સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.206

॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
ઇંદ્રોઽપિ વિષ્ણુવાક્યેન હિમવંતં સમાગતઃ ॥
ઐરાવતં સમારુહ્ય નાગેદ્રં પર્વતોપમમ્

તત્રાપશ્યદૃષીંસ્તાન્સ ચમત્કાર સમુદ્ભવાન્ ॥
નિયમૈઃ સંયમૈર્યુક્તાન્સદાચારપરાયણાન્ ॥
વાનપ્રસ્થાશ્રમોપેતાન્કામક્રોધવિવર્જિતાન્

એકે વિપ્રાઃ સ્થિતાસ્તેષામેકાંતરિતભોજનાઃ ॥
ષષ્ઠકાલાશિનશ્ચાન્યે ચાંદ્રાયણપરાયણાઃ

અશ્મકુટ્ટાઃ સ્થિતાઃ કેચિદ્દંતોલૂખલિનઃ પરે ॥
શીર્ણપર્ણાશનાઃ કેચિજ્જલાહારાસ્તથા પરે ॥
વાયુભક્ષાસ્તથૈવાન્યે તપસ્તેપુઃ સુદારુણમ્

અથ શક્રં સમાલોક્ય તત્રાઽઽયાંતં દ્વિજોત્તમાઃ ॥
પૂજિતં ચારણૈઃ સિદ્ધૈસ્તૈરદૃષ્ટં કદાચન

તે સર્વે બ્રાહ્મણાઃ પ્રોક્તાસ્તદાશ્રમસમીપગૈઃ

અયં શક્રઃ સમાયાતો ભવતામાશ્રમે દ્વિજાઃ ॥
ક્રિયતામર્હણં ચાસ્મૈ યચ્ચોક્તં શાસ્ત્રચિંતકૈઃ

તતસ્તે બ્રાહ્મણાઃ સર્વે વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનાઃ॥
સંમુખાઃ પ્રયયુસ્તૂર્ણં કૃતાંજલિપુટાઃ સ્થિતાઃ

ગૃહ્યોક્તવિધિના તસ્મૈ સંપ્રહૃષ્ટતનૂરુહા. ॥
પ્રોચુશ્ચ વિનયાત્સર્વે કિમાગમનકારણમ્

નિરીહસ્યાપિ દેવેંદ્ર કૌતુકં નો વ્યવસ્થિતમ્

॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
કુશલં વો દ્વિજશ્રેષ્ઠા અનિહોત્રેષુ કૃત્સ્નશઃ ॥
તપશ્ચર્યાસુ સર્વાસુ વેદાભ્યાસે તથા શ્રુતે

હાટકેશ્વરજં ક્ષેત્રં ત્યક્ત્વા તીર્થમયં શુભમ્ ॥
કસ્માદત્ર સમાયાતા હિમાર્તિજનકે ગિરૌ

તસ્માત્સર્વે મયા સાર્ધં સમાગચ્છંતુ સદ્દ્વિજાઃ ॥
ચમત્કારપુરે પુણ્યે બહુવિપ્રસમાકુલે

વાસુદેવસમાદેશાત્તત્ર ગત્વાથ સાંપ્રતમ્ ॥
ગયાકૂપે કરિષ્યામિ શ્રાદ્ધં ભક્ત્યા દ્વિજોત્તમાઃ

યુષ્મદગ્રે ચતુર્દશ્યાં પ્રેતપક્ષ ઉપસ્થિતે ॥
ખેચરત્વં સમાયાતં સર્વેષાં ભવતાં સ્ફુટમ્

સબાલવૃદ્ધપત્નીકાઃ સાગ્નિહોત્રા મયા સહ ॥
તસ્માદ્ગચ્છત ભદ્રં વસ્તત્ર સ્થાનં ભવિષ્યતિ

॥ બ્રાહ્મણા ઊચુઃ ॥ ॥
ન વયં તત્ર યાસ્યામશ્ચમત્કારપુરં પુનઃ॥
અન્યેઽપિ બ્રાહ્મણાસ્તત્ર વેદવેદાંગપારગાઃ

નાગરા યાજ્ઞિકાઃ સંતિ સ્માર્તાઃ શ્રુતિપરાયણાઃ ॥
તેષામગ્રે કુરુ શ્રાદ્ધં શ્રદ્ધા ચેચ્છ્રાદ્ધજા તવ

॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
તત્ર યે બ્રાહ્મણાઃ કેચિદ્ભવદ્ભિઃ સંપ્રકીર્તિતાઃ ॥
તથાવિધાશ્ચ તે સર્વે વેદવેદાંગપારગાઃ

શ્રુતાધ્યયનસંપન્ના યાજ્ઞિકાશ્ચ વિશેષતઃ ॥
પરં દ્વેષપરાઃ સર્વે તથા પરુષવાદિનઃ

અહંકારેણ સંયુક્તાઃ પરસ્પરજિગીષવઃ॥
તપસા વિપ્રયુક્તાશ્ચ ભોગસક્તા દિવાનિશમ્

યૂયં સર્વગુણોપેતા વિષ્ણુના મે પ્રકીર્તિતાઃ ॥
તસ્માદાગમનં કાર્યં મયા સાર્ધં સમસ્તકૈઃ

