સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.184

॥ ॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તૃતીયે ચ દિને પ્રાપ્તે ત્રયોદશ્યાં દ્વિજોત્તમાઃ ॥
પ્રાતઃસવનમાદાય ઋત્વિજઃ સર્વ એવ તે ॥
સ્વેસ્વે કર્મણિ સંલગ્ના યજ્ઞકૃત્યસમુદ્ભવે

તતઃ પ્રવર્તતે યજ્ઞસ્તદા પૈતામહો મહાન્ ॥
સર્વકામસમૃદ્ધસ્તુ સર્વૈઃ સમુદિતો ગુણૈઃ

દીયતાં દીયતાં તત્ર ભુજ્યતાં ભુજ્યતામિતિ ॥
એકઃ સંશ્રૂયતે શબ્દો દ્વિતીયો દ્વિજસંભવઃ

નાન્યસ્તત્ર તૃતીયસ્તુ યજ્ઞે પૈતામહે શુભે ॥
યો યં કામયતે કામં હેમરત્નસમુદ્ભવમ્

સ તત્પ્રાપ્નોત્યસંદિગ્ધં વાંછિતાચ્ચ ચતુર્ગુણમ્ ॥
પક્વાન્નસ્ય કૃતાસ્તત્ર દૃશ્યંતે પર્વતાઃ શુભાઃ

ઘૃતક્ષીર મહાનદ્યો દાનાર્થં વિત્તરાશયઃ ॥
એતસ્મિન્નંતરે પ્રાપ્તઃ કશ્ચિજ્જ્ઞાની દ્વિજોત્તમાઃ

અતીતાનાગતાન્વેત્તિ વર્તમાનં ચ યઃ સદા ॥
સ બ્રહ્માણં નમસ્કૃત્ય નિવિષ્ટશ્ચ તદગ્રતઃ

કર્માંતરેષુ વિપ્રાણાં સ સર્વેષાં દ્વિજોત્તમાઃ ॥
કથયામાસ યદ્વૃત્તં બાલ્યાત્પ્રભૃતિ કૃત્સ્નશઃ

તતસ્ત ઋત્વિજઃ સર્વે કૌતુકાવિષ્ટચેતસઃ ॥
પપ્રચ્છુર્જ્ઞાનિનં તં ચ વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનાઃ

વિસ્મૃતાનિ સ્મરંતસ્તે નિજકૃત્યાનિ વૈ તતઃ ॥
પ્રોક્તાનિ ગર્હણીયાનિ હ્યસંખ્યાતાનિ સર્વશઃ

તતસ્તે પુનરેવાથ પપ્રચ્છુર્જ્ઞાનિનં ચ તમ્ ॥
લોકોત્તરમિદં જ્ઞાનં કથં તે સંસ્થિતં દ્વિજ

કો ગુરુસ્તે સમાચક્ષ્વ પરં કૌતૂહલં હિ નઃ ॥
અહોજ્ઞાનમહો જ્ઞાનં નૈતદ્દૃષ્ટં શ્રુતં ચ ન

યાદૃશં તે દ્વિજશ્રેષ્ઠ દૃશ્યતે પાર્થસંસ્થિતમ્ ॥
કિં બ્રહ્મણા સ્વયં વિપ્ર ત્વમેવં પ્રતિબોધિતઃ

કિં વા હરેણ તુષ્ટેન કિં વા દેવેન ચક્રિણા ॥
નાન્યપ્રબોધિતસ્યૈવં જ્ઞાનં સંજાયતે સ્ફુટમ્

॥
॥ અતિથિરુવાચ ॥ ॥
પિંગલા કુરરઃ સર્પઃ સારંગશ્ચૈવ યો વને ॥
ઇષુકારઃ કુમારી ચ ષડેતે ગુરવો મમ

એતેષાં ચેષ્ટિતં દૃષ્ટ્વા જ્ઞાનં મે સમુપસ્થિતમ્

॥ બ્રાહ્મણા ઊચુઃ ॥ ॥
કથયસ્વ મહાભાગ કથં તે ગુરવઃ સ્થિતાઃ ॥
કીદૃશં ચ ત્વયા દૃષ્ટં તેષાં ચૈવ વિચેષ્ટિતમ્ ॥

કસ્મિન્દેશે ત્વમુત્પન્નઃ કસ્મિન્સ્થાને વદસ્વ નઃ ॥
કિંનામા કિં નુ ગોત્રશ્ચ સર્વં વિસ્તરતો વદ

॥ અતિથિરુવાચ ॥ ॥
આસન્નવ પુરે વિપ્રાશ્ચત્વારો યે વિવાસિતાઃ ॥
શુનઃશેપોઽથ શાક્રેયો બૌદ્ધો દાંતશ્ચતુર્થકઃ

તેષાં મધ્યે તુ યો બૌદ્ધઃ શાંતો દાંત ઇતિ સ્મૃતઃ ॥
છન્દોગગોત્રવિખ્યાતો વેદવેદાંગપારગઃ

નાગરેષુ સમુત્પન્નઃ પશ્ચિમેવયસિ સ્થિતઃ ॥
તસ્યાહં પ્રથમઃ પુત્રઃ પ્રાણેભ્યોઽપિ સુહૃત્પ્રિયઃ

તતોઽહં યૌવનં પ્રાપ્તો યદા દ્વિજવરોત્તમ। ॥
તદા મે દયિતસ્તાતઃ પંચત્વં સમુપાગતઃ

એતસ્મિન્નંતરે રાજા હ્યાનર્તાધિપતિર્દ્વિજાઃ ॥
સુતપાસ્તેન નિર્દિષ્ટોઽહં તુ કંચુકિકર્મણિ

શાંતં દાંતં સમાલોક્ય વિશ્વસ્તેન મહાત્મના ॥
તસ્ય ચાંતઃપુરે હ્યાસીત્પિંગલાનામ નાયિકા

દૌર્ભાગ્યેણ સમોપેતા રૂપેણાપિ સમન્વિતા ॥
અથાન્યાઃ શતશસ્તસ્ય ભાર્યાશ્ચાંતઃપુરે સ્થિતાઃ

તાઃ સર્વા રજનીવક્ત્રે વ્યાકુલત્વં પ્રયાંતિ ચ ॥
આહરંતિ પરાન્ગન્ધાન્ધૂપાંશ્ચ કુસુમાનિ ચ

વિલેપનાનિ મુખ્યાનિ સુરભીણિ તથા પુરઃ ॥ ।
પુષ્પાણિ ચ વિચિત્રાણિ હ્યન્યાઃ સૂક્ષ્માંબરાણિ ચ

તાવદ્યાવત્સ્થિતઃ કાલઃ શયનીયસમુદ્ભવઃ ॥
મન્મથોત્સાહસં યુક્તાઃ પુલકેન સમન્વિતાઃ

એકા જાનાતિ માં સુપ્તાં નૂનમાકારયિષ્યતિ ॥
અન્યા જાનાતિ માં ચૈવ પરસ્પરમમર્ષતઃ

સ્પર્ધયન્તિ પ્રયુધ્યન્તિ વિરૂપાણિ વદન્તિ ચ ॥