સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.195

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
શૂદ્રી ચ બ્રાહ્મણી ચાપિ યે ત્વયા પરિકીર્તિતે ॥
હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે તીર્થદ્વયમનુત્તમમ્

તત્કથં તત્ર સંજાતં કેન વા તદ્વિનિર્મિતમ્ ॥
એતચ્ચ સર્વમાચક્ષ્વ વિસ્તરેણ મહામતે

પાદુકાભ્યાં સમુત્પત્તિઃ શ્રુતાઽસ્માભિઃ પુરા તવ ॥
વદ તચ્ચાપિ માહાત્મ્યં તાભ્યાં ચૈવ સમુદ્ભવમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
પુરાસીન્નાગરો વિપ્રશ્છાંદોગ્ય ઇતિ વિશ્રુતઃ ॥
યસ્યાઽન્વયેઽપિ વિપ્રેન્દ્રાશ્છાન્દોગ્યા ઇતિ વિશ્રુતાઃ

સામવેદવિદસ્તસ્ય ગૃહસ્થાશ્રમધર્મિણઃ ॥
પશ્ચિમે વયસિ પ્રાપ્તે કન્યા જાતા સુશોભના

સર્વૈરપિ ગુણૈર્યુક્તા સર્વલક્ષણ લક્ષિતા ॥
સપ્તરક્તા ત્રિગંભીરા પઞ્ચસૂક્ષ્માઽબૃહત્કટિઃ

પદ્મપત્રવિશાલાક્ષી લંબકેશી સુશોભના ॥
બિંબોષ્ઠી હ્રસ્વલોમા ચ પૂર્ણચન્દ્રસમપ્રભા ॥

તસ્યા નામ પિતા ચક્રે બ્રાહ્મણીતિ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
યસ્માત્સા બ્રાહ્મણૈર્દત્તા મણ્ડપાન્તે સુપૂજિતૈઃ

પશ્ચિમે વયસિ પ્રાપ્તે અપત્યરહિતસ્ય ચ ॥
વવૃધે સા ચ તન્વઙ્ગી ચન્દ્રલેખા યથા તથા

શુક્લપક્ષે તુ સંપ્રાપ્તે જનલોચનતુષ્ટિદા ॥
યસ્મિન્નહનિ સંજાતા છાન્દોગ્યસ્ય મહાત્મનઃ ॥
આનર્તાધિપતેસ્તસ્મિંસ્તાદૃગ્રૂપા સુતાઽભવત્

યસ્યાઃ કાયપ્રભૌઘેણ સર્વં તત્સૂતિકાગૃહમ્ ॥
નિશાગમેઽપિ સંજાતં રત્નૌઘૈરિવ સુપ્રભમ્ ॥
તતસ્તસ્યાઃ પિતા નામ ચક્રે રત્નવતીતિ ચ

અથ સખ્યં સમાપન્ના બ્રાહ્મણ્યા સહ સા શુભા ॥
નૈરન્તર્યેણ તાભ્યાં ચ વિયોગો નૈવ જાયતે ॥

એકાશનં તથા શય્યા એકાન્નેન ચ ભોજનમ્ ॥
અષ્ટમેઽબ્દે ચ સંજાતે પિતા તસ્યા દ્વિજોત્તમાઃ

વિવાહં ચિન્તયામાસ પ્રદાનાય વરે તથા ॥
સા જ્ઞાત્વા ચેષ્ટિતં તસ્ય પિતુર્દુઃખસમન્વિતા

સખ્યા વિયોગભીતા ચ પ્રોચે રત્નવતી તદા ॥
અશ્રુપૂર્ણેક્ષણા દીના બાષ્પગદ્ગદયા ગિરા

સખિ તાતો વિવાહં મે પ્રકરિષ્યતિ સાંપ્રતમ્ ॥
વિવાહિતાયાશ્ચ સખ્યં ન ભવિષ્યતિ કર્હિચિત્

વજ્રપાતોપમં વાક્યં તસ્યાઃ શ્રુત્વા સખી ચ સા ॥
રુરોદ કણ્ઠમાશ્લિષ્ય સ્નેહવ્યાકુલિતેન્દ્રિયા

અથ તદ્રુદિતં શ્રુત્વા માતા તસ્યા મૃગાવતી ॥
સસંભ્રમા સમાગત્ય વાક્યમેતદુવાચ હ

કિમર્થં રુદ્યતે પુત્રિ કેન તે વિપ્રિયં કૃતમ્ ॥
કરોમિ નિગ્રહં યેન તસ્યાદ્યૈવ દુરાત્મનઃ