॥ બ્રાહ્મણા ઊચુઃ ॥ ॥
અસ્માભિસ્તેન દોષેણ ત્યક્તં સ્થાનં નિજં હિ તત્ ॥
બહુતીર્થસમોપેતં સ્વર્ગમાર્ગપ્રદર્શકમ્

યદિ યાસ્યામહે તત્ર ત્વયા સાર્ધં પુરંદર ॥
અસ્માકં સ્વજનાઃ સર્વે રાગદ્વેષપરાયણાઃ

અપરાધાન્કરિષ્યંતિ નિત્યમેવ પદેપદે ॥
ઈર્ષ્યાધર્મસમોપેતાઃ પરુષાક્ષરજલ્પકાઃ

તતઃ સંપત્સ્યતે ક્રોધઃ ક્રોધાચ્ચ તપસઃ ક્ષયઃ ॥
તતો ન પ્રાપ્યતે મુક્તિસ્તદ્ગચ્છામઃ કથં વિભો

અપરં તત્ર ભૂપોઽસ્તિ દેશે દાનપરઃ સદા ॥
આનર્તાધિપતિઃ ખ્યાતઃ સર્વભૂમૌ સદૈવ સઃ

દદાતિ વિવિધં દાનં હસ્ત્યશ્વકનકાદિકમ્ ॥
યદિ તત્ર ન ગૃહ્ણીમસ્તદા કોપં સ ગચ્છતિ

ભૂપાલે કોપમાપન્ને સ્વજનેષુ વિરોધિષુ ॥
સિદ્ધિર્નો તપસોઽસ્માકં તેન ત્યક્તં નિજં પુરમ્

યદિ ગૃહ્ણીમહે દાનં તસ્ય ભૂપસ્ય દેવપ ॥
તપસઃ સંપ્રણાશઃ સ્યાદ્યદ્ધિ પ્રોક્તં સ્વયંભુવા

દશસૂનાસમશ્ચક્રી દશચક્રિસમો ધ્વજી ॥
દશધ્વજિ સમા વેશ્યા દશવેશ્યાસમો નૃપઃ

તત્કથં તસ્ય ગૃહ્ણીમો દાનં પાપરતસ્ય ચ ॥
યથાઽન્યે નાગરાઃ સર્વે લોભેન મહતાન્વિતાઃ

॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
પ્રભાવોઽયં દ્વિજશ્રેષ્ઠાસ્તસ્ય ક્ષેત્રસ્ય સંસ્થિતઃ ॥
હાટકેશ્વરસંજ્ઞસ્ય સર્વદૈવ વ્યવસ્થિતઃ

પિતૄણાં ચ સુતાનાં ચ બંધૂનાં ચ વિશેષતઃ ॥
શ્વશ્રૂણાં ચ સ્નુષાણાં ચ ભગિનીભ્રાતૃભાર્યયોઃ

તસ્યાધસ્તાત્સ્વયં દેવો હાટકેશ્વરસંજ્ઞિતઃ ॥
પુરસ્ય વિદ્યતે તસ્ય પ્રતાપેનાખિલા જનાઃ

સન્તપ્યંતે તતો દ્વેષં પ્રકુર્વંતિ પરસ્પરમ્ ॥
કિં ન શ્રુતં ભવદ્ભિસ્તુ યથા રામઃ સલક્ષ્મણઃ ॥
સીતયા સહ સંપ્રાપ્તો વિરોધં પરમં ગતઃ

સીતયા લક્ષ્મણેનૈવ સાર્ધં કોપેન સંયુતઃ ॥
અવાચ્યં પ્રોક્તવાન્વિપ્રાસ્તૌ ચ તેન સમં તદા

અપિ માસં વસેત્તત્ર યદિ કોપવિવર્જિતઃ ॥
તદા મુક્તિમવાપ્નોતિ સ્વર્ગભાક્પઞ્ચરાત્રતઃ

તસ્માત્તત્ર પ્રગંતવ્યં યુષ્માભિસ્તુ મયા સહ ॥
ઈર્ષ્યાધર્મં ન યુષ્માભિસ્તે કરિષ્યંતિ નાગરાઃ

ન ચૈવ ભવતાં કોપસ્તત્રસ્થાનાં ભવિષ્યતિ ॥
પ્રસાદાન્મમ વિપ્રેંદ્રાઃ સત્યમેતન્મયોદિતમ્

આનર્તઃ પાર્થિવો દાને યોજયિષ્યતિ ન ક્વચિત્ ॥
યુષ્માકં પુત્રપૌત્રેભ્યો યે દાસ્યંતિ ચ કન્યકાઃ

સહસ્રગુણિતં તેષાં તત્ફલં સંભવિષ્યતિ ॥
અમાવાસ્યાદિને શ્રાદ્ધં કન્યાસંસ્થે દિવાકરે

યુષ્મદગ્રે દ્વિજશ્રેષ્ઠા ગયા કૂપ્યાં કરિષ્યતિ ॥
યસ્તસ્ય તત્ફલં ભાવિ સહસ્રશતસંમિતમ્

ગયાશ્રાદ્ધાન્ન સન્દેહઃ સત્યમેતન્મયોદિતમ્ ॥
યદિ શ્રાદ્ધકૃતે તત્ર નાયાસ્યથ દ્વિજોત્તમાઃ

