સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.194

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં સા તાન્વરાન્દત્ત્વા સર્વેષાં શાપભાગિનામ્ ॥
મૌનવ્રતપરા ભૂત્વા નિવિષ્ટાઽથ ધરાતલે

તતો દેવગણાઃ સર્વે તાપસાશ્ચ મહર્ષયઃ ॥
સાધુસાધ્વિતિ તાં પ્રોચ્ય તતઃ પ્રોચુરિદં વચઃ

એતાં દેવીપ્રસાદેન બ્રાહ્મણાનાં વિશેષતઃ ॥
પૂજયિષ્યંતિ મર્ત્યેઽત્ર સર્વે લોકાઃ સમાહિતાઃ

બ્રહ્માણં પૂજયિત્વા તુ પશ્ચાદેનાં સુરેશ્વરીમ્ ॥
પૂજયિષ્યંતિ યે મર્ત્યાસ્તે તુ યાંતિ પરાં ગતિમ્

યા કન્યા પતિસંયોગં સંપ્રાપ્યાત્ર સમાહિતા ॥
તતઃ પાદપ્રણામં ચ ગાયત્ર્યાશ્ચ કરિષ્યતિ ॥
પતિં પ્રજાપતિં પ્રાપ્ય સા ભવિષ્યત્યસંશયમ્

સર્વકામસુખોપેતા ધનધાન્યસમન્વિતા ॥
યા નારી દુર્ભગા વંધ્યા ભવિષ્યતિ ચ શોભના

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
યદેતદ્ભવતા પ્રોક્તં ગતે પંચોત્તરે શતે ॥
પદ્મજાનાં હરઃ પ્રાદાદેતત્કથમનુત્ત મમ્

બ્રાહ્મણેભ્યઃ સ સંતુષ્ટઃ કિંવાઽન્યોઽસ્તિ મહેશ્વરઃ ॥
એતં નઃ સંશયં ભૂયો યથાવદ્વક્તુમર્હસિ

આયુષ્યં શંકરસ્યાપિ યત્પ્રમાણં તથા હરેઃ ॥
બ્રહ્મણોઽપિ સમાચક્ષ્વ પરં કૌતૂહલં હિ નઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અહં વઃ કીર્તયિષ્યામિ વિસ્તરેણ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
ત્રયાણામપિ ચાયુષ્યં યત્પ્રમાણં વ્યવસ્થિતમ્

નિમેષસ્ય ચતુર્ભાગસ્ત્રુટિઃ સ્યાત્તદ્દ્વયં લવઃ ॥
લવદ્વયં કલા પ્રોક્તા કાષ્ઠા તુ દશપંચભિઃ

ત્રિંશત્કાષ્ઠાં કલામાહુઃ ક્ષણસ્ત્રિંશત્કલો મતઃ ॥
મુહૂર્તમાનં મૌહૂર્તા વદંતિ દ્વાદશક્ષણમ્

ત્રિંશન્મુહૂર્તમુદ્દિષ્ટમહોરાત્રં મનીષિભિઃ ॥
માસસ્ત્રિંશદહોરાત્રૈર્દ્વૌ માસાવૃતુસંજ્ઞિતઃ

ઋતુત્રયં ચાયનં ચ અયને દ્વે તુ વત્સરમ્ ॥
દૈવિકં ચ ભવેત્તચ્ચ હ્યહોરાત્રં દ્વિજોત્તમાઃ

ઉત્તરં ચાયનં તત્ર દિનં રાત્રિસ્તથાઽપરમ્॥
લક્ષૈઃ સપ્તદશાખ્યૈસ્તુ મનુષ્યાણાં ચ વત્સરૈઃ

અષ્ટાવિંશતિભિશ્ચૈવ સહસ્રૈસ્તુ તથા પરૈઃ ॥
આદ્યં કૃતયુગં ચૈવ તદ્ભ વિષ્યતિ સદ્દ્વિજાઃ

તતો દ્વાદશભિર્લક્ષૈઃ ષોડશાનાં સહસ્રકૈઃ ॥
ત્રેતાયુગં સમાદિષ્ટં દ્વિતીયં દ્વિજસત્તમાઃ

દ્વાપરં ચાષ્ટભિર્લક્ષૈસ્તૃ તીયં પરિકીર્તિતમ્ ॥
ચતુઃષષ્ટિસહસ્રૈસ્તુ યથાવત્પરિસંખ્યયા

ચતુર્લક્ષં સમાદિષ્ટં યુગં કલિસમુદ્ભવમ્ ॥
દ્વાત્રિંશતા સહસ્રૈસ્તુ ચતુર્થં તદ્વિદુર્બુધાઃ

ચતુર્યુગસહસ્રેણ દિનં પૈતામહં ભવેત્ ॥
તેષાં ત્રિંશદ્દિનૈર્માસો માસૈર્દ્વાદશભિર્વત્સરો ભવેત્

