સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.199

ઋષય ઊચુઃ॥
તિસ્રઃકોટ્યોર્ધકોટી ચ તીર્થાનામિહ ભૂતલે॥
શ્રૂયતે સૂત કાર્ત્સ્ન્યેન કીર્ત્યમાના મુનીશ્વરૈઃ

કથં લભ્યેત સર્વેષાં તીર્થાનાં સ્નાનજં ફલમ્॥
અલ્પાયુર્ભિર્મહાભાગ કલિકાલ ઉપસ્થિતે

॥સૂત ઉવાચ॥
ક્ષેત્રત્રયમિહાખ્યાતં તથારણ્યત્રયં મહત્॥
પુરીત્રયં વનાન્યેવ ત્રીણિ ગ્રામાસ્તથાત્રયઃ

તથા તીર્થત્રયં ચાન્યત્પર્વતત્રિતયાન્વિતમ્ ॥
મહાનદીત્રયં ચૈવ સર્વપાતકનાશનમ્

મર્ત્યલોકેસ્થિતં વિપ્રાઃ સર્વતીર્થફલપ્રદમ્ ॥
સર્વેષ્વેતેષુ યઃ સ્નાતિ સ સર્વેષાં ફલં લભેત્

ચતુર્વિંશતિસંખ્યાનામિદમાહ પ્રજાપતિઃ ॥
ય એકસ્મિંસ્ત્રિકે સ્નાતિ સર્વ ત્રિકફલં લભેત્

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
ત્રીણિ ક્ષેત્રાણિ કાનીહ તથારણ્યાનિ કાનિ ચ ॥
પુર્યસ્તિસ્રો મહાભાગ કાઃખ્યાતાશ્ચ વનાનિ ચ

કે ગ્રામાઃ કાનિ તીર્થાનિ કે નગાઃ સરિતશ્ચ કાઃ ॥
નામભિર્વદ નઃ સૂત સર્વાણ્યેતાનિ વિસ્તરાત્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
કુરુક્ષેત્રમિતિ ખ્યાતં પ્રથમં ક્ષેત્રમુત્તમમ્ ॥
હાટકેશ્વરજં ક્ષેત્રં દ્વિતીયં પરિકીર્તિતમ્

પ્રાભાસિકં તૃતીયં તુ ક્ષેત્રં હિ દ્વિજસત્તમાઃ ॥
એતત્ક્ષેત્રત્રયં પુણ્યં સર્વપાતકનાશનમ્

યથોક્તવિધિના દૃષ્ટ્વા નરઃ પાપાત્પ્રમુચ્યતે ॥
યો યં કામમભિધ્યાયન્ક્ષેત્રેષ્વેતેષુ ભક્તિતઃ

સ્નાનં કરોતિ તસ્યેષ્ટં મનસો જાયતે ફલમ્ ॥
ચતુર્વિંશતિમાનેષુ સ્નાતો ભવતિ સ દ્વિજાઃ

એકં તુ પુષ્કરારણ્યં નૈમિષારણ્યમેવ ચ ॥
ધર્મારણ્યં તૃતીયં તુ તેષાં સંકીર્ત્યતે દ્વિજાઃ

ત્રિષ્વેતેષુ ચ યઃ સ્નાતિ ચતુર્વિંશતિભાગ્ભવેત્

વારાણસી પુરીત્યેકા દ્વિતીયા દ્વારકાપુરી ॥
અવન્ત્યાખ્યા તૃતીયા ચ વિશ્રુતા ભુવનત્રયે

એતાસુ યો નરઃ સ્નાતિ ચતુર્વિંશતિભાગ્ભવેત્

વૃન્દાવનં વનં ચૈકં દ્વિતીયં ખાંડવં વનમ્ ॥
ખ્યાતં દ્વૈતવનં ચાન્યત્તૃતીયં ધરણીતલે

ત્રિષ્વેતેષુ ચ યઃ સ્નાતિ ચતુર્વિંશતિભાગ્ભવેત્

કલ્પગ્રામઃ સ્મૃતશ્ચૈકઃ શાલિગ્રામો દ્વિતીયકઃ ॥
નંદિગ્રામસ્તૃતીયસ્તુ વિશ્રુતો દ્વિજસત્તમાઃ

ત્રિષ્વેતેષુ ચ યઃ સ્નાતિ ચતુર્વિંશતિભાગ્ભવેત્

અગ્નિતીર્થં સ્મૃતં ચૈકં શુક્લતીર્થમથાપરમ્॥
તૃતીયં પિતૃતીર્થં તુ પિતૄણામતિવલ્લભમ્

ત્રિષ્વેતેષુ ચ યઃ સ્નાતિ ચતુર્વિંશતિભાગ્ભવેત્

શ્રીપર્વતઃ સ્મૃતશ્ચૈકો દ્વિતીયશ્ચાર્બુદસ્તથા ॥
તૃતીયો રૈવતાખ્યોઽત્ર વિખ્યાતઃ પર્વતોત્તમાઃ

