સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.207

॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટોઽસ્મિ નરાધિપ ॥
બાલમંડનમાહાત્મ્યં સર્વપાતકનાશનમ્

યત્રૈકસ્મિન્નપિ સ્નાને કૃતે પાર્થિવસત્તમ ॥
સર્વેષાં લભ્યતે પુણ્યં તીર્થાનાં સ્નાનસંભવમ્ ॥
માઘમાસે ત્રયોદશ્યાં શુક્લપક્ષ ઉપસ્થિતે

॥ આનર્ત ઉવાચ ॥ ॥
કસ્માચ્છક્રસ્ય સંસ્થાનં પંચરાત્રં ધરાતલે ॥
નાધિકં જાયતે તેષાં યથાન્યેષાં દિવૌકસામ્

વર્ષાંતે કાનિ ચાહાનિ યેષુ શક્રો ધરાતલે ॥
સમાગચ્છતિ કો માસ એતત્સર્વં બ્રવીહિ મે

॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
શ્રૂયતામભિધાસ્યામિ કથા મેનાં ધરાધિપ ॥
પંચરાત્રાત્પરં શક્રો યથા ન સ્યાદ્ધરાતલે

આસીત્પૂર્વં બૃહત્કલ્પે જયત્સેનઃ સુરેશ્વરઃ ॥
ત્રૈલોક્યસ્ય સમસ્તસ્ય સ્વામી દાનવદર્પહા

ત્રૈલોક્યે સકલે પૂજાં ભજમાનઃ સદૈવ હિ ॥
કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય ગૌતમસ્ય મુનેઃ પ્રિયા

અહિલ્યાનામ ભાર્યાઽભૂદ્રૂપે ણાપ્રતિમા ભુવિ ॥
તાં દૃષ્ટ્વા ચકમે શક્રઃ કામદેવવશં ગતઃ

નિત્યમેવ સમાગત્ય સ્વર્ગલોકાત્સ કામભાક્ ॥
ગૌતમે નિર્ગતે રાજન્સમિદિધ્માર્થમેવ હિ ॥
દર્ભાર્થં ફલમૂલાર્થં સ્વયમેવ મહાત્મભિઃ

અથ તસ્ય સમાચખ્યૌ નારદો મુનિસત્તમઃ ॥
શક્રસ્ય ચેષ્ટિતં સર્વં તથાહિલ્યાસમુદ્ભવમ્ ॥

।
તચ્છ્રુત્વા સહસા તૂર્ણં ગૌતમો ગૃહમભ્યગાત્ ॥
યાવત્પશ્યતિ દેવેશં સહ પત્ન્યા સમાગતમ્

શક્રોઽપિ ગૌતમં દૃષ્ટ્વા પલાયનપરાયણઃ ॥
નિર્જગામાશ્રમાત્તસ્માદ્વિવસ્ત્રોઽપિ ભયાકુલઃ

અહિલ્યાપિ ભયત્રસ્તા દૃષ્ટ્વા ભર્તારમાગતમ્॥
અધોમુખી સ્થિતા રાજંસ્તદા વ્યાકુલિતેંદ્રિયા

ગૌતમોઽપિ ચ તદ્દૃષ્ટ્વા સમ્યગ્ભાર્યાવિચેષ્ટિતમ્ ॥
દદૌ શાપં મહારાજ કોપસંરક્તલોચનઃ

યસ્માચ્છક્ર પાપકર્મ કૃતમીદૃગ્વિગર્હિતમ્ ॥
ભાર્યા મે દૂષિતા સાધ્વી તસ્માદવૃષણો ભવ

સહસ્રં ચ ભગાનાં તે વક્ત્રે ભવતુ મા ચિરમ્ ॥
યેન ત્વં વિપ્લવં યાસિ ત્રૈલોક્યે સચરાચરે

અપરં મર્ત્યલોકેઽત્ર યદ્યાગચ્છસિ વાસવ ॥
પૂજાકૃતે તતો મૂર્ધા શતધા તે ભવિષ્યતિ

એવં શપ્ત્વા ચ તં શક્રં તતોઽહિલ્યામુવાચ સઃ ॥
કોપસંરક્તનેત્રસ્તુ ભર્ત્સયિત્વા મુહુર્મુહુઃ

યસ્માત્પાપે ત્વયા કર્મ કૃતમેતદ્વિગર્હિતમ્॥
તસ્માચ્છિલામયી ભૂત્વા ત્વં તિષ્ઠ વસુધાતલે

તતઃ સા તત્ક્ષણાજ્જાતા તસ્ય ભાર્યા શિલાત્મિકા ॥
ઇન્દ્રોઽપિ ચ પરિત્યક્તો વૃષણાભ્યાં તથાઽભવત્

