સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.19

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એતસ્મિન્નંતરે પ્રાપ્તાસ્તસ્ય ભૂપસ્ય સેવકાઃ ॥
કેચિચ્ચ દૈવયો ગેન શ્વાપદૈરર્ધભક્ષિતાઃ

ક્ષુત્પિપાસાતુરા દીના દુઃખેન મહતાઽન્વિતાઃ ॥
પદપદ્ધતિમાર્ગેણ યેન યાતઃ સ ભૂપતિઃ

તે દૃષ્ટ્વા પાર્થિવં તત્ર દિષ્ટ્યાદિષ્ટ્યેતિ સાદરમ્ ॥
બ્રુવંતઃ પાદયોસ્તસ્ય પતિતા હર્ષસંયુતાઃ

તતસ્તસ્ય નરેન્દ્રસ્ય વ્યસનં સૈન્યસંભવમ્ ॥
પ્રોચુશ્ચૈવ યથાદૃષ્ટમ નુભૂતં યથાશ્રુતમ્

અથ તે તાપસાઃ સર્વે સ ચ રાજા સસેવકઃ ॥
પ્રસુપ્તાઃ પાદપસ્યાધઃ પર્ણાન્યાસ્તીર્યભૂતલે

તતસ્તેષાં પ્રસુપ્તાનાં સર્વેષાં તત્ર કાનને ॥
અતિક્રાંતા સુખેનૈવ રજની સા મહાત્મનામ્

તતઃ સ પ્રાતરુત્થાય કૃતપૂર્વાહ્ણિકક્રિયઃ ॥
તં મુનિં પ્રણિપત્યોચ્ચૈરનુજ્ઞાપ્ય મુહુ ર્મુહુઃ

નિજૈસ્તૈઃ સેવકૈઃ સાર્ધં પ્રસ્થિતઃ સ્વપુરીં પ્રતિ ॥
માહિષ્મતીં સમુદ્દિશ્ય દૃષ્ટ્વા માર્ગે શનૈઃશનૈઃ

તતો નિજગૃહં પ્રાપ્ય કઞ્ચિ ત્કાલં મહીપતિઃ ॥
વિશ્રમ્ય પ્રયયૌ પશ્ચાત્તૂર્ણં પુણ્યં ગયાશિરઃ

તચ્ચ કાલેન સંપ્રાપ્ય સ્નાત્વા ધૌતાંબરઃ શુચિઃ ॥
માંસાદાય દદૌ શ્રાદ્ધં શ્રદ્ધાપૂતેન ચેતસા

અથાઽસૌ પૃથિવીપાલઃ સ્વપ્નાંતે ચ દદર્શ તમ્ ॥
દિવ્યમાલ્યાંબરધરં દિવ્યગંધાનુલેપનમ્ ॥
વિમાનવરમારૂઢં સ્તૂયમાનં ચ કિંનરૈઃ

॥ માંસાદ ઉવાચ ॥ ॥
પ્રસાદાત્તવ ભૂપાલ મુક્તોઽહં પ્રેતયોનિતઃ ॥
સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ ગમિષ્યામિ સાંપ્રતં ત્રિદિવા લયમ્

તતઃ સ પ્રાતરુત્થાય હર્ષાવિષ્ટો મહીપતિઃ ॥
વિદૈવતં સમુદ્દિશ્ય ચક્રે શ્રાદ્ધં યથોચિતમ્ ॥ ૧૩
સોઽપિ તેનૈવ રૂપેણ તસ્ય સંદર્શનં ગતઃ ॥
સ્વપ્નાંઽતે ભૂમિપાલસ્ય તદ્વચ્ચોક્ત્વા દિવં ગતઃ

તતઃ પ્રાતસ્તૃતીયેઽહ્નિ કૃતઘ્નસ્ય મહીપતિઃ ॥
ચક્રે શ્રાદ્ધં યથાપૂર્વં શ્રદ્ધાપૂતેન ચેતસા

તતઃ સોઽપિ સમાયાતસ્તસ્ય સ્વપ્ને મહીપતેઃ ॥
તેનૈવ પ્રેતરૂપેણ દુઃખેન મહતા વૃતઃ

॥ કૃતઘ્ન ઉવાચ ॥
ન મે ગતિર્મહારાજ સંજાતા પાપકર્મિણઃ ॥
તડાગવિત્તચૌરસ્ય કૃતઘ્નસ્ય તથૈવ ચ

તસ્માત્સંજાયતે મુક્તિર્યથા મે પાર્થિવોત્તમ ॥
તથૈવ ત્વં કુરુષ્યાઽદ્ય સત્યવાક્યપરો ભવ