ત્રિષ્વેતેષુ ચ યઃ સ્નાતિ ચતુર્વિંશતિભાગ્ભવેત્

ગંગા નદી સ્મૃતા પૂર્વા નર્મદાખ્યા તથા પરા ॥
સરસ્વતી તૃતીયા તુ નદી પ્લક્ષસમુદ્ભવા

આસુ સર્વાસુ યઃ સ્નાતિ ચતુર્વિંશતિભાગ્ભવેત્

એતેષ્વેવ હિ સર્વેષુ યઃ સ્નાનં કુરુતે નરઃ ॥
સાર્ધકોટિત્રયસ્યાત્ર સ કૃત્સ્નં ફલમાપ્નુયાત્

યશ્ચૈકસ્મિન્નરઃ સ્નાતિ સ ત્રિકસ્ય ફલં લભેત્

એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટોઽસ્મિ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
સંક્ષેપાત્તીર્થજં પુણ્યં લભ્યતે યન્નરૈર્ભુવિ

સાંપ્રતં કિં નુ વો વચ્મિ યત્તદ્વદત મા ચિરમ્

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે યાનિ તીર્થાનિ સૂતજ ॥
તાનિ પ્રોક્તાનિ સર્વાણિ ત્વયાઽસ્માકં સુવિસ્તરાત્

તથા ચાયતનાન્યેવ સંખ્યયા રહિતાનિ ચ ॥
અપિ વર્ષશતેનાત્ર સ્નાનં કર્તું ન શક્યતે

તેષુ સર્વેષુ મર્ત્યેન યથોક્તવિધિના સ્ફુટમ્ ॥
દેવતાયતનાન્યેવ તથા દ્રષ્ટું મહા મતે

યસ્મિન્સ્નાતો દિને ચૈવ તસ્ય વ્યુષ્ટિઃ પ્રકીર્તિતા ॥
અલ્પાયુષસ્તદા મર્ત્યાઃ કૃતેઽપિ પરિકીર્તિતાઃ

ત્રેતાયાં દ્વાપરે ચાપિ કિમુ પ્રાપ્તે કલૌ યુગે ॥
એવમલ્પાયુષો જ્ઞાત્વા માનવાન્સૂતનંદન

લભેરંશ્ચ કથં સર્વતીર્થાનાં સ્નાનજં ફલમ્ ॥
દેવદર્શનજં વાપિ વિશેષાન્નિર્ધનાશ્ચ યે

અસ્તિ કશ્ચિદુપાયોઽત્ર દૈવો વા માનુષોઽપિ વા ॥
યેન તેષાં ભવેત્પુણ્યં સર્વેષામેવ હેલયા

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અસ્મિન્નર્થે પુરા પૃષ્ટો વિશ્વામિત્રો મહામુનિઃ ॥
સમુપેત્યાશ્રમં તસ્ય આનર્તેન મહીભુજા

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
ભગવન્નત્ર તીર્થાનિ સંખ્યયા રહિતાનિ ચ ॥
તેષુ સ્નાનવિધિઃ પ્રોક્તઃ સર્વેષ્વેવ પૃથક્પૃથક્

માસે વારે દિને ચૈવ કુત્રચિન્મુનિસત્તમૈઃ ॥
દાનાનિ ચ તથોક્તાનિ યથા સ્નાન વિધિસ્તથા

દેવાનાં દર્શનં ચાપિ પૃથક્તેન પ્રકીર્તિતમ્ ॥
ન શક્યતે ફલં પ્રાપ્તું સર્વેષાં કેનચિન્મુને

અપિ વર્ષશતેનાપિ કિં પુનઃ સ્તોકવાસરૈઃ॥
તસ્માદ્વદ મહાભાગ સુખોપાયં ચ દેહિનામ્

એકસ્મિન્નપિ ચ સ્નાતસ્તીર્થે પ્રાપ્નોતિ માનવઃ॥
સર્વેષામેવ તીર્થાનાં સ્નાનજં સકલં ફલમ્

તથૈકસ્મિન્સુરે દૃષ્ટે સર્વદેવસમુદ્ભવમ્ ॥
ફલં દર્શનજં ભાવિ નરાણાં દ્વિજસત્તમ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તચ્છ્રુત્વા સુચિરં ધ્યાત્વા વિશ્વામિત્રો મહામુનિઃ ॥
અબ્રવીચ્છૃણુ રાજેંદ્ર સરહસ્યં વદામિ તે

ચત્વાર્યત્ર પ્રકૃષ્ટાનિ મુખ્યતીર્થાનિ પાર્થિવ ॥
યેષુ સ્નાને કૃતે રાજઞ્છ્રાદ્ધે ચ તદનંતરમ્ ॥
સર્વેષામેવ તીર્થાનાં સ્નાનજં લભ્યતે ફલમ્

સપ્તવિંશતિલિંગાનિ તથાત્રૈવ સ્થિતાનિ ચ ॥
સિદ્ધેશ્વરપ્રપૂર્વાણિ સર્વપાપહરાણિ ચ

તેષુ સર્વેષુ દૃષ્ટેષુ ભક્ત્યા પૂતેન ચેતસા ॥
સર્વેષામેવ દેવાનાં ભવેદ્દર્શનજં ફલમ્

એકસ્મિન્નપિ સંદૃષ્ટે પૂજિતે વા સુરોત્તમે ॥
સપ્તવિંશતિલિંગાનાં પૂજા તેન કૃતા ભવેત્