તતઃ શાપં પ્રદાસ્યામિ તપોવિઘ્નકરં હિ વઃ ॥
એવં જ્ઞાત્વા મયા સાર્ધં તત્રાઽઽગચ્છત સત્વરમ્

ઇત્યુક્તાસ્તેન તે સર્વે શક્રેણ સહ તત્ક્ષણાત્ ॥
કશ્યપશ્ચૈવ કૌંડિન્ય ઉક્ષ્ણાશઃ શાર્કવો દ્વિષઃ

બૈજવાપશ્ચૈવ ષષ્ઠઃ કાપિષ્ઠલો દ્વિકસ્તથા ॥
એતત્કુલાષ્ટકં પ્રાપ્તમિંદ્રેણ સહ પાર્થિવ

અગ્નિષ્વાત્તાદિકાન્સર્વાન્પિતૄનાહૂય કૃત્સ્નશઃ ॥
વિશ્વેદેવાંસ્તથા ચૈવ પ્રસ્થિતઃ પાકશાસનઃ

સમ્યક્છ્રદ્ધાસમાવિષ્ટશ્ચમત્કારપુરં પ્રતિ ॥
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ

ગયાયાં પ્રસ્થિતઃ સોઽપિ શ્રાદ્ધાર્થં તત્ર વાસરે ॥
વિશ્વેદેવાઃ પ્રતિજ્ઞાય ગયાયાં પ્રસ્થિતા વિધિમ્

શક્ર શ્રાદ્ધં પરિત્યજ્ય ગતા યત્ર પિતામહઃ ॥
શક્રોઽપિ તત્પુરં પ્રાપ્ય ગયાકૂપ્યામુપાગતઃ

તતઃ સ્નાત્વાહ્વયામાસ શ્રાદ્ધાર્થં શ્રદ્ધયાન્વિતઃ ॥
વિશ્વેદેવાન્પિતૄંશ્ચૈવ કાલે કુતપસંજ્ઞિતે

એતસ્મિન્નંતરે પ્રાપ્તાઃ સમાહૂતાશ્ચ તેન યે ॥
પિતરો દેવરૂપા યે પ્રેતરૂપાસ્તથૈવ ચ

પ્રત્યક્ષરૂપિણઃ સર્વે દ્વિજોપાંતે સમાશ્રિતાઃ॥
વિશ્વેદેવા ન સંપ્રાપ્તા યે ગયાયાં ગતાસ્તદા

તતો વિલંબમકરોત્તદર્થં પાક શાસનઃ ॥
વિશ્વેદેવા યતઃ શ્રાદ્ધે પૂજ્યાઃ પ્રથમમેવ ચ

એતસ્મિન્નંતરે પ્રાપ્તો નારદો મુનિસત્તમઃ ॥
શક્રં પ્રાહ સમાગત્ય વિશ્વેદેવાઽભિકાંક્ષિણમ્॥ ૫૬ [।
॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
વિશ્વેદેવા ગતાઃ શક્ર શ્રાદ્ધે પૈતામહેઽધુના ॥
ગયાયાં તે મયા દૃષ્ટા ગચ્છમાનાઃ પ્રહર્ષિતાઃ

તચ્છ્રુત્વા તત્ર કુપિતસ્તેષામુપરિ તત્ક્ષણાત્ ॥
અબ્રવીત્પરુષં વાક્યં વિપ્રાણાં પુરતઃ સ્થિતઃ

વિશ્વેદેવાન્વિના શ્રાદ્ધં કરિષ્યામ્યહમદ્ય ભોઃ ॥
તથાન્યે માનવાઃ સર્વે કરિષ્યંતિ ધરાતલે

વિશ્વેદેવાન્પુરઃ સ્થાપ્ય યોઽત્ર શ્રાદ્ધં કરિષ્યતિ ॥
વ્યર્થતાં યાસ્યતે તસ્ય ઊષરે વર્ષિતં યથા

।
એવમુક્ત્વા સહસ્રાક્ષ એકોદ્દિષ્ટાનિ કૃત્સ્નશઃ ॥
ચકાર સર્વદેવાનાં યે હતા રણમૂર્ધનિ

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ વાગુવાચાશરીરિણી ॥
યેષામુદ્દિશ્ય તચ્છ્રાદ્ધં કૃતં તેષાં નૃપોત્તમ

શક્રશક્ર મહાબાહો યેષાં શ્રાદ્ધં કૃતં ત્વયા ॥
પ્રેતત્વે સંસ્થિતાનાં ચ પ્રેતત્વેન વિવર્જિતાઃ

ગતાઃ સ્વર્ગપ્રસાદાત્તે દિવ્યરૂપવપુર્ધરાઃ ॥
યે પુનઃ સ્વર્ગતાઃ પૂર્વં યુધ્યમાના મહાહવે

તે ચ મોક્ષં ગતાઃ સર્વે પ્રસાદાત્તવ વાસવ ॥
તચ્છ્રુત્વા વાસવો વાક્યં તોષેણ મહતાન્વિતઃ

અહો તીર્થમહો તીર્થં શંસમાનઃ પુનઃપુનઃ ॥
એતસ્મિન્નન્તરે પ્રાપ્તા વિશ્વે દેવાઃ સમુત્સુકાઃ

