સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.200

॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
તતઃ પ્રભાતે સંજાતે પ્રોદ્ગતે રવિમણ્ડલે ॥
સા ચાપિ દુહિતા તસ્ય દીક્ષિતસ્ય મહાત્મનઃ

રોરૂયમાણાઽભ્યગમત્પિતરં માતરં પ્રતિ ॥
પ્રોવાચ ગદ્ગદં વાક્યં બાષ્પવ્યાકુલલોચના

તાતામ્બ કિમિદં પાપં યુવાભ્યાં સમનુષ્ઠિતમ્ ॥
અન્ત્યજસ્ય પ્રદત્તાઽહં યત્પાપસ્ય દુરાત્મનઃ

સ નષ્ટો રજનીવક્ત્રે મમાવેદ્ય નિજં કુલમ્॥
તસ્માદહં પ્રવેક્ષ્યામિ પ્રદીપ્તે હવ્યવાહને

તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા દીક્ષિતઃ સ સુભદ્રકઃ ॥
નિશ્ચેષ્ટઃ પતિતો ભૂમૌ વાતભગ્ન ઇવ દ્રુમઃ

તતઃ સ શીતતોયેન સંસિક્તશ્ચ પુનઃપુનઃ ॥
લબ્ધ્વાશુ ચેતનાં કૃચ્છ્રાત્સ્વજનૈઃ પરિવારિતઃ ॥
પ્રલાપાન્વિવિધાંશ્ચક્રે તાડયન્સ્વશિરો મુહુઃ

અથ તે બ્રાહ્મણાઃ સર્વે તસ્ય સંપર્કદૂષિતાઃ ॥
ભર્તૃયજ્ઞં સમાસાદ્ય તેનૈવ સહિતાસ્તતઃ

પ્રોચુર્વિનયસંયુક્તાઃ પ્રોચ્ચૈસ્તત્સુતયા સહ ॥
સુભદ્રેણ નિજે હર્મ્યે સુતાં દત્ત્વા નિવેશિતઃ

ચણ્ડાલો દ્વિજરૂપોત્ર ચંદ્રપ્રભ ઇતિ સ્મૃતઃ

યાવત્સંવત્સરં સાર્ધં દૈવે પિત્ર્યે ચ યોજિતઃ ॥
પાપકર્મા ન વિજ્ઞાતઃ સોઽધુના પ્રકટોઽભવત્

સુભદ્રસ્યાનુષંગેણ સ્થાનં સર્વં પ્રદૂષિતમ્ ॥
અન્ત્યજેન મહાભાગ તત્કુરુષ્વ વિનિગ્રહમ્

કૈશ્ચિત્તસ્ય ગૃહે ભુક્તં જલં પીતં તથા પરૈઃ ॥
અન્યૈશ્ચ ગૃહમાનીય પ્રદત્તં ભોજનં તથા

કિં વા તે બહુનોક્તેન ન સ કોઽસ્તિ દ્વિજોત્તમ ॥
સંકરો યસ્ય નો જાતસ્તસ્ય પાપસ્ય સંભવઃ

ત્વયા સ્થાનમિદં પુણ્યં કૃતં પૂર્વં મહામતે ॥
સર્વેષાં ચ ગુરુસ્ત્વં હિ તસ્માચ્છુદ્ધિં વદસ્વ નઃ

તતઃ સંચિન્ત્ય સુચિરં સ્મૃતિશાસ્ત્રાણ્યનેકશઃ ॥
પ્રાયશ્ચિત્તં દદૌ તેષાં સર્વેષાં સ દ્વિજન્મનામ્

ચાંદ્રાયણશતં પ્રાદાત્સુભદ્રાયાહિતાગ્નયે ॥
સર્વભંડપરિત્યાગં પુનરાધાનમેવ ચ

લક્ષહોમવિધાનં ચ ગૃહમધ્યવિશુદ્ધયે ॥
વહ્નિપ્રવેશનં તસ્યાસ્તત્સુતાયાઃ પ્રકીર્તિતમ્

યેન યાવંતિ ભોજ્યાનિ તસ્ય ભુક્તાનિ મંદિરે ॥
તસ્ય તાવંતિ કૃચ્છ્રાણિ તેનોક્તાનિ મહાત્મના

યૈર્જલાનિ પ્રપીતાનિ યાવન્માત્રાણિ તદ્ગૃહે ॥
પ્રાજાપત્યાનિ દત્તાનિ તેભ્યસ્તાવંતિ પાર્થિવ