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
કાનિ ચત્વારિ તીર્થાનિ તત્ર મુખ્યાનિ સન્મુને ॥
યેષુ સ્નાતો નરઃ સમ્યક્સર્વેષાં લભતે ફલમ્

॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
અત્રાસ્તિ કૂપિકા પુણ્યા યસ્યાં સંશ્રયતે ગયા ॥
કૃષ્ણપક્ષે ચતુર્દશ્યામમાવાસ્યાદિને તથા

વિશેષેણ મહાભાગ કન્યાસંસ્થે દિવાકરે ॥
નિર્વિણ્ણા ભૂમિલોકાનાં કૃતૈઃ શ્રાદ્ધૈરનેકધા

યસ્તસ્યાં કુરુતે શ્રાદ્ધં સમ્યક્છ્રદ્ધાસમન્વિતઃ

તસ્મિન્નહનિ રાજેંદ્ર સ સંતારયતે પિતૄન્ ॥
તથા તીર્થં દ્વિતીયં તુ શંખતીર્થમિતિ સ્મૃતમ્॥

તત્ર સ્નાત્વા નરો યસ્તુ પશ્યેચ્છંખેશ્વરં તતઃ ॥
સર્વેષાં ફલમાપ્નોતિ માઘસ્ય પ્રથમેઽહનિ

તથા મન્નામકં તીર્થે તૃતીયં મુખ્યતાં ગતમ્ ॥
અત્ર સ્નાત્વા તુ યઃ પશ્યેન્મયા સંસ્થાપિતં હરમ્

વિશ્વામિત્રેશ્વરં નામ સર્વેષાં સ ફલં લભેત્ ॥
નભસ્યસ્ય સિતાષ્ટમ્યાં સર્વેષાં લભતે ફલમ્

શક્રતીર્થમિતિ ખ્યાતં ચતુર્થં બાલમણ્ડનમ્ ॥
તત્ર સ્નાત્વા ચ પંચાહં શક્રેશ્વરમવેક્ષ્ય ચ ॥
આશ્વિનસ્ય સિતેઽષ્ટમ્યાં સર્વેષાં લભતે ફલમ્

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
વિધાનં વદ મે વિપ્ર ગયાકૂપ્યાઃ સમુદ્ભવમ્ ॥
વિસ્તરેણ મહાભાગ શ્રદ્ધા મે મહતી સ્થિતા

॥
॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
અમાવાસ્યાદિને પ્રાપ્તે તત્ર કન્યાગતે રવૌ ॥
યઃ શ્રાદ્ધં કુરુતે ભક્ત્યા સ પિતૄંસ્તારયેન્નિજાન્

ભર્તૃયજ્ઞવિધાનેન શુદ્ધૈઃ સ્થાનોદ્ભવૈર્દ્વિજૈઃ ॥
ભર્તૃયજ્ઞવિધિં ત્યક્ત્વા યોઽન્યેન વિધિના નરઃ

શ્રાદ્ધં કરોતિ મૂઢાત્મા વિહીનં સ્થાનજૈર્દ્વિજૈઃ ॥
સ્થાનજૈરપિ વાઽશુદ્ધૈસ્તસ્ય તદ્વ્યર્થતાં વ્રજેત્ ૬૨ ॥
વૃષ્ટિઃ સ્યાદૂષરે યદ્વત્સત્યમેતન્મયોદિતમ્ ॥
અંધસ્યાગ્રે યથા નૃત્યં પ્રગીતં બધિરસ્ય ચ ॥
તથા ચ વ્યર્થતાં યાતિ અન્યસ્થાનોદ્ભવૈર્દ્વિજૈઃ

બ્રાહ્મણૈઃ કારયેચ્છ્રાદ્ધં મૂર્ખૈરપિ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
ચતુર્વેદા અપિ ત્યાજ્યા અન્યસ્થાનસમુદ્ભવાઃ

દવે કર્મણિ પિત્ર્યે વા સોમપાને વિશેષતઃ॥
દેશાંતરગતો યસ્તુ શ્રાદ્ધં ચ કુરુતે નરઃ ॥
વૈશ્વાનરપુરસ્તેન કાર્યં નાન્યદ્વિજસ્ય ચ

સંનિવેશ્ય દર્ભબટૂઞ્છ્રાદ્ધં કુર્યાદ્દ્વિજોત્તમાઃ ॥
દક્ષિણા ભોજનં દેયં સ્થાનિકાનાં ચિરાદપિ

પંચગવ્યસ્ય સંપૂર્ણો યથા કુમ્ભઃ પ્રદુષ્યતિ ॥
બિંદુનૈકેન મદ્યસ્ય પતિતેન નૃપોત્તમ

એકેનાપિ ચ બાહ્યેન બહૂનામપિ ભૂપતે ॥
મધ્યે સમુપવિષ્ટેન તચ્છ્રાદ્ધં દોષમાપ્નુયાત્

સ્થાનજોઽપિ ચતુર્વેદો યદ્યપિ સ્યાન્ન શુદ્ધિભાક્ ॥
બહૂનામપિ શુદ્ધાનાં મધ્યે શ્રાદ્ધં વિનાશયેત્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન શુદ્ધં બ્રાહ્મણમાનયેત્