।
બ્રહ્મા તેષાં શતં યાવત્સ જીવતિ પિતામહઃ ॥
સાંપ્રતં ચાષ્ટવર્ષીયઃ ષણ્માસશ્ચૈવ સંસ્થિતઃ

પ્રતિપદ્દિવસસ્યાસ્ય પ્રથમસ્ય તથા ગતમ્ ॥
યામદ્વયં શુક્રવારે વર્તમાને મહાત્મનઃ ॥

બ્રહ્મણો વર્ષમાત્રેણ દિનં વૈષ્ણવમુચ્યતે

સોપિ વર્ષશતંયાવદાત્મમાનેન જીવતિ ॥
પંચપચાશદાદિષ્ટાસ્તસ્ય જાતસ્ય વત્સરાઃ

તિથયઃ પંચ યામાર્દ્ધં સોમવારેણ સંગતમ્ ॥
વૈષ્ણવેન તુ વર્ષેણ દિનં માહેશ્વરં ભવેત્

શિવો વર્ષશતં યાવત્તેન રૂપેણ ચ સ્થિતઃ ॥
યાવદુચ્છ્વસિતં વક્ત્રં સદાશિવસમુદ્ભવમ્

પશ્ચાચ્છક્તિં સમભ્યેતિ યાવન્નિશ્વસિતં ભવેત્ ॥
નિશ્વાસોચ્છ્વસિતાનાં ચ સર્વેષામેવ દેહિનામ્

બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાનાં ચ ગન્ધર્વોરગરક્ષસામ્ ॥
એકવિંશત્સહસ્રાણિ શતૈઃ ષડ્ભિઃ શતાનિ ચ

અહોરાત્રેણ ચોક્તાનિ પ્રમાણે દ્વિજ સત્તમાઃ ॥
ષડ્ભિરુચ્છ્વાસનિશ્વાસૈઃ પલમેકં પ્રવર્તતે

નાડી ષષ્ટિપલા પ્રોક્તા તાસાં ષષ્ટ્યા દિનં નિશા ॥
નિશ્વાસોચ્છ્વસિતાનાં ચ પરિસંખ્યા ન વિદ્યતે ॥
સદાશિવસમુત્થાનામેતસ્માત્સોઽક્ષયઃ સ્મૃતઃ

અન્યેઽપિ યે પ્રગચ્છંતિ બ્રહ્મજ્ઞાનસમન્વિતાઃ ॥
અક્ષયાસ્તેઽપિ જાયંતે સત્યમેતન્મયોદિતમ્

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
યદ્યેવં સૂતપુત્રાત્ર બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ ॥
આત્મવર્ષશતે પૂર્ણે યાંતિ નાશમસંશયમ્ ॥

તત્કથં માનુષાણાં ચ મર્ત્યલોકેલ્પજીવિનામ્ ॥
કથયંતિ ચ યે મુક્તિં વિદ્વાંસશ્ચૈવ સૂતજ

નૂનં તેષાં મૃષા વાદો મોક્ષમાર્ગસમુ દ્ભવઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અનાદિનિધનઃ કાલઃ સંખ્યયા પરિવર્જિતઃ ॥
અસંખ્યાતા ગતા મોક્ષં બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ

નિજે વર્ષશતે પૂર્ણે વાલુકારેણવો યથા ॥
નિજમાનેન યા શ્રદ્ધા બ્રહ્મજ્ઞાનસમુદ્ભવા ॥
તેષાં ચેન્માનુષાણાં ચ તન્મુક્તિઃ સ્યાદસંશયમ્

યથૈતે દંશમશકા માનુષાણાં ચ કીટકાઃ ॥
જાયંતે ચ મ્રિયંતે ચ ગણ્યંતે નૈવ કુત્રચિત્ ॥
ઇન્દ્રાદીનાં તથા મર્ત્યાઃ સંભાવ્યા જગતીતલે

દેવાનાં ચ યથા મર્ત્યાઃ કીટસ્થાને ચ સંસ્થિતાઃ ॥
તથા દેવા અપિ જ્ઞેયા બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ

બ્રહ્મણસ્તુ યથા દેવાઃ કીટસ્થાને વ્યવસ્થિતાઃ ॥
તથા બ્રહ્માપિ વિષ્ણોશ્ચ કીટસ્થાને વ્યવસ્થિતઃ

પિતામહો યથા વિષ્ણોઃ કીટસ્થાને વ્યવસ્થિતઃ ॥
તથા સ શિવશક્તિભ્યાં પરિજ્ઞેયો દ્વિજોત્તમાઃ

યથા વિષ્ણુઃ કૃમિર્જ્ઞેયસ્તાભ્યામેવ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
સદાશિવસ્ય વિજ્ઞેયૌ તથા તૌ કૃમિરૂપકૌ

એવં ચ વિવિધૈર્યજ્ઞૈઃ શ્રદ્ધા પૂતેન ચેતસા ॥
બ્રહ્મજ્ઞાનાત્પરં યાંતિ સદાશિવસમુદ્ભવમ્

