સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.204

॥ આનર્ત ઉવાચ ॥ ॥
પ્રોક્તાઽસ્માકં ત્વયા વિપ્ર શુદ્ધિર્નાગરસંભવા ॥
વંશજા વિસ્તરેણૈવ યથા પૃષ્ટોઽસિ સુવ્રત

સાંપ્રતં શીલજાં બ્રૂહિ નષ્ટવંશશ્ચ યો ભવેત્ ॥
પિતામહં ન જાનાતિ ન ચ માતામહીં નિજામ્ ॥
તસ્ય શુદ્ધિઃ કથં કાર્યા નાગરોઽસ્મીતિ યો વદેત્

॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
એતદર્થં પુરા પૃષ્ટો ભર્તૃયજ્ઞશ્ચ નાગરૈઃ ॥
નષ્ટવંશકૃતે રાજન્યથા પૃષ્ટોઽસ્મિ વૈ ત્વ યા

॥ ભર્તૃયજ્ઞ ઉવાચ ॥ ॥
નષ્ટવંશસ્તુ યો બ્રૂયાન્નાગરોઽસ્મીતિ સંસદિ ॥
તસ્ય શીલં પ્રવિજ્ઞેયં તતઃ શુદ્ધિં સમાદિશેત્

નાગરાણાં તુ યે ધર્મા વ્યવહારાશ્ચ કેવલાઃ ॥
તેષુ ચેદ્વર્તતે નિત્યં સંભાવ્યો નાગરો હિ સઃ

તસ્ય શુદ્ધિકૃતે દેયં ધટં બ્રાહ્મણસત્તમાઃ ॥
ધટે તુ શુદ્ધિમાપન્ને તતોઽસૌ શુદ્ધતાં વ્રજેત્

શ્રાદ્ધાર્હઃ કન્યકાર્હશ્ચ સોમાર્હશ્ચ વિશેષતઃ ॥
સામાન્યપદયોગ્યશ્ચ સમસ્તે સ્થાનકર્મણિ

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટોઽસ્મિ નરોત્તમ ॥
દ્વિતીયા જાયતે શુદ્ધિર્યથા નષ્ટાન્વયે દ્વિજે ॥
તસ્માદ્વદ મહારાજ યદ્ભૂયઃ શ્રોતુમર્હસિ

॥ આનર્ત ઉવાચ ॥ ॥
તસ્માત્તે નાગરા ભૂત્વા વિપ્રાશ્ચાષ્ટકુલોદ્ભવાઃ ॥
સર્વેષામુત્તમા જાતાઃ પ્રાધાન્યેન વ્યવસ્થિતાઃ

તપસઃ કિં પ્રભાવઃ સ તેષાં વા યજનોદ્ભવઃ ॥
વિદ્યોદ્ભવોઽથવા વિપ્ર કિં વા દાનસમુદ્ભવઃ

॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
તે સર્વે ગુણસંપન્ના યથાન્યે નાગરાસ્તથા ॥
વિશેષશ્ચાપરસ્તેષાં તે શક્રેણ પ્રતિષ્ઠિતાઃ

તેન તે ગૌરવં પ્રાપ્તાઃ સર્વેષાં તુ દ્વિજન્મનામ્

॥ આનર્ત ઉવાચ ॥ ॥
કસ્મિન્કાલે તુ તે વિપ્રાઃ શક્રે ણાત્ર પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥
કિમર્થં ચ વદાસ્માકં વિસ્તરેણ મહામતે

॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
હિરણ્યાક્ષ ઇતિ ખ્યાતઃ પુરાઽઽસીદ્દાનવો ત્તમઃ ॥
અભવત્તસ્ય સંગ્રામઃ શક્રેણ સહ દારુણઃ

તત્ર દેવાસુરે યુદ્ધે મૃતા ભૂરિદિવૌકસઃ ॥
દાનવાશ્ચ મહારાજ પરસ્પરજિગીષવઃ

અથ તે દાનવાઃ સંખ્યે શક્રેણ વિનિપાતિતાઃ ॥
વિદ્યાબલેન તાઞ્છુક્રઃ સજીવાન્કુરુતે પુનઃ

દેવાશ્ચ નિધનં પ્રાપ્તા ન જીવંતિ કથંચન ॥
કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય વિષ્ણું પ્રોવાચ વૃત્રહા

ધારાતીર્થમૃતાનાં ચ પ્રહારૈઃ સન્મુખૈઃ પ્રભો ॥
યા ગતિશ્ચ સમાદિષ્ટા તાં મે વદ જનાર્દન ॥

પરાઙ્મુખા મૃતા યે ચ પલાયનપરાયણાઃ ॥
તેષામપિ ગતિં બ્રૂહિ યાદૃગ્જાયેતવાચ્યુત

॥ વિષ્ણુરુવાચ ॥ ॥
ધારાતીર્થમૃતાનાં ચ સન્મુખાનાં મહાહવે ॥
યથા ચોચ્છિન્નબીજાનાં પુનર્જન્મ ન વિદ્યતે