સ્થાનિકં મૂર્ખમપ્યેવમલાભે ગુણિનામપિ ॥
હીનાંગમધિકાંગં વા દૂષિતં નો તથા પરમ્

કન્યાદાને તથા શ્રાદ્ધે કુલીનો બ્રાહ્મણઃ સદા ॥
આહર્તવ્યઃ પ્રયત્નેન ય ઇચ્છેચ્છુભમાત્મનઃ ॥
સોઽપિ શુદ્ધિસમાયુક્તો યદિ સ્યાન્નૃપસત્તમ

વૃક્ષાણાં ચ યથાઽશ્વત્થો દેવતાનાં યથા હરિઃ॥
શ્રેષ્ઠસ્થાનજવિપ્રાણાં તથા ચાષ્ટકુલોદ્ભવઃ

આયુધાનાં યથા વજ્રં સરસાં સાગરો યથા ॥
શ્રેષ્ઠસ્થાનજવિપ્રાણાં તથાષ્ટકુલસંભવઃ

ઉચ્ચૈઃશ્રવા યથાઽશ્વાનાં ગજાનાં શક્રવાહનઃ ॥
શ્રેષ્ઠસ્થાનજવિપ્રાણાં તથાષ્ટકુલસંભવઃ

નદીનાં ચ યથા ગંગા સતીનાં ચાપ્યરુંધતી ॥
તદ્વત્સ્થાનજવિપ્રાણાં શ્રેષ્ઠોઽષ્ટકુલિકઃ સ્મૃતઃ

ગ્રહાણાં ભાસ્કરો યદ્વન્નક્ષત્રાણાં નિશાકરઃ ॥
તદ્વત્સ્થાનજવિપ્રાણાં શ્રેષ્ઠોઽષ્ટકુલિકઃ સ્મૃતઃ

પર્વતાનાં યથા મેરુર્દ્વિપદાનાં દ્વિજોત્તમઃ ॥
સ્થાનજાનાં તુ વિપ્રાણાં શ્રેષ્ઠોઽષ્ટકુલિકસ્તથા

પક્ષિણાં ગરુડો યદ્વત્સિંહોઽરણ્યનિવાસિનામ્ ॥
સ્થાનજાનાં તુ વિપ્રાણાં શ્રેષ્ઠોઽષ્ટકુલિકસ્તથા

એવં જ્ઞાત્વા પ્રયત્નેન શ્રાદ્ધે યજ્ઞે ચ પાર્થિવ ।
કન્યાદાને વિશેષેણ યોજ્યશ્ચાષ્ટકુલોદ્ભવઃ

નૃત્યંતિ પિતરસ્તસ્ય ગર્જંતિ ચ પિતામહાઃ ॥
વેદિમૂલે સમાલોક્ય પ્રાપ્તમષ્ટકુલં નૃપ

પુનર્વદંતિ સંહૃષ્ટાઃ કિમસ્માકં પ્રદાસ્યતિ ॥
દૌહિત્રશ્ચાપસવ્યેન જલં દર્ભતિલાન્વિતમ્

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
યદેતદ્ભવતા પ્રોક્તં શ્રૈષ્ઠ્યમષ્ટકુલોદ્ભવમ્ ॥
સર્વેષાં નાગરાણાં ચ તત્કિં વદ મહામતે

ન હ્યત્ર કારણં સ્વલ્પં ભવિષ્યતિ દ્વિજોત્તમ

॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
સત્યમેતન્મહારાજ યત્ત્વયા વ્યાહૃતં વચઃ ॥
અન્યેઽપિ નાગરાઃ સંતિ વેદવેદાંગપારગાઃ

શ્રાદ્ધાર્હા યજ્ઞયોગ્યાશ્ચ કન્યાયોગ્યા વિશેષતઃ॥
પરં તે સ્થાપિતા રાજન્સ્વયમિંદ્રેણ તત્ર ચ

પ્રધાનત્વેન સર્વેષાં નાગરૈશ્ચાપિ કૃત્સ્નશઃ ॥
તેન તે ગૌરવં પ્રાપ્તાઃ સ્થાનેત્રૈવ વિશેષતઃ

તસ્માચ્છ્રૂઆદ્ધં પ્રકર્તવ્યં વિપ્રૈ શ્ચાષ્ટકુલોદ્ભવૈઃ ॥
અપ્રાપ્તૌ ચૈવ તેષાં તુ કાર્યં નાગરસંભવૈઃ

નાન્યસ્થાનસમુદ્ભૂતૈશ્ચતુર્વેદૈરપિ દ્વિજૈઃ ॥
ભર્તૃયજ્ઞેન મર્યાદા કૃતા હ્યેષા મહા ત્મના