સત્યમેવ પરં બ્રહ્મ સત્યમેવ પરં તપઃ ॥
સત્યમેવ પરં જ્ઞાનં સત્યમેવ પરં શ્રુતમ્

સત્યેન વાયુ ર્વહતિ સત્યેન તપતે રવિઃ ॥
સાગરઃ સત્યવાક્યેન મર્યાદાં ન વિલંઘયેત્

તીર્થસેવા તપો દાનં સ્વાધ્યાયો ગુરુસેવનમ્ ॥
સર્વં સત્યવિહીનસ્ય વ્યર્થં સંજાયતે યતઃ

સર્વે ધર્મા ધૃતાઃ પૂર્વમેકત્રાઽન્યત્ર ચાપ્યૃતમ્ ॥
તુલાયાં કૌતુકાદ્દેવૈર્જાતં તત્ર ઋતં ગુરુ

તસ્માત્સત્યં પુરસ્કૃત્ય માં તારય મહામતે ॥
એતત્તે પરમં શ્રેયસ્તપસોઽપિ ભવિષ્યતિ

॥ વિદૂરથ ઉવાચ ॥ ॥
કથં તે જાયતે મુક્તિર્વદ મે પ્રેત સત્વરમ્ ॥
કરોમિ યેન તત્કર્મ યદ્યપિ સ્યાત્સુદુષ્કરમ્ ઃ। ૨૪ ॥
॥ પ્રેત ઉવાચ ॥ ॥
ચમત્કારપુરે ભૂપ શ્રીક્ષેત્રે હાટકેશ્વરે ॥
આસ્તે પાંસુભિરાચ્છન્નં કલેર્ભીતં ગયાશિરઃ

અધસ્તાત્પ્લક્ષવૃક્ષસ્ય દર્ભસ્થાનૈઃ સમંતતઃ ॥
કાલશાકૈસ્તથાનેકૈસ્તિલૈશ્ચારણ્યસંભવૈઃ ॥

તત્ર ગત્વા તિલૈસ્તૈસ્ત્વં તૈઃ શાકૈસ્તૈઃ કુશૈસ્તથા ॥
શ્રાદ્ધં દેહિ દ્રુતં યેન મુક્તિઃ સંજાયતે મમ

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સ દીનસ્ય દયાન્વિતઃ॥
જગામ તત્ર યત્રાઽઽસ્તે સ વૃક્ષઃ પ્લક્ષસંજ્ઞકઃ

દૃષ્ટ્વા શાકાંસ્તિલાંસ્તાંસ્તુ દર્ભાંસ્તેન યથોદિતાન્॥
અખનત્તત્ર દેશે ચ જલાર્થે લઘુ કૂપિકામ્

તતઃ કૃતઘ્નમુદ્દિશ્ય શ્રાદ્ધં ચક્રે યથોદિતમ્ ॥
આનીય બ્રાહ્મણાઞ્છ્રેષ્ઠાન્વેદવેદાંગપારગાન્ ॥ ૬.૧૯.૩. ॥
કૃતમાત્રે તતઃ શ્રાદ્ધે દિવ્ય રૂપધરઃ પુમાન્॥
વિમાનવરમારૂઢો વિદૂરથમથાઽબ્રવીત્

મુક્તોઽહં ત્વત્પ્રસાદાચ્ચ પ્રેતત્વાદ્દારુણાદ્વિભો ॥
સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ ગમિષ્યામિ સાંપ્રતં ત્રિદશાલયમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તતઃ પ્રભૃતિ સા તત્ર કૂપિકા ખ્યાતિમાગતા ॥
પિતૄણાં પુષ્ટિદા નિત્યં ગયાશીર્ષસમુદ્ભવા

પ્રેતપક્ષસ્ય દર્શાયાં યસ્તસ્યાં શ્રાદ્ધમાચરેત્ ॥
કાલશાકેન વિપ્રેંદ્રાસ્તથારણ્યોદ્ભવૈસ્તિલૈઃ

કૃંતિતૈશ્ચ તથા દર્ભૈઃ સમ્યક્છ્રદ્ધાસમન્વિતઃ ।
સ પ્રાપ્નોતિ ફલં કૃત્સ્નં કૃતઘ્નપ્રેતતીર્થતઃ

અગ્નિષ્વાત્તાઃ પિતૃગણાસ્તથા બર્હિષદશ્ચ યે ॥
તત્ર સંનિહિતા નિત્યમાજ્યપાઃ સોમપાસ્તથા

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન શ્રાદ્ધં તત્ર સમાચરેત્ ॥
કાલે વા
યદિ વાઽકાલે પિતૄણાં તુષ્ટયે સદા

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે માંસાદાદિપ્રેતત્રયસ્ય વિદૂરથકૃતશ્રાદ્ધદ્વારા મુક્તિદાને પિતૃકૂપિકાતીર્થમા હાત્મ્યવર્ણનંનામૈકોનવિંશોઽધ્યાયઃ