનસ્તાપેન શુધ્યેત મતમેતન્મનીષિણામ્ ॥
ત્વયા તુ મનસા દ્રોહઃ કૃતો રામકૃતે યતઃ

ઈદૃક્ષાન્મનસસ્તાપાત્તસ્માચ્છુદ્ધોઽસિ લક્ષ્મણ ॥
અપરં શૃણુ મે વાક્યં નાસ્તિ દોષસ્તવા નઘ

ઈદૃક્ક્ષેત્રપ્રભાવોઽયં સૌભ્રાત્રેણ વિવર્જિતઃ ॥
પંચક્રોશાત્મકે ક્ષેત્રે યે વસન્ત્યત્ર લક્ષ્મણ

અપિ સ્વલ્પં ન સૌભ્રાત્રં તેષાં સંજાયતે ક્વચિત્

તાવત્સ્નેહપરો મર્ત્યસ્તાવદ્વદતિ કોમલમ્ ॥
ચમત્કારોદ્ભવં ક્ષેત્રં યાવન્ન સ્પૃશતેંઽઘ્રિભિઃ

યેઽન્યેપિ નિવસંત્યત્ર પશવઃ પક્ષિણો મૃગાઃ ॥
તેઽપિ સૌહાર્દ્દનિર્મુક્તાઃ સસ્પર્દ્ધા ઇતરેતરમ્

કસ્યચિત્કેનચિત્સાર્ધં સૌહાર્દં નૈવ વિદ્યતે ॥
તસ્માન્નૈવાસ્તિ તે દોષ ઈદૃક્ક્ષે ત્રસ્ય સંસ્થિતિઃ

તથાપિ યદિ તે કાચિચ્છંકા ચિત્તે વ્યવસ્થિતા ॥
તત્સ્નાનં કુરુ ગત્વા તુ તસ્મિંસ્તીર્થે સુશોભને

યત્ર શક્રો વિપાપ્માઽભૂદ્દ્રોહં કૃત્વા સુદારુણમ્॥
વિશ્વસ્તાયા દિતેઃ પૂર્વં ગર્ભપાતસમુદ્રવમ્

એવમુક્તસ્તુ સૌમિત્રિર્ગત્વા તત્ર દ્વિજોત્તમાઃ ॥
તીર્થે સ્નાનાચ્ચ સંપન્નો વિશુદ્ધઃ શક્રસેવિતે ॥
રામોઽપિ તત્ર ગત્વાશુ માર્કંડેયવરાશ્રમે

સ્નાનં કૃત્વા યથાન્યાયં દદર્શાઽથ પિતામહમ્ ॥
જગામાઽથ દિશં યામ્યાં સીતાલક્ષ્મણસંયુતઃ

તત્પ્રભાવાજ્જઘાનાઽથ ખરાદીન્રાક્ષસોત્તમાન્ ॥
તથા વૈ રાવણં રૌદ્રં મેઘનાદસમન્વિતમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદેમહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે રામકૃતયામ્યદિશાપ્રયાણે બાલમંડનતીર્થમાહાત્મ્ય વર્ણનંનામ વિંશોઽધ્યાયઃ