મુક્ત્વા તુ નાગરં વિપ્રં યોઽન્યેનાત્ર કરિષ્યતિ ॥
શ્રાદ્ધં વા યદિ વા યજ્ઞં વ્યર્થં તસ્ય ભવિષ્યતિ

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
સંત્યન્યે વિવિધા વિપ્રા વેદવેદાંગપારગાઃ ॥
મધ્યદેશોદ્ભવાઃ શાન્તાસ્તથાન્યે તીર્થસંભવાઃ

ભર્તૃયજ્ઞેન યે ત્યક્તાઃ શ્રાદ્ધે યજ્ઞે વિશેષતઃ ॥
હીનાંગાશ્ચાધિકાંગાશ્ચ દ્વિર્નગ્નાઃ શ્યાવદંતકાઃ

કુનખાઃ કુષ્ઠસંયુક્તા મૂર્ખા અપિ વિગર્હિતાઃ ॥
શ્રાદ્ધાર્હાઃ સૂચિતાસ્તેન એતં મે સંશયં વદ

॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
કીર્તયિષ્યે નરવ્યાઘ્ર કારણાનિ બહૂનિ ચ ॥
ચમત્કારસ્ય પત્ન્યાશ્ચ દાનેન પતિતા યતઃ

સ્ત્રીણાં પ્રતિગ્રહેણૈવ વિપ્રેષુ પ્રોષિતેષુ ચ ॥
પૃથક્ત્વં ચ તતો જાતં બાહ્યાભ્યન્તરસંજ્ઞકમ્

દુર્વાસસા તતઃ શપ્તા રુષ્ટેનેવાહિના યથા ॥
વિદ્યાધનાભિમાનેન શાપેન પતિતાઃ સદા

કુશે રાજ્યગતે રાજન્રાક્ષસાનાં મહાભયમ્ ॥
પ્રજયાઽઽવેદિતં સર્વં તસ્ય રાજ્ઞો મહાત્મનઃ

વિભીષણસ્ય લંકાયાં દૂતશ્ચ પ્રેષિતસ્તદા ॥
સર્વં નિવેદયામાસ પ્રજાનાં ભયસંભવમ્

અભિવન્દ્ય કુશાદેશં રામસ્ય ચરિતં સ્મરન્ ॥
પુર્યાં વિલોકયામાસ લઙ્કાયાં રામશાસનાત્

ઉપપ્લવસ્ય કર્તારો નષ્ટાઃ સર્વે દિશો દશ ॥
ગન્ધર્વાણાં ચ લોકં હિ ભયેન મહતા ગતાઃ

સ્થાતું તત્ર ન શક્તાસ્તે વિભીષણભયેન ચ ॥
પૃથિવ્યાં સમનુપ્રાપ્તાઃ સ્થાનાન્યપિ બહૂનિ ચ

ભયેન મહતા તત્ર કુશસ્યૈવ તુ શાસને ॥
બ્રાહ્મણાનાં ચ રૂપાણિ કૃત્વા તત્ર સમાગતાઃ

વાડવાનાં મહિમ્ના ચ મધ્યે સ્થાતું ન તેઽશકન્ ॥
પતિતાનાં ચ સંસ્થાનં ચમત્કારપુરં ગતાઃ

માયાવિશારદૈસ્તૈશ્ચ ધનેન વિદ્યયા તતઃ ॥
અધ જગ્ધં તતસ્તૈસ્તુ તેષાં મધ્યે સ્થિતં ચ તૈઃ

તતઃપ્રભૃતિ તે સર્વે રાક્ષસત્વં પ્રપેદિરે ॥
ક્રૂરાણ્યપિ ચ કર્માણિ કુર્વંતિ ચ પદેપદે

તતસ્તે સર્વથા રાજન્વર્જનીયાઃ પ્રયત્નતઃ ॥
શ્રાદ્ધે યજ્ઞે નરવ્યાઘ્ર નરકે પાતયંતિ ચ ॥

અન્યચ્ચ દૂષણં તેષાં કીર્તયિષ્યે તવાઽનઘ ॥
ત્રિજાતાઃ સ્થાપિતા રાજન્સર્પાણાં ગરનાશનાત્

નગરત્વં તતો જાતં ચમત્કાર પુરસ્ય તુ ॥
ત્રિજાતત્વં તુ સર્વેષાં જાતં તત્ર વિશેષતઃ

એતેભ્યઃ કારણેભ્યશ્ચ ભર્તૃયજ્ઞેન વર્જિતાઃ ॥
પુનશ્ચ કારણં તેષાં સ્પર્શાદપિ ન શુદ્ધિભાક્

કુમ્ભકોત્થં ચ સંપ્રાપ્તં મહચ્ચણ્ડાલસંભવમ્

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
એતચ્ચ કારણં વિપ્ર કથયસ્વ પ્રસાદતઃ ॥
સ્થાવરસ્ય ચરસ્યૈવ જગતો જ્ઞાનમસ્તિ તે

॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
અત્ર તે કીર્તયિષ્યામિ પૂર્વવૃત્તકથાંતરમ્ ॥
ભર્તૃયજેન યે ત્યક્તાઃ સર્વેન્યે બ્રાહ્મણોત્તમાઃ