અગ્નિષ્ટોમાદિભિર્યજ્ઞૈઃ કૃતૈઃ સંપૂર્ણદક્ષિણૈઃ ॥
તદર્થં તે દિવં યાંતિ ભુક્ત્વા ભોગાન્પૃથગ્વિધાન્

ક્ષયે ચ પુનરાયાંતિ સુકૃતસ્ય મહીતલે ॥
બ્રહ્મજ્ઞાનાત્પરં પ્રાપ્ય પુનર્જન્મ ન વિદ્યતે

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન તત્રાભ્યાસં સમા ચરેત્ ॥
જન્મભિર્બહુભિઃ પશ્ચાચ્છનૈર્મુક્તિમવાપ્નુયાત્

એકજન્મનિ સંપ્રાપ્તો લેશો જ્ઞાનસ્ય તસ્ય ચ ॥
દ્વિતીયે દ્વિગુણસ્તસ્ય તૃતીયે ત્રિગુ ણો ભવેત્

એકોત્તરો ભવેદેવં સદા જન્મનિજન્મનિ

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
બ્રહ્મજ્ઞાનસ્ય સંપ્રાપ્તિર્મર્ત્યાનાં જાયતે કથમ્ ॥
એતન્નઃ સર્વમાચક્ષ્વ યદિ ત્વં વેત્સિ સૂતજ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
કા શક્તિર્મમ વક્તવ્યે જ્ઞાને મર્ત્યસમુદ્ભવે ॥
સ્વયમેવ ન યો વેત્તિ સ પરસ્ય વદેત્કથમ્

ઉપદેશઃ પરં યો મે પિત્રા દત્તો દ્વિજોત્તમાઃ ॥
તમહં વઃ પ્રવક્ષ્યામિ બ્રહ્મજ્ઞાનસમુદ્ભવમ્

હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે હ્યસ્તિ તીર્થદ્વયં શુભમ્ ॥
કુમારિકાભ્યાં વિહિતં બ્રહ્મજ્ઞાનપ્રદં નૃણામ્

બ્રાહ્મણ્યા ચૈવ શૂદ્ર્યા ચ કુમારીભ્યાં વિનિર્મિતમ્ ॥
અષ્ટમ્યાં ચ ચતુર્દશ્યાં યસ્તાભ્યાં સ્નાનમાચરેત્

પશ્ચાત્પૂજયતે ભક્ત્ત્યા પ્રસિદ્ધે સિદ્ધિપાદુકે ॥
સુગુપ્તે ગર્તમધ્યસ્થે કુમાર્યા પરિપૂજિતે

તસ્ય સંવત્સરસ્યાન્તે બ્રહ્મજ્ઞાનં પ્રજાયતે ॥
શક્ત્યા વિનિહિતે તે ચ સ્વદર્શનવિવૃદ્ધયે

લોકાનાં મુક્તિકામાનાં બ્રહ્મજ્ઞાનસુખાવહે ॥
મમ તાતો ગતસ્તત્ર તતશ્ચ જ્ઞાનવાન્સ્થિતઃ

તસ્યાદેશાદહં તત્ર ગતઃ સંવત્સરં સ્થિતઃ ॥
પાદુકે પૂજયામાસ તતો જ્ઞાનં ચ સંસ્થિતમ્

યત્કિઞ્ચિદ્વા શ્રુતં લોકે પુરાણાગ્ર્યં વ્યવસ્થિતમ્ ॥
વર્તમાનં ભવિષ્યચ્ચ તદહં વેદ્મિ ભો દ્વિજાઃ

તત્પ્રસાદાદસંદિગ્ધં પ્રમાણં ચાત્ર સંસ્થિતમ્ ॥
મુક્ત્વૈકં વેદપઠનં સૂતત્વં ચ યતો મયિ

તસ્યાપિ વેદ્મિ સર્વાર્થં ભર્તૃયજ્ઞો યથા મુનિઃ ॥
અસ્માદત્રૈવ ગચ્છધ્વં યદિ મુક્તેઃ પ્રયોજનમ્ ॥

કિમેતૈઃ સ્વર્ગદૈઃ સત્રૈઃ પુનરાવૃત્તિકારકૈઃ ॥
આરાધયધ્વં તે ગત્વા પાદુકે સિદ્ધિદે નૃણામ્ ॥
યેન સંવત્સરસ્યાન્તે બ્રહ્મજ્ઞાનં પ્રજાયતે ॥

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
સાધુસાધુ મહાભાગ હ્યુપદેશઃ કૃતો મહાન્ ॥
તેન સંતારિતાઃ સર્વે વયં સંસારસાગરાત્

યાસ્યામોઽપિ વયં તત્ર સત્રે દ્વાદશવાર્ષિકે ॥
સમાપ્તેઽસ્મિન્ન સંદેહઃ સર્વે ચ કૃતનિશ્ચયાઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે બ્રહ્મજ્ઞાનપ્રાપ્ત્યર્થં કુમારિકાતીર્થદ્વયગર્તક્ષેત્રસ્થપાદુકામાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ચતુર્ણવત્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ ॥