સહસ્રભગચિહ્નસ્તુ વક્ત્રદેશે બભૂવ હ

અથ મેરોઃ સમાસાદ્ય કંદરં વિજનં હરિઃ ॥
સવ્રીડઃ સેવતે નિત્યં ન જગામ નિજાં પુરીમ્

તતો દેવગણાઃ સર્વે સોદ્વેગાસ્તેન વર્જિતાઃ ॥
નો જાનંતિ ચ તત્રસ્થં કન્દરાન્વેષણે રતાઃ ઓ। ૨૩ ॥
પીડ્યંતે દાનવૈ રૌદ્રૈઃ સ્વર્ગે જાતે વિરાજકે

એતસ્મિન્નન્તરે જીવઃ શક્રાણ્યા ભયભીતયા ॥
સોદ્વેગયા પરિપૃષ્ટઃ ક્વ ગતોઽથ પુરંદરઃ

અથ જીવશ્ચિરં ધ્યાત્વા દૃષ્ટ્વા તં જ્ઞાનચક્ષુષા ॥
જગામ સહિતો દેવૈઃ પ્રોવાચાથ સુનિષ્ઠુરમ્

કિમિત્થં રાજ્યભોગાંસ્ત્વં ત્યક્ત્વા વિજનમાશ્રિતઃ ॥
કિં ત્વયા વિહિતં ધ્યાનં કિં રૌદ્રં સંશ્રિતં તપઃ

બૃહસ્પતેર્વચઃ શ્રુત્વા ભગવક્ત્રઃ પુરંદરઃ ॥
પ્રોવાચ લજ્જયા યુક્તો દીનો બાષ્પપરિપ્લુતઃ

નાહં રાજ્યં કરિષ્યામિ ત્રૈલોક્યેઽપિ કથંચન ॥
પશ્ય મે યાદૃશી જાતા હ્યવસ્થા ગૌતમાન્મુનેઃ

સહસ્રભગચિહ્નેન કથં વક્ત્રેણ તાનહમ્ ॥
દેવાન્સંભાવયિષ્યામિ પૌલોમીં ચ તથા શિવમ્

।
મર્ત્યલોકોદ્ભવા પૂજા નષ્ટા મમ બૃહસ્પતે ॥
ગૌતમસ્ય મુનેઃ શાપાત્કસ્મિંશ્ચિત્કારણાંતરે

તચ્છ્રુત્વા દેવરાજસ્ય બૃહસ્પતિરુવાચહ ॥
દુઃખેન મહતા યુક્તઃ સર્વૈર્દેવૈઃ સમાવૃતઃ ॥
ગૌતમસ્ય સમીપે ચ ગત્વા પ્રોવાચ તં સ્વયમ્

એતચ્છક્રપરિત્યક્તં ત્રૈલોક્યમપિ ચાખિલમ્ ॥
પીડ્યતે દાનવૈર્વિપ્ર નષ્ટયજ્ઞોત્સવક્રિયમ્

નૈષ વાંછતિ રાજ્યં સ્વં લજ્જયા પરયા યુતઃ ॥
તસ્માદસ્ય પ્રસાદં ત્વં યથાવત્કર્તુમર્હસિ ॥
અનુગ્રહેણ શાપસ્ય મમ વાક્યાદ્દ્વિજોત્તમ

તચ્છ્રુત્વા ગૌતમઃ પ્રાહ ન મે વાક્યં ભવેન્મૃષા ॥
ન વાક્યં લોપયિષ્યામિ યદુક્તં સ્વયમેવ હિ ॥

તતઃ પ્રોવાચ તે વિષ્ણુઃ સ્વયં ચાપિ મહેશ્વરઃ ॥
તથા દેવગણાઃ સર્વે વિનયાવનતા સ્થિતાઃ

અન્યથા બ્રહ્મણો વાક્યં ન તે કર્તું પ્રયુજ્યતે ॥
તસ્માત્કુરુષ્વ વિપ્રેન્દ્ર શાપસ્યાનુગ્રહં હરેઃ

દૃષ્ટ્વા તન્મનસો દાર્ઢ્યં સુરા વિષ્ણુપુરોગમાઃ ॥
બ્રહ્મણોંઽતિકમભ્યેત્ય તસ્મૈ સર્વં ન્યવેદયન્