વર્ધમાને પુરે પૂર્વમાસીદંત્યજજાતિજઃ ॥
ચણ્ડાલઃ કુંભકોનામ નિર્દયઃ પાપકર્મકૃત્

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય તસ્ય પુત્રો બભૂવ હ ॥
વિરૂપસ્યાપિ રૂપાઢ્યઃ પૂર્વકર્મપ્રભાવતઃ

પિંગાક્ષસ્ય સુકૃષ્ણસ્ય વયોમધ્યસ્ય પાર્થિવ ॥
દક્ષઃ સર્વેષુ કૃત્યેષુ સર્વલક્ષણલક્ષિતઃ

સ વૃદ્ધિં દ્રુતમભ્યેતિ શુક્લપક્ષે યથોડુરાટ્ ॥
તથાઽસૌ શંસ્યમાનસ્તુ સર્વલોકૈઃ સુરૂપભાક્ ॥
દૃષ્ટ્વા કુટુંબકં નિત્યં વૈરાગ્યં પરમં ગતઃ

તતો દેશાંતરં દુઃખાદ્ભ્રમમાણ ઇતસ્તતઃ ॥
ચમત્કારપુરં પ્રાપ્તો દ્વિજરૂપં સમાશ્રિતઃ ॥
સ સ્નાતિ સર્વકૃત્યેષુ ભિક્ષાન્નકૃતભોજનઃ

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ બ્રાહ્મણઃ શંસિતવ્રતઃ ॥
છાંદોગ્યગોત્રવિખ્યાતઃ સુભદ્રોનામ પાર્થિવઃ

નાગરો વર્ષયાજી ચ વેદવેદાંગપારગઃ ॥
તત્રાસીત્તસ્ય સઞ્જાતા કન્યકા દ્વિગુણૈ રદૈઃ

તથા ત્રિભિઃસ્તનૈ રૌદ્રા પૃષ્ઠ્યાવર્તકસંયુતા ॥
દરિદ્રોઽપિ સુદુઃસ્થોઽપિ કુલહીનોપિ પાર્થિવ

।
દીયમાનામપિ ન તાં પ્રતિગૃહ્ણાતિ કશ્ચન ॥
યદ્ભક્ષયતિ ભર્તારં ષણ્માસાભ્યંતરે હિ સા

યસ્યાઃ સ્યુર્દ્વિગુણા દંતા એવં સામુદ્રિકા જગુઃ ॥
ત્રિસ્તની કન્યકા યા તુ શ્વશુરસ્ય કુલક્ષયમ્ ॥
સંધત્તે નાત્ર સન્દેહસ્તસ્માત્તાં દૂરતસ્ત્યજેત્

પૃષ્ઠ્યાવર્તો ભવેદ્યસ્યા અસતી સા ભવેદ્દ્રુતમ્ ॥
બહુપાપસમાચારા તસ્માત્તાં પરિવર્જયેત્

અથ તાં વૃદ્ધિમાપન્નાં દૃષ્ટ્વા વિપ્રઃ સુભદ્રકઃ ॥
ચિન્તાચક્રં સમારૂઢો ન શાંતિમધિગચ્છતિ

કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ કથમસ્યાઃ પતિર્ભવેત્ ॥
ન કશ્ચિત્પ્રતિગૃહ્ણાતિ પ્રાર્થિતોઽપિ મુહુર્મુહુઃ

દરિદ્રો વ્યાધિતો વાઽપિ વૃદ્ધોઽપિ બ્રાહ્મણો હિ સઃ ॥
સ્મૃતૌ યસ્માદિદં પ્રોક્તં કન્યાર્થે પ્રાઙ્મહર્ષિભિઃ

અષ્ટવર્ષા ભવેદ્ગૌરી નવવર્ષા ચ રોહિણી ॥
દશવર્ષા ભવેત્કન્યા અત ઊર્ધ્વં રજસ્વલા

માતા ચૈવ પિતા ચૈવ જ્યેષ્ઠો ભ્રાતા તથૈવ ચ ॥
ત્રયસ્તે નરકં યાંતિ દૃષ્ટ્વા કન્યાં રજસ્વલામ્

એવં ચિન્તયતસ્તસ્ય સોંઽત્યજો દ્વિજરૂપધૃક્ ॥
ભિક્ષાર્થં તદ્ગૃહં પ્રાપ્તો દૃષ્ટસ્તેન મહાત્મના

પૃષ્ટશ્ચ વિસ્મયાત્તેન દૃષ્ટ્વા રૂપં તથાવિધમ્ ॥
કુતસ્ત્વમિહ સમ્પ્રાપ્તઃ ક્વ યાસ્યસિ ચ ભિક્ષુક

ઈદૃગ્ભવ્યતરો ભૂત્વા કસ્માન્માધુકરીં ગતઃ ॥
કિં ગોત્રં તવ મે બ્રૂહિ કતમઃ પ્રવરશ્ચ તે

સોઽબ્રવીદ્ગૌડદેશીયં સ્થાનં મે સુમહત્તરમ્ ॥
નામ્ના ભોજકટં ખ્યાતં નાનાદ્વિજસમાશ્રિતમ્