બ્રાહ્મણાનાં તથાન્યેષાં તત્ર સ્થાને નિવાસિનામ્ ॥
તત્સ્પર્શદૂષિતાનાં ચ પ્રાજાપત્યં પૃથક્પૃથક્

સ્ત્રીશૂદ્રાણાં તદર્ધં ચ તદર્ધ બાલવૃદ્ધયોઃ ॥
મૃન્મયાનાં ચ ભાંડાનાં પરિત્યાગો નિવેદિતઃ

સર્વેષામેવ લોકાનાં રસત્યાગસ્તથૈવ ચ ॥
કોટિહોમસ્તુ નિર્દિષ્ટો બ્રહ્મસ્થાને યથોદિતઃ ॥
સર્વસ્થાનવિશુદ્ધ્યર્થં સ્થાનવિત્તેન કેવલમ્ ॥

અથોવાચ પુનર્વિપ્રાન્સ કૃત્વા ચોચ્છ્રિતં ભુજમ ॥
તારનાદેન મહતા સર્વાંસ્તાન્નાગરોદ્ભવાન્

સુભદ્રેણ ચ સર્વસ્વં દેયં વિપ્રેભ્ય એવ ચ ॥
ચતુર્થાંશશ્ચ યૈર્ભુક્તં તદ્ગૃહે સ્વધનસ્ય ચ

અષ્ટાંશં યૈર્જલં પીતં ગોદાનં સ્પર્શસંભવમ્ ॥
શેષાણામપિ લોકાનાં યથાશક્ત્યા તુ દક્ષિણા

દીક્ષિતેન જપઃ કાર્યો લક્ષગાયત્રિસંભવઃ ॥
શેષૈર્વિપ્રૈર્યથા વિત્તં તથા કાર્યો જપોઽખિલઃ

અહં ચૈવ કરિષ્યામિ પ્રાણાયામશતત્રયમ્ ॥
નિત્યમેવ દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ ષષ્ઠકાલકૃતાશનઃ

યાવત્સંવત્સરસ્યાંતં તતઃ શુદ્ધિર્ભવિષ્યતિ ॥
જન સંપર્કસંજાતા સૈવં તસ્ય દુરાત્મનઃ

એવમુક્ત્વા તતો ભૂયઃ સ પ્રોવાચ દ્વિજોત્તમાન્ ॥
અથાઽઽદ્યાન્મધ્યગાસ્યેન બ્રહ્મસ્થાનસમાશ્રયાન્ ॥

અદ્યપ્રભૃતિ યઃ કન્યામવિદિત્વા તુ નાગરમ્ ॥
નાગરો દાસ્યતિ ક્વાપિ પતિતઃ સ ભવિષ્યતિ ॥૬.૨૦૦. ૩૦ ॥
અશ્રાદ્ધેયો હ્યપાંક્તેયો નાગરાણાં વિશેષતઃ

યઃ શ્રાદ્ધં નાગરં મુક્ત્વા હ્યન્યસ્મૈ સંપ્રદાસ્યતિ ॥
વિમુખાસ્તસ્ય યાસ્યંતિ પિતરો વિબુધૈઃ સહ

નાગરેણ વિના યસ્તુ સોમપાનં કરિષ્યતિ ॥
સ કરિષ્યત્યસંદિગ્ધં મદ્યપાનં તુ નાગરઃ ॥
તન્મતેન વિના યસ્તુ શ્રાદ્ધકર્મ કરિષ્યતિ ૩૩ ॥
તતઃ સર્વં વૃથા તસ્ય ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ॥
વિશુદ્ધિરહિતં યસ્તુ નાગરં ભોજયિષ્યતિ

શ્રાદ્ધે તસ્યાપિ તત્સર્વં વ્યર્થતાં સંપ્રયાસ્યતિ ॥
સર્વેષાં નાગરાણાં ચ મર્યાદેયં કૃતા મયા

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન શુદ્ધિઃ કાર્યા દ્વિજોત્તમૈઃ ॥
વર્ષેવર્ષે તુ સંપ્રાપ્તે સ્વસ્થાનસ્ય વિશુદ્ધયે

॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટોઽસ્મિ નૃપોત્તમ ॥
શ્રાદ્ધાર્હા નાગરા યેન નાગરાણાં વ્યવસ્થિતાઃ ॥
ભર્તૃયજ્ઞેન મર્યાદા કૃતા તેષાં યથા પુરા

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ભર્તૃયજ્ઞકૃતનાગરજ્ઞાતિમર્યાદાવર્ણનં નામ દ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