નિર્વૃત્ય બ્રહ્મણઃ શ્રાદ્ધં ગયાયાં તત્ર પાર્થિવ ॥
પ્રોચુશ્ચ વૃત્રહંતારં કુરુ શ્રાદ્ધં શતક્રતો

ભૂયોઽપિ ન વિનાઽસ્માભિર્લભ્યતે શ્રાદ્ધજં ફલમ્ ॥
વયં દૂરાત્સમાયાતાસ્તવ શ્રાદ્ધસ્ય કારણાત્ ॥
નિર્વર્ત્ય બ્રહ્મણઃ શ્રાદ્ધં યેન પૂર્વં નિમંત્રિતાઃ

તચ્છ્રુત્વા વચનં તેષાં કુપિતઃ પાકશાસનઃ ॥
અબ્રવીત્પરુષં વાક્યં મેઘગમ્ભીરયા ગિરા

અદ્યપ્રભૃતિ યઃ શ્રાદ્ધં મર્ત્યલોકે કરિષ્યતિ ॥
અન્યોઽપિ યો ભવત્પૂર્વં વૃથા તસ્ય ભવિષ્યતિ

એકોદ્દિષ્ટાનિ શ્રાદ્ધાનિ કરિષ્યંત્યખિલા જનાઃ ॥
સાંપ્રતં મર્ત્યલોકેઽત્ર મર્યાદેયં કૃતા મયા

ભૂતાઃ પ્રેતાઃ પિશાચાશ્ચ યે ચાન્યે શ્રાદ્ધહારકાઃ ॥
વિશ્વેદેવૈઃ પ્રરક્ષ્યંતે રક્ષયિષ્યામિ તાનહમ્

યજમાનસ્ય કાયે ચ શ્રાદ્ધં સંયોજ્ય યત્નતઃ ॥
મયા હતાઃ પ્રયાસ્યંતિ સર્વે તે દૂરતો દ્રુતમ્

એવમુક્ત્વા સહસ્રાક્ષો વિશ્વેદેવાંસ્તતઃ પરમ્ ॥
પ્રોવાચ બ્રાહ્મણાન્સર્વાન્વિશ્વેદેવૈર્વિના કૃતમ્ ॥
શ્રાદ્ધકર્મ ભવદ્ભિસ્તુ કાર્યમન્યૈશ્ચ માનવૈઃ

તથેત્યુક્તે દ્વિજેંદ્રૈશ્ચ વિશ્વેદેવાઃ સુદુઃખિતાઃ ॥
રુરુદુર્બાષ્પપૂરેણ પ્લાવયન્તો વસુન્ધરામ્

તેષામુષ્ણાશ્રુણા તેન યત્પૃથ્વી પ્લાવિતા નૃપ ॥
ભૂતાન્યંડાન્યનેકાનિ સંખ્યયા રહિતાનિ ચ

તતોંઽડેભ્યો વિનિષ્ક્રાંતાઃ પ્રાણિનો રૌદ્રરૂપિણઃ ॥
કૃષ્ણદંતાઃ શંકુકર્ણા ઊર્ધ્વકેશા ભયાવહાઃ ॥
રક્તાક્ષાશ્ચ તતઃ પ્રોચુર્વિશ્વેદેવાંશ્ચ તે નૃપ

વયં બુભુક્ષિતાઃ સર્વે ભોજનં દીયતાં ધ્રુવમ્ ॥
ભવદ્ભિર્વિહિતા યસ્માદ્યાચયામો ન ચાપરમ્

॥ વિશ્વેદેવા ઊચુઃ ॥ ॥
અસ્માભી રહિતં શ્રાદ્ધં કિઞ્ચિત્સંજાયતે ક્ષિતૌ॥
શ્રદ્ધયા પરયા યચ્ચ યુષ્માકં ભાવિ ભોજનમ્

એવમુક્ત્વા તુ તે શ્રાદ્ધં વિશ્વેદેવા નૃપોત્તમ ॥
બ્રહ્મલોકં ગતાઃ સર્વે દુઃખેન મહતાઽન્વિતાઃ ॥
પ્રોચુશ્ચ દીનયા વાચા પ્રણિપત્ય પિતામહમ્

વયં બાહ્યાઃ કૃતા દેવ શ્રાદ્ધાનાં બલવિદ્વિષા ॥
તવ શ્રાદ્ધે ગતા યસ્માદ્ગયાયાં પ્રાઙ્નિમંત્રિતાઃ ॥

તેન રુષ્ટઃ સહસ્રાક્ષસ્તવ ચાંતે સમાગતાઃ ॥
તસ્માત્કુરુ પ્રસાદં નઃ શ્રાદ્ધાર્હાઃ સ્યામ વૈ યથા

તચ્છ્રુત્વા સત્વરં બ્રહ્મા કૃપયા પરયાન્વિતઃ ॥
વિશ્વેદેવાન્સમાદાય કૂપ્માણ્ડૈસ્તૈઃ સમન્વિતાન્

શક્રોઽપિ શ્રાદ્ધકર્માણિ કૃત્વા તેષાં દિવૌકસામ્ ॥
તીર્થયાત્રાપરો ભૂત્વા તથૈવ ચ વ્યવસ્થિતઃ

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ બ્રહ્મા તત્ર સમાગતઃ ॥
વિશ્વેદેવસમાયુક્તો હંસયાનસમાશ્રિતઃ