યે પુનઃ પૃષ્ઠદેશે તુ હન્યતે ભયવિક્લવાઃ ॥
ભુજ્યમાનાઃ પરૈસ્તે ચ પ્રેતાઃ સ્યુસ્ત્રિદશાધિપ

॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
કેચિદ્દેવા મૃતા યુદ્ધે યુધ્યમાનાશ્ચ સન્મુખાઃ ॥
તથૈવાન્યે મયા દૃષ્ટા હન્યમાનાઃ પરાઙ્મુખાઃ ॥
પ્રેતત્વં દાનવાનાં ચ સર્વેષાં સ્યાન્ન વા પ્રભો

॥ વિષ્ણુરુવાચ ॥ ॥
અસંશયં સહસ્રાક્ષ હતા યુદ્ધે પરાઙ્મુખાઃ ॥
પ્રેતત્વે યાંતિ તે સર્વે દેવા વા માનુષા યદિ

વિષાદગ્નેઃ કુલઘ્નાનાં તયા ચૈવાત્મઘાતિનામ્ ॥
દંષ્ટ્રિભિર્હતદેહાનાં શૃંગિભિશ્ચ સુરેશ્વર ॥
પ્રેતત્વં જાયતે નૂનં સત્યમેતદસંશયમ્

॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
કથં તેષાં ભવેન્મુક્તિઃ પ્રેતત્વાદ્દારુણાદ્વિભો ॥
એતન્મે સર્વમાચક્ષ્વ યેન યત્નં કરોમ્યહમ્

॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
તેષાં સંયુજ્યતે શ્રાદ્ધં કન્યાસંસ્થે દિવાકરે ॥
કૃષ્ણપક્ષે ચતુર્દશ્યાં નભસ્યસ્ય સુરેશ્વર

ગયાયાં ભક્તિપૂર્વં તુ પિતામહવચો યથા ॥
તતઃ પ્રયાંતિ તે મોક્ષં સત્યમેતદસંશયમ્

॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
કસ્માત્તત્ર દિને શ્રાદ્ધં ક્રિયતે મધુસૂદન ॥
શસ્ત્રૈર્વિનિહતાનાં ચ સર્વં મે વિસ્તરાદ્વદ

॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
ભૂતપ્રેતપિશાચૈશ્ચ કૂષ્માંડૈ રાક્ષસૈરપિ ॥
પુરા સંપ્રાર્થિતઃ શંભુર્દિને તત્ર સમાગતે ॥
અદ્યૈકં દિવસં દેવ કન્યાસંસ્થે દિવાકરે

અસ્માકં દેહિ યેન સ્યાત્તૃપ્તિર્વર્ષસમુદ્ભવા ॥
પ્રદત્તે વંશજૈઃ શ્રાદ્ધે દીનાનાં ત્વં દયાં કુરુ

॥
॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
યઃ કરિષ્યતિ વૈ શ્રાદ્ધમસ્મિન્નહનિ સંસ્થિતે ॥
કૃષ્ણપક્ષે ચતુર્દશ્યાં નભસ્યસ્ય ચ વંશજઃ ॥
ભવિષ્યતિ પરા પ્રીતિર્યાવત્સંવત્સરઃ સ્થિતઃ

યઃ પુનસ્તુ ગયાં ગત્વા યુષ્મદ્વંશસમુદ્ભવઃ ॥
કરિષ્યતિ તથા શ્રાદ્ધં તેન મુક્તિમવાપ્સ્યથ

શસ્ત્રેણ નિહતાનાં ચ સ્વર્ગસ્થાનામપિ ધ્રુવમ્ ॥
ન કરિષ્યતિ યઃ શ્રાદ્ધં તસ્મિન્નહનિ સંસ્થિતે

ક્ષુત્પિપાસાર્તદેહાશ્ચ પિતરસ્તસ્ય દુઃખિતાઃ ॥
સ્થાસ્યંતિ વત્સરં યાવદેતદાહ પિતામહઃ

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન તસ્મિન્નહનિ કારયેત્ ॥
અન્યમુદ્દિશ્ય તત્સર્વં પ્રેતાનામિહ જાયતે

તતો ભગવતા દત્તા તેષાં ચૈવ તુ સા તિથિઃ ॥ શ્રા
દ્ધકર્મણિ સંજાતે વિના શસ્ત્રહતં જનમ્

સંમુખસ્યાપિ સંગ્રામે યુધ્યમાનસ્ય દેહિનઃ ॥
કદાચિચ્ચલતે ચિત્તં તીક્ષ્ણશસ્ત્રહતસ્ય ચ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે શ્રીહાટકેશ્વરક્ષેત્ર માહાત્મ્યે શક્રવિષ્ણુસંવાદે પ્રેતશ્રાદ્ધકથનંનામ ચતુરધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