તત્રાસીન્માધવોનામ બ્રાહ્મણો વેદપારગઃ ॥
વસિષ્ઠગોત્રવિખ્યાત એકપ્રવરસૂચિતઃ ॥

તસ્યાહં તનયો નામ્ના ચંદ્રપ્રભ ઇતિ સ્મૃતઃ

તતોઽહમષ્ટમે વર્ષે યદા વ્રતધરઃ સ્થિતઃ ॥
તદા પંચત્વમાપન્નઃ પિતા મે વેદપારગઃ

માતા મે સહ તેનૈવ પ્રવિષ્ટા હવ્યવાહનમ્ ॥
તતો વૈરાગ્યમાપન્નો નિષ્ક્રાંતોઽહં નિજાલયાત્

તીર્થાનિ ભ્રમમાણોઽત્ર સંપ્રાપ્તસ્તુ પુરં તવ ॥
અધુના સંપ્રયાસ્યામિ પ્રભાસં ક્ષેત્રમુત્તમમ્

યત્ર સોમેશ્વરો દેવસ્ત્યક્ત્વા કૈલાસમાગતઃ ॥
ન મયા પઠિતા વેદા ન ચ શાસ્ત્રં નૃપોત્તમ॥
તીર્થયાત્રાપ્રસંગેન તેન ભિક્ષાં ચરામ્યહમ્

॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ચિન્તયામાસ ચેતસિ ॥
બ્રાહ્મણોઽયં સુદેશીયસ્તથા ભવ્યતમાકૃતિઃ ॥
યદિ ગૃહ્ણાતિ મે કન્યાં તદસ્મૈ પ્રદદામ્યહમ્

યાવદ્રજસ્વલા નૈવ જાયતે સા નિરૂપિતા ॥
કૃત્સ્નં દૂષયતિ ક્ષિપ્રં નૈવ વંશં મમાધમા

તતઃ પ્રોવાચ તં મ્લેચ્છં સંમંત્ર્ય સહ ભાર્યયા ॥
યદિ ગૃહ્ણાસિ મે કન્યાં તવ યચ્છામ્યહં દ્વિજ

ભરણં પોષણં દ્વાભ્યાં કરિષ્યામિ સદૈવ હિ

તચ્છ્રુત્વા હર્ષિતઃ પ્રાહ સોંઽત્યજો નૃપસત્તમમ્ ॥
તવાદેશં કરિષ્યામિ યચ્છ મે કન્યકાં નૃપ

તથેત્યુક્ત્વા ગતસ્તેન તસ્મૈ દત્તા નિજા સુતા ॥
ગૃહ્યોક્તેન વિધાનેન વિવાહો વિહિતસ્તતઃ

તતો દદૌ ધનં ધાન્યં ગૃહં ક્ષેત્રં ચ ગોધનમ્ ॥
તસ્મૈ તુષ્ટિસમાયુક્તો મન્યમાનઃ કૃતાર્થતામ્

અથ સોઽપિ ચ તાં પ્રાપ્ય વિલાસાનકરોદ્બહૂન્ ॥
ખાદ્યૈઃ પાનૈઃ સુવસ્ત્રૈશ્ચ ગન્ધમાલ્યૈર્વિભૂષણૈઃ

પરં સ વ્રજતિ પ્રાયો યેન માર્ગેણ કેનચિત્ ॥
સારમેયાઃ સશબ્દાશ્ચ પૃષ્ઠતોઽનુવ્રજંતિ વૈ

અન્યેષામંત્યજાત્યાનાં યદ્વત્તસ્ય વિશેષતઃ ॥
વેદાભ્યાસપરશ્ચૈવ યદિ સંજાયતે ક્વચિત્ ॥
રક્તં પતતિ વક્ત્રેણ તત્ક્ષણાત્તસ્ય દુર્મતેઃ

એતસ્મિન્નંતરે લોકઃ સર્વ એવ પ્રશંકિતઃ ॥
અબ્રવીચ્ચ મિથોઽભ્યેત્ય ચંડાલોઽયમસંશયમ્

યદેતે પૃષ્ઠતો યાંતિ ભષમાણાઃ શુનીસુતાઃ ॥
સુભદ્રોઽપિ ચ તત્તેષાં શ્રુત્વા ચિન્તાપરોઽભવત્

મન્યમાનશ્ચ તત્સત્યં દુઃખેન મહતાન્વિતઃ ॥
નૂનમંત્યજજાતીયો ભવિષ્યતિ સુતાપતિઃ

જ્ઞાયતે ચેષ્ટિતૈઃ સર્વૈર્યથાઽયં જલ્પતે જનઃ

એવં રાત્રિંદિવં તસ્ય ચિન્તયાનસ્ય ભૂપતેઃ ॥
લોકાપવાદયુક્તસ્ય કિયાન્કાલોઽભ્યવર્તત

અન્યસ્મિન્નહનિ પ્રાપ્તે આદ્યાદ્યા દ્વિજસત્તમાઃ ॥
મધ્યગેન સમાયુક્તા બ્રહ્મસ્થાનં સમાગતાઃ ॥
તસ્ય શુદ્ધિકૃતે પ્રોચુર્યેન શંકા પ્રણશ્યતિ