શક્રોઽપિ સહસા દૃષ્ટ્વા સંપ્રાપ્તં કમલાસનમ્ ॥
અર્ઘ્યમાદાય પાદ્યં ચ સત્વરં સમ્મુખો યયૌ

તતઃ પ્રણમ્ય શિરસા સાષ્ટાંગં વિનયાન્વિતઃ ॥
પ્રોવાચ પ્રાંજલિર્ભૂત્વા સ્વાગતં તે પિતામહ

તવ સંદર્શનાદેવ જ્ઞાતં જન્મત્રયં મયા ॥
દ્રુતં પૂર્વં શુભં કર્મ કરોમિ ચ યથાઽધુના

કરિષ્યામિ પરે લોકે વ્યક્તમેતદસંશયમ્

નિઃસ્પૃહસ્યાપિ તે દેવ યદાગમનકારણમ્ ॥
તન્મે દ્રુતતરં બ્રૂહિ યેન સર્વં કરોમ્યહમ્

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
યૈર્વિના ન ભવેચ્છ્રાદ્ધં મમાપિ સુરસત્તમ ॥
વિશ્વેદેવાસ્ત્વયા તેઽદ્ય શ્રાદ્ધબાહ્યા વિનિર્મિતાઃ

તત્ત્વયા ન કૃતં ભદ્રં તેન કર્મ વિતન્વતા ॥
અપ્રમાણં કૃતા વેદા યતશ્ચ સ્મૃતયસ્તથા

એતે પૂર્વં મયા શક્ર શ્રાદ્ધાર્થં વિનિમંત્રિતાઃ ॥
પશ્ચાત્ત્વયા ન દોષોઽસ્તિ તસ્માચ્ચૈષાં મહાત્મનામ્

તસ્માચ્છાપપ્રમોક્ષાર્થં ત્વં યતસ્વ સુરેશ્વર ॥
યેન સ્યુઃ શ્રાદ્ધયોગ્યાશ્ચ સર્વેઽમી દુઃખિતા ભૃશમ્

પુરા હ્યેતન્મયા પ્રોક્તં સર્વેષાં ચ દ્વિજન્મનામ્ ॥
એતત્પૂર્વં ચ યચ્છ્રાદ્ધં સફલં તદ્ભવિષ્યતિ

તત્કથં મમ વાક્યં ત્વમસત્યં પ્રકરોષિ ચ

॥
ઇંદ્ર ઉવાચ ॥
મયાઽપિ કોપયુક્તેન શપ્તા એતે પિતામહ ॥
તદ્યથા સત્યવાક્યોઽહં પ્રભવામિ તથા કુરુ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
તવ વાક્યં યથા સત્યં પ્રભવિષ્યતિ વાસવ ॥
તથાઽહં સંવિધાસ્યામિ વિશ્વેદેવાર્થમેવ હ

વિશ્વેદેવૈર્વિના શ્રાદ્ધં યત્ત્વયા સમુદાહૃતમ્ ॥
એકોદ્દિષ્ટં નરાઃ સર્વે કરિષ્યંતિ ધરાતલે ॥

તસ્મિન્નહનિ દેવેંદ્ર ત્વયા યત્ર વિનિર્મિતમ્ ॥
પ્રેતપક્ષે ચતુર્દશ્યાં શસ્ત્રેણ નિહતસ્ય ચ

ક્ષયાહે ચાઽપિ સંજાતે વિશ્વેદેવૈર્વિના કૃતમ્ ॥
નાગરસ્ય શુભં શ્રાદ્ધં વચનાન્મે ભવિષ્યતિ

શેષકાલે તુ યઃ શ્રાદ્ધં પ્રકરિષ્યતિ તૈર્વિના ॥
વ્યર્થં સંપત્સ્યતે તસ્ય મમ વાક્યાદસંશયમ્

મુક્ત્વા શસ્ત્રહતં ચૈકં તસ્મિન્નહનિ યો નરઃ ॥
કરિષ્યતિ તથા શ્રાદ્ધં ભૂતભોજ્યં ભવિષ્યતિ ॥
॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
તથેત્યુક્તે તુ શક્રેણ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ॥
વિશ્વેદેવૈસ્તતઃ પ્રોક્તો વિનયાવનતૈઃ સ્થિતૈઃ

એતે પુત્રાઃ સમુત્પન્ના અસ્મદશ્રુભ્ય એવ ચ ॥
તેષાં તુ ભોજનં દત્તં ક્ષુધાર્તાનાં મયા વિભો

અસ્મદ્વિવર્જિતં શ્રાદ્ધં કુપિતૈર્વાસવોપરિ ॥
તદ્યથા જાયતે સત્યં વાક્યમસ્મદુદીરિતમ્

અસ્માકં વાસવસ્યાપિ તથા કુરુ પિતામહ ॥
નિરૂપય શુભાહારં યેન સ્યાત્તૃપ્તિરુત્તમા

એતેષામેવ સર્વેષાં પ્રસાદાત્તવ પદ્મજ

॥
॥પદ્મજ ઉવાચ॥ ॥
શ્રાદ્ધકાલે તુ વિપ્રાણાં ભોજ્યપાત્રેષુ કૃત્સ્નશઃ॥
ભસ્મરેખાં પ્રદાસ્યંતિ હ્યેતૈસ્તત્ત્યાજ્યમેવ હિ