શાપં શક્રસ્ય સંજાતં તથા તસ્માન્મહામુનેઃ

યથા વિડંબના જાતા દેવરાજસ્ય ગર્હિતા ॥
તથા ચ દાનવૈઃ સર્વં ત્રૈલોક્યં વ્યાકુલીકૃતમ્

યથા ન કુરુતે રાજ્યં વ્રીડિતઃ સ શચીપતિઃ ॥
તચ્છ્રુત્વા પદ્મજસ્તૂર્ણં હરિશંભુસમન્વિતઃ

જગામ તત્ર યત્રાસ્તે દુઃખિતઃ પાકશાસનઃ ॥
ગૌતમં ચ સમાનીય તત્રૈવ ચ પિતામહઃ

તતઃ પ્રોવાચ પ્રત્યક્ષં દેવાનાં વાસવસ્ય ચ ॥
અયુક્તં દેવરાજેન વિહિતં મુનિસત્તમ

યત્તે પ્રદૂષિતા ભાર્યા કામોપહતચેતસા ॥
ન તે દોષોઽસ્તિ યચ્છપ્તશ્છિદ્રે ચાસ્મિન્પુરંદરઃ ॥
પરં પ્રશસ્યતે નિત્યં મુનીનાં પરમા ક્ષમા

યથા ત્રૈલોક્યરાજ્યં સ્વં પ્રકરોતિ શતક્રતુઃ ॥
ત્વયા સ્વયં પ્રસાદેન તથા નીતિર્વિધીયતામ્

દત્ત્વાઽસ્ય વૃષણૌ ભૂયો નાશ યિત્વા ભગાનિમાન્॥
મર્ત્યલોકે ગતિશ્ચાસ્ય યથા સ્યાત્તત્સમાચર

તચ્છ્રુત્વા વચનં તેષાં સ મુનિર્દેવગૌરવાત્ ॥
વૃષણૌ મેષસંભૂતૌ યોજયામાસ તૌ તદા

તાન્ભગાન્પાણિના સ્પૃષ્ટ્વા ચક્રે નેત્રાણિ સન્મુનિઃ॥
તતઃ પ્રોવાચ તાન્દેવાન્ગૌતમશ્ચ મહાતપાઃ

સહસ્રાક્ષો મયા શક્રો નિર્મિતોયં સુરોત્તમાઃ ॥
સ મેષવૃષણશ્ચાપિ સ્વં ચ રાજ્યં કરિષ્યતિ ॥
શોભાઽસ્ય નેત્રજા વક્ત્રે સુરમ્યા સંભવિષ્યતિ

પુંસ્ત્વં ચ મેષજોત્થાભ્યાં વૃષણાભ્યાં ભવિષ્યતિ ॥
ન ચ મર્ત્યે ગતિશ્ચાસ્ય પૂજાર્થં સંભવિષ્યતિ

એતસ્મિન્નન્તરે જાતઃ સહસ્રાક્ષઃ પુરંદરઃ॥
શોભયા પરયા યુક્તો મુનેસ્તસ્ય પ્રભાવ તઃ

તતઃ સંગૃહ્ય પાદૌ ચ ગૌતમસ્ય મહાત્મનઃ॥
પ્રોવાચ વચનં શક્રઃ સર્વદેવસમાગમે

દુર્લભા મર્ત્યલોકોત્થા પૂજા બ્રાહ્મણસત્તમ ॥
સા મે તવ પ્રસાદેન યથા સ્યાત્તત્સમાચર

ત્રૈલોક્યપતિજા સંજ્ઞા મા નાશં યાતુ મે દ્વિજ ॥
પ્રસાદાત્તવ સા નિત્યં યથા સ્યાત્તદ્વિધીયતામ્

તચ્છ્રુત્વા લજ્જયાવિષ્ટઃ કૃપયા ચાથ સન્મુનિઃ॥
તમૂચે સર્વદેવાનાં પ્રત્યક્ષં પાકશાસનમ્

પંચરાત્રં ચ તે પૂજા મર્ત્યલોકે ભવિષ્ય તિ ॥
અનન્યાં તૃપ્તિમભ્યેષિ યથા ચૈવ તુ વત્સરમ્

યત્ર દેશે પુરે ગ્રામે પંચરાત્રં મહોત્સવઃ ॥
તત્ર સંવત્સરં યાવન્નીરોગો ભવિતા જનઃ

આધયો વ્યાધયો નૈવ ન દુર્ભિક્ષં કથંચન ॥
ન ચ રાજ્ઞો વિનાશઃ સ્યાન્નૈવ લોકેઽસુખં ક્વચિત્

યત્ર સ્થાને મહો ભાવી તાવકશ્ચ પુરંદર ॥
પ્રભૂતપયસો ગાવઃ પ્રભવિષ્યંતિ તત્ર ચ ॥
સુભિક્ષં સુખિનો લોકાઃ સર્વોપદ્રવવર્જિતાઃ

॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
યદ્યેવં શરદિ પ્રાપ્તે સર્વ સત્ત્વમનોહરે ॥
સપ્તચ્છદસમાકીર્ણે બન્ધૂકસુવિરાજિતે

માલતીગન્ધસંકીર્ણે નવસસ્યસમાકુલે ॥
ચંદ્રજ્યોત્સ્નાકૃતોદ્દ્યોતે ષટ્પદારાવ સંકુલે

કુમુદોત્પલસંયુક્તે તત્ર સ્યાત્સુમહોત્સવઃ ॥
યેન બાલોઽપિ વૃદ્ધોઽપિ સંહૃષ્ટસ્તત્સમાચર

॥ ગૌતમ ઉવાચ ॥ ॥
અદ્ય શ્રવણનક્ષત્રે તવ દત્તો મહોત્સવઃ ॥
વૈષ્ણવે પુણ્યનક્ષત્રે સર્વપાપવિવર્જિતે

ત્વયા મે ધર્ષિતા ભાર્યા પૌષ્ણે નક્ષત્રસંજ્ઞિતે ॥
તસ્મિન્ભવિષ્યતિ વ્યક્તં તવ પાતઃ પુરંદર

યેનૈષા મામકી કીર્તિસ્તાવકં વક્તુ કર્મ તત્ ॥
વિખ્યાતિં યાતુ લોકેઽત્ર ન કશ્ચિત્પાપમાચરેત્

શ્રવણાદીનિ પંચૈવ નક્ષત્રાણિ પૃથક્પૃથક્ ॥
તવ પૂજાકૃતે પંચ ક્રતુતુલ્યાનિ તાનિ ચ ॥
ભવિષ્યંતિ ન સંદેહઃ સર્વતીર્થમયાનિ ચ

યો યં કામમભિધ્યાય પૂજાં તવ કરિષ્યતિ ॥
વિશેષાત્ફલપુષ્પૈશ્ચ સ તં કૃત્સ્નમવાપ્નુયાત્

પરં મૂર્તિર્ન તે પૂજ્યા કુત્રાપિ ચ ભવિષ્યતિ ॥
ત્વયા મે દૂષિતા ભાર્યા બ્રાહ્મણી પ્રાણસંમતા

તસ્માદ્વૃક્ષોદ્ભવાં યષ્ટિં બ્રાહ્મણા વેદપારગાઃ ॥
તાવકૈઃ સકલૈર્મંત્રૈઃ સ્થાપયિષ્યંતિ શક્તિતઃ

પંચરાત્રવિધાનેન યથાન્યેષાં દિવૌકસામ્ ॥
તતઃ સંક્રમણં કૃત્વા પૂજા મર્ત્યસમુદ્ભવા ॥
ત્વયા ગ્રાહ્યા સહસ્રાક્ષ તૃપ્તિશ્ચૈવ ભવિષ્યતિ

યો યથા ચૈવ તે યષ્ટિં સુપ્તામુત્થાપયિષ્યતિ ॥
તસ્ય તસ્યાધિકા સિદ્ધિઃ સંભવિષ્યંતિ વાસવ

પંચરાત્રવ્રતરતો યો બ્રહ્મચર્યપરાયણઃ ॥
પ્રકરિષ્યતિ તે પૂજાં ફલપુષ્પૈર્યથોદિતૈઃ

પરદારકૃતાત્પાપાત્સ સર્વાન્મુક્તિમેષ્યતિ

નમઃ શક્રાય દેવાય શુનાસીરાય તે નમઃ ॥
નમસ્તે વજ્રહસ્તાય નમસ્તે વજ્રપાણયે

મન્ત્રેણાનેન યશ્ચાર્ઘ્યં તવ શક્ર પ્રદાસ્યતિ ॥
પરદારકૃતં પાપં તસ્ય સર્વં પ્રયાસ્યતિ ॥

યશ્ચેદં તવ સંવાદં મયા સાર્ધં પુરંદર ॥
કીર્તયિષ્યતિ સદ્ભક્ત્યા તથૈવાકર્ણયિષ્યતિ

તસ્ય સંવત્સરં યાવન્નૈવ રોગો ભવિષ્યતિ ॥
તચ્છ્રુત્વા વિબુધાઃ સર્વે તથેત્યુક્ત્વા પ્રહર્ષિતાઃ

જગ્મુઃ શક્રં સમાદાય પુનરેવામરાવતીમ્ ॥
ગૌતમોઽપિ નિજા વાસં ગતઃ કોપસમાશ્રિતઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્ય ઇન્દ્રમહોત્સવવર્ણનંનામ સપ્તોત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