॥ રત્નવત્યુવાચ ॥ ॥
શૃણુ મે સુપ્રિયાતીવ બ્રાહ્મણી પ્રાણસંમતા ॥
વિવાહં પ્રાપ્ય કલ્યાણી પ્રયાસ્યતિ પતેર્ગૃહમ્

।
અનયા રહિતાહં ચ ન જીવામિ કથંચન ॥
એતસ્માત્કારણાદ્દેવિ પ્રરોદિમિ સુદુઃખિતા

॥ મૃગાવત્યુવાચ ॥ ॥
યદ્યેવં પુત્રિ યત્ર ત્વં પ્રયાસ્યસિ પતેર્ગૃહે ॥
તસ્ય રાજ્ઞસ્તુ યો વિપ્રઃ પૌરોહિત્યે વ્યવસ્થિતઃ

તસ્ય પુત્રાય દાસ્યામિ સખીમેનાં તવ પ્રિયામ્ ॥
તત્રાપિ યેન તે સંગો ભવિષ્યત્યનયા સહ

એવમુક્ત્વા તતો રાજ્ઞી છાદોગ્યં દ્વિજસત્તમમ્ ॥
સમાનીયાબ્રવીદેનં વિનયાવનતા સ્થિતા

ઇયં તવ સુતા બ્રહ્મન્સુતાયા મમ સુપ્રિયા ॥
ન વિયોગં સહત્યસ્યા મુહૂર્તમપિ ભામિની

તથા તવ સુતાયાશ્ચ સુતેયં મમ સુપ્રિયા ॥
તસ્માત્કુરુ વચો મહ્યં યચ્ચ વક્ષ્યામિ સુવ્રત

યસ્ય મે દીયતે કન્યા કદાચિન્નૃપતેરિયમ્ ॥
પુરોધાસ્તસ્ય યો વિપ્રસ્તસ્મૈ દેયા નિજા સુતા

યેન ન સ્યાન્મિથો ભેદસ્તાભ્યાં દ્વિજવરોત્તમ ॥
એકસ્થાને સ્થિતાભ્યાં ચ પ્રસા દાત્તવ સત્તમ

॥ છાંદોગ્ય ઉવાચ ॥ ॥
નાગરો નાગરં મુક્ત્વા યોઽન્યસ્મૈ સંપ્રયચ્છતિ ॥
કન્યકાં યઃ પ્રગૃહ્ણાતિ વિવાહાર્થં કથંચન ॥।

સ પંક્તિદૂષકઃ પાપાન્નાગરો ન ભવેદિહ ॥
તસ્માન્નાહં પ્રદાસ્યામિ કથંચિન્નિજકન્યકામ્ ॥
અન્યસ્મૈ નાગરં મુક્ત્વા નિશ્ચયોઽયં મયા કૃતઃ ॥

॥ બ્રાહ્મણ્યુવાચ ॥ ॥
નાહં પતિં પ્રયાસ્યામિ કુમારી બ્રહ્મચારિણી ॥
દેયા પ્રિયા સખી યત્ર તાવદ્યાસ્યામિ તત્ર ચ

યદિ તાત બલાન્મહ્યં વિવાહં ત્વં કરિષ્યસિ ॥
વિષં વા ભક્ષયિષ્યામિ સાધયિષ્યામિ પાવકમ્

શસ્ત્રેણ વા હનિષ્યામિ સ્વદેહં તાત નિશ્ચયમ્ ॥।
એવં જ્ઞાત્વા તુ તાત ત્વં યત્ક્ષમં તત્સમાચર

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તસ્યાસ્તં નિશ્ચયં જ્ઞાત્વા સ વિપ્રો દુઃખસંયુતઃ ॥
સ્ત્રીહત્યાપાપ ભીતસ્તુ તાં ત્યક્ત્વા સ્વગૃહં યયૌ

સાપિ રેમે તયા સાર્ધં રત્નવત્યા દ્વિજોત્તમાઃ ॥
સંહૃષ્ટહૃદયા નિત્યં સંત્યક્તપિતૃસૌહૃદા

યૌવનં સા તુ સંપ્રાપ્તા રૂપેણાપ્રતિમા ભુવિ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે છાન્દોગ્યબ્રાહ્મણકન્યાવૃત્તાન્તવર્ણનંનામ પઞ્ચનવત્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