ભસ્મરક્ષાં વિના યત્ર કિંચિચ્છ્રાદ્ધં ભવિપ્યતિ ॥
એકોદ્દિષ્ટં પાર્વણં ચ વૃદ્ધિશ્રાદ્ધમથાપિ વા

।
એતેભ્યશ્ચૈવ તદ્દત્તં મયા તુષ્ટેન સાંપ્રતમ્ ॥
એવમુક્ત્વા તતો નામ તેષાં ચક્રે પિતામહઃ

કુશબ્દેન સ્મૃતા ભૂમિઃ સંસિક્તા ચાશ્રુણા યતઃ ॥
તતોંઽડાનિ ચ જાતાનિ તેભ્યો જાતા અમી ઘનાઃ ॥
કૂષ્માંડા ઇતિ વિખ્યાતા ભવિષ્યંતિ જગત્ત્રયે

તતસ્તાંશ્ચ ત્રિધા કૃત્વા ક્રમેણૈવાર્પયત્તદા ॥
અગ્નેર્વાયોસ્તથાર્કસ્ય વાક્યમેતદુવાચ હ

યજુર્વેદે પ્રવિખ્યાતં યદ્દેવતિ ઋચાં ત્રયમ્ ॥
તેન ભાગઃ પ્રદાતવ્ય એતેષાં ભક્તિહોમતઃ

કોટિહોમોદ્ભવે ચૈવ નિજભાગસ્ય મધ્યતઃ ॥
તેન તૃપ્તિં પ્રયાસ્યંતિ મમ વાક્યાદસંશયમ્

એવમુક્ત્વા ચતુર્વક્ત્રસ્તતશ્ચાદર્શનં ગતઃ ॥
વિશ્વેદેવાસ્તથા હૃષ્ટાઃ કૂષ્માણ્ડાશ્ચ વિશેષતઃ

એતસ્માત્કારણાદ્રક્ષા ક્રિયતે ભસ્મસમ્ભવા ॥
વિપ્રાણાં ભોજ્યપાત્રેષુ શ્રાદ્ધે કૂષ્માંડજાદ્ભયાત્ ॥
નાગરાણાં ન વાંછંતિ શ્રાદ્ધે છિદ્રં યતઃ શૃણુ

તેષાં સ્થાને યતો જાતા દાક્ષિણ્યેન સમન્વિતાઃ ॥
નિષિદ્ધા ભસ્મજા રક્ષા ભર્તૃયજ્ઞેન તેજસા

તદર્થં નાગરાઃ સર્વે ન કુર્વન્તિ હિ કર્હિચિત્ ॥
ઇન્દ્રોઽપિ ચ ગતે તસ્મિંશ્ચતુર્વક્ત્રે નિજાલયમ્

અબ્રવીદ્બ્રાહ્મણાન્સર્વાંશ્ચમત્કારપુરોદ્ભવાન્ ॥
કૃતાંજલિપુટો ભૂત્વા વિનયાવનતઃ સ્થિતઃ

શ્રૂયતાં મદ્વચો વિપ્રાઃ કરિષ્યથ તતઃ પરમ્ ॥
સ્થાપયિષ્યામ્યહં લિંગં દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ

તતસ્તૈર્બ્રાહ્મણૈસ્તસ્ય દર્શિતં સ્થાનમુત્તમમ્ ॥
સોઽપિ લિંગં ચ સંસ્થાપ્ય પ્રહૃષ્ટસ્ત્રિદિવં યયૌ

॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટોઽસ્મિ નરાધિપ ॥
ગયાકૂપ્યાશ્ચ માહાત્મ્યં સર્વકામપ્રદાયકમ્

॥ આનર્ત ઉવાચ ॥ ॥
ગયાકૂપ્યાશ્ચ માહાત્મ્યં ભવતા મે પ્રકીર્તિતમ્ ॥
બાલમંડનજં વાપિ સાંપ્રતં વક્તુમર્હસિ

કસ્મિન્સ્થાને ચ શક્રેણ તચ્ચ લિંગં પ્રતિષ્ઠિતમ ॥
વદાસ્માકં મહાભાગ તસ્મિન્દૃષ્ટે તુ કિં ફલમ્

॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
સહસ્રાક્ષેણ તે વિપ્રા લિંગાર્થં યાચિતા યદા ॥
સ્થાનં શુભં પવિત્રં ચ સર્વક્ષેત્રસ્ય મધ્યગમ્ ॥

તતસ્તૈર્દર્શિતં લિંગં સુપુણ્યં બાલમંડનમ્॥
યત્ર બાલાઃ પુરા જાતા મરુદાખ્યા દિતેઃ સુતાઃ

તેનૈવ ચ પુરા ધ્વસ્તા ન ચ મૃત્યુમુપાગતાઃ ॥
તચ્ચ મેધ્યતમં જ્ઞાત્વા સ્થાનં દૃષ્ટં પુરા ચ યત્

યત્ર દિત્યા તપસ્તપ્તં સુસુતં કાંક્ષમાણયા ॥
તદ્દૃષ્ટ્વા પરમં સ્થાનં જીવં પ્રોવાચ દેવપઃ॥