અથોચુસ્તં દ્વિજશ્રેષ્ઠા બ્રહ્મસ્થાનસ્ય મધ્યગમ્ ॥
મધ્યગસ્ય તુ વક્ત્રેણ વિવર્ણવદનં સ્થિતમ્

કુલં ગોત્રં નિજં બ્રૂહિ પ્રવરાંશ્ચ વિશેષતઃ ॥
સ્થાનં દેશં ચ વિપ્રાણાં યેન શુદ્ધિઃ પ્રદીયતે

અથાસૌ વેપમાનસ્તુ પ્રસ્વિન્નવદનસ્તથા ॥
અધોદૃષ્ટિરુવાચેદં ગદ્ગદં વિહિતાઞ્જલિઃ

ગર્ભાષ્ટમે પિતા મહ્યં વર્ષે મૃત્યું ગતસ્તતઃ ॥
તતઃ સા તં સમાદાય જનની મે પતિવ્રતા ॥
માં ત્યક્ત્વા દુઃખિતં દીનં પ્રવિષ્ટા હવ્યવાહનમ્

અહં વૈરાગ્યમાપન્નસ્તીર્થયાત્રાં સમાશ્રિતઃ ॥
બાલભાવે પિતુર્દુઃખાત્તાપસૈરપરૈઃ સહ

ન મયા પઠિતો વેદો ન ચ શાસ્ત્રં નિરૂપિતમ્॥
તીર્થયાત્રાપરોઽહં ચ સમાયાતો ભવત્પુરમ્ ॥ ૬.૧૯૯.૧૬૦
અભદ્રેણ સુભદ્રેણ શ્વશુરેણ દુરાત્મના ॥
એતજ્જાનામ્યહં વિપ્રા ગોત્રં વાસિષ્ઠમેવ વા

અથૈકપ્રવરો દેશો ગૌડો મધુપુરં પુરમ્ ॥
તતસ્તે બ્રાહ્મણાઃ પ્રોચુર્યસ્ય નો જ્ઞાયતે કુલમ્ ॥
તસ્ય શુદ્ધિઃ પ્રદાતવ્યા ધટદ્વારેણ કેવલા

સ ત્વં ધટં સમારુહ્ય બ્રાહ્મણ્યાર્થં ચ કેવલમ્ ॥
શુદ્ધિં પ્રાપ્ય તતો ભોગાન્ભુંક્ષ્વાત્રસ્થોઽપિ કેવલમ્

સોઽબ્રવીત્સાહસં કૃત્વા સર્વાનેવ દ્દ્વિજોત્તમાન્ ॥
પ્રતિગૃહ્ણામ્યહં કામં તપ્તમાષકમેવ ચ

પ્રવિશામિ હુતાશં વા ભક્ષયિષ્યામ્યહં વિષમ્

કિં પુનર્ધટદિવ્યં ચ ક્રિયમાણે સુખાવહમ્ ॥
બ્રાહ્મણસ્ય કૃતે વિપ્રાશ્ચિત્તે નો મામકે ઘૃણા

અથ તે બ્રાહ્મણાસ્તસ્ય ધટારોહણસંભવમ્ ॥
શુદ્ધિં નિર્દિશ્ય વારં ચ સૂર્યસ્ય ચ તતઃ પરમ્ ॥
જગ્મુઃ સ્વંસ્વં ગૃહં સર્વે સોઽપિ વિપ્રોંઽત્યજો દ્વિજાઃ

તતઃ પ્રાહ નિજાં ભાર્યાં રહસ્યે નૃપસત્તમ॥
જ્ઞાતોઽહં બ્રાહ્મણૈઃ સર્વૈરંત્યજાતિસમુદ્ભવઃ ॥
દેશાતરં ગમિષ્યામિ ત્વમાગચ્છ મયા સહ

॥ ભાર્યોવાચ ॥ ॥
અહમગ્નિં પ્રવેક્ષ્યામિ ન યાસ્યામિ ત્વયા સહ ॥
પાપબુદ્ધે પતિષ્યામિ ન ચાહં નરકાગ્નિષુ

બુધ્યમાના ન સેવિષ્યે ત્વામંત્યજસમુદ્ભવમ્ ॥
પાપ સંદૂષિતં સર્વં ત્વયૈતત્સ્થાનમુત્તમમ્

તથા મમ પિતુર્હર્મ્યં સંવત્સરપ્રયાજિનઃ ॥
તસ્માદ્દ્રુતતરં ગચ્છ યાવન્નો વેત્તિ કશ્ચન

નો ચેત્પાપસમાચાર સંપ્રાપ્સ્યસિ મહાઽઽપદમ્

તતો નિશામુખે પ્રાપ્તે કૌપીનાવરણાન્વિતઃ ॥
નષ્ટોઽભીષ્ટાં દિશં પ્રાપ્ય તદા જીવિતજાદ્ભયાત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે નાગરાષ્ટકુલશ્રૈષ્ઠ્યવર્ણનંનામૈકોનદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