ગુરો બ્રૂહિ મમાશુ ત્વં સુમુહૂર્તં ચ સાંપ્રતમ્ ॥
દિવસં યત્ર સલ્લિંગં સ્થાપયામિ હરોદ્ભવમ્ ॥
પ્રલયેઽપિ સમુત્પન્ને ન નાશો યત્ર જાયતે ॥

તતઃ સોઽપિ ચિરં ધ્યાત્વા તં પ્રોવાચ શચીપતિમ્ ॥
માઘમાસે સિતે પક્ષે પુષ્યર્ક્ષે રવિવાસરે

ત્રયોદશ્યામભીષ્ટે તુ સંજાતેઽ ભ્યુદયે શુભે ॥
સંસ્થાપય વિભો લિંગં મમ વાક્યેન સાંપ્રતમ્

આકલ્પાંતસમં દિવ્યં સ્થિરં તે તદ્ભવિષ્યતિ ॥
તચ્છ્રુત્વા દેવરાજસ્તુ હર્ષેણ મહતાઽન્વિતઃ

બાલમંડનસાંનિધ્યે સ્થાપયામાસ તત્તદા ॥
વિપ્રપુણ્યાહઘોષેણ ગીતવાદિત્રનિસ્વનૈઃ ॥ઽ ૧૩૪ ॥
તતો હોમાવસાને તુ તર્પયિત્વા દ્વિજોત્તમાન્ ॥
દક્ષિણાયાં દદૌ તેષામાઘાટં સ્થાનમુત્તમમ્

માંકૂલે સંસ્થિતં યચ્ચ દિવ્યપ્રાકારભૂષિતમ્ ॥
સર્વેષામેવ વિપ્રાણાં સામાન્યેન નૃપોત્તમ

તતોઽષ્ટકુલિકાન્વિપ્રાન્સમાહૂયાબ્રવીદિદમ્ ॥
યુષ્માભિસ્તુ સદા કાર્યા ચિંતા લિંગસમુદ્ભવા

અસ્ય યસ્માન્મયા દત્તા વૃત્તિશ્ચન્દ્રાર્કકાલિકા ॥
સા ચ ગ્રાહ્યા તદર્થે ચ દ્વાદશગ્રામસંભવા

॥ બ્રાહ્મણા ઊચુઃ ॥ ॥
ન વયં વિબુધશ્રેષ્ઠ કરિષ્યામો વચસ્તવ ॥
લિંગચિંતાસમુદ્ભૂતં શ્રૂયતામત્ર કારણમ્

બ્રહ્મસ્વં વિબુધસ્વં ચ તડાગોત્થં વિશેષતઃ ॥
ભક્ષિતં સ્વલ્પમપ્યત્ર નાશ યેત્સર્વપૂર્વજાન્

યદિ કશ્ચિત્કુલેઽસ્માકં જાતસ્તદ્ભક્ષયિષ્યતિ ॥
પાતયિષ્યતિ નઃ સર્વાંસ્તદસ્માકં મહદ્ભયમ્

અથ તં મધ્યગઃ પ્રાહ કૃતાંજલિર્દ્વિજોત્તમઃ ॥
દૃષ્ટ્વાઽન્યમનસં શક્રં કૃતપૂર્વોપકારિણમ્

દેવશર્માભિધાનસ્તુ વિખ્યાતઃ પ્રવરૈસ્ત્રિભિઃ ॥
અહં ચિંતાં કરિષ્યામિ તવ લિંગસમુદ્ભવામ્

અપુત્રસ્ય તુ મે પુત્રં યદિ યચ્છસિ વાસવ ॥
યસ્માત્સંજાયતે વંશો યાવદાભૂતસંપ્લવમ્

ધર્મજ્ઞસ્તુ કૃતજ્ઞસ્તુ દેવસ્વપરિવર્જકઃ ॥
તચ્છ્રુત્વા વાસવો હૃષ્ટસ્તમુવાચ દ્વિજોત્તમમ્

॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
ભવિષ્યતિ શુભસ્તુભ્યં પુત્રો વંશધરઃ પરઃ ॥
ધર્માત્મા સત્યવાદી ચ દેવસ્વપરિવર્જકઃ

તસ્યાન્વયે તુ યે પુત્રા ભવિષ્યંતિ મહાત્મનઃ ॥
તે સર્વેઽત્ર ભવિષ્યંતિ તદ્રૂપા વેદપારગાઃ

અપરં શૃણુ મે વાક્યં યત્તે વક્ષ્યામિ સદ્દ્વિજ ॥
તથા શૃણ્વંતુ વિપ્રેંદ્રાઃ સર્વે યેઽત્ર સમાગતાઃ

બાલમણ્ડનકે તીર્થે મયૈતલ્લિંગમુત્તમમ્ ॥
ચતુર્વક્ત્ર સમાદેશાચ્ચતુર્વક્ત્રં પ્રતિષ્ઠિતમ્

યોઽત્ર સ્નાનવિધિં કૃત્વા તીર્થેઽત્ર પિતૃતર્પણમ્ ॥
આજન્મ પિતરસ્તેન પ્રભવિષ્યંતિ તર્પિતાઃ ॥ ૬.૨૦૬.૧૫૦
ગ્રામા દ્વાદશ યે દત્તા મયા દેવસ્ય ચાસ્ય ભોઃ ॥
વસિષ્યંતિ ચ યે વિપ્રા વૃદ્ધિશ્રાદ્ધ ઉપસ્થિતે ॥
તે શ્રાદ્ધં પ્રથમં ચાસ્ય કૃત્વા શ્રાદ્ધં તતઃ પરમ્ ॥

તત્કૃત્યાનિ કરિષ્યન્તિ તે વિઘ્નેન વિવર્જિતાઃ ॥
વૃદ્ધિઃ સંપત્સ્યતે તેષાં નો ચેદ્વિઘ્નં ભવિષ્યતિ

માઘમાસે સિતે પક્ષે ત્રયો દશ્યાં દિને સ્થિતે ॥
તદ્ગ્રામસંસ્થિતા લોકા યેઽત્રાગત્ય સમાહિતાઃ

બાલમણ્ડનકે સ્નાત્વા લિંગમેતત્સમાહિતાઃ ॥
પૂજયિષ્યંતિ સદ્ભક્ત્યા તે યાસ્યંતિ પરાં ગતિમ્

ગ્રામાણાં મમ લિંગસ્ય યે કરિષ્યંતિ પીડનમ્ ॥
કાલાંતરેઽપિ સંપ્રાપ્તાસ્તે યાસ્યંતિ ચ સંક્ષયમ્ ॥

પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ હ્યાસમુદ્રસરાંસિ ચ ॥
બાલમણ્ડનકે તીર્થ આગમિષ્યંતિ તદ્દિને

॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
એતદુક્ત્વા સહસ્રાક્ષસ્તતશ્ચાષ્ટકુલાન્દ્વિજાન્ ॥
અગ્રતઃ કોપસંયુક્તસ્તતોવચનમબ્રવીત્

એતૈઃ સપ્તકુલૈર્વિપ્રૈર્યત્કૃતં વચનં ન મે ॥
કૃતઘ્નૈસ્તા ઞ્છપિષ્યામિ કૃતઘ્નત્વાન્ન સંશયઃ

યસ્માદિદંપુરા પ્રોક્તં મનુના સત્યવાદિના ॥
સ્વાયંભુવેન પ્રોદ્દિશ્ય કૃતઘ્નં સકલં જનમ્

બ્રહ્મઘ્ને ચ સુરાપે ચ ચૌરે ભગ્નવતે શઠે ॥
નિષ્કૃતિર્વિહિતા સદ્ભિઃ કૃતઘ્ને નાસ્તિ નિષ્કૃતિઃ

અવધ્યા બ્રાહ્મણા ગાવઃ સ્ત્રિયો બાલાસ્તપસ્વિનઃ ॥
તેનાઽહં ન વધામ્યેતાઞ્છિદ્રેઽપિ મહતિ સ્થિતે

તતસ્તોયં સમાદાય સદર્ભં નિજપાણિના ॥
શશાપ તાન્દ્વિજશ્રેષ્ઠાન્કૃતઘ્નાન્પાકશાસનઃ

મમ વાક્યાદપિ પ્રાપ્ય એતે લક્ષ્મીં દ્વિજોત્તમાઃ ॥
નિર્ધનાઃ સંભવિષ્યંતિ નીત્વા યદ્દ્વારતો ઽખિલમ્

ભક્તાનાં ચ પીરત્યાગમેતેષાં વંશજા દ્વિજાઃ ॥
કરિષ્યંતિ ન સન્દેહો યથા મમ સુનિષ્ઠુરાઃ ॥
દાક્ષિણ્યરહિતાઃ સર્વે તથા બહ્વાશિનઃ સદા

એવમુક્ત્વાઽથ તાન્વિપ્રાન્સપ્તવંશસમુદ્ભવાન્ ॥
પુનઃ પ્રોવાચ તાન્વિપ્રાઞ્છેષાન્નગરસંભવાન્

મમાત્ર દીયતાં સ્થાનં સ્થાનેઽત્રૈવ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
યેન સંવત્સરસ્યાંતે પંચરાત્રં વસામ્યહમ્

દેવસ્યાસ્ય પ્રપૂજાર્થં મર્ત્યલોકસુ ખાય ચ ॥
બ્રાહ્મણાનાં પ્રપૂજાર્થં સર્વેષાં ભવતામિહ

॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
તતસ્તે બ્રાહ્મણાઃ સર્વે તદર્થં સ્થાનમુત્તમમ્ ॥
દર્શયામાસુઃ સંહૃષ્ટાઃ પ્રોચુશ્ચ તદનંતરમ્

બ્રહ્મસ્થાને ત્વયા શક્ર પંચરાત્રમુપેત્ય ચ ॥
સ્થાતવ્યં મર્ત્યલોકસ્ય સુખમાસેવ્યતાં પ્રભો ॥

અત્ર સ્થાને તવાઽગ્રે તુ કરિષ્યામો મહોત્સવમ્ ॥
ગીતવાદિત્રનિર્ઘોષૈર્ગંધમાલ્યાનુલેપનૈઃ ॥
દ્વિજાનાં તર્પણૈશ્ચૈવ સર્વકામસમૃદ્ધિદમ્ ॥

॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
તચ્છ્રુત્વા વચનં તેષાં પ્રહૃષ્ટઃ પાકશાસનઃ ॥
પૂજયિત્વા દ્વિજાન્સર્વાન્ગતોઽથ ત્રિદિવાલયમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડ હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે બાલમણ્ડનતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ષડુત્તર દ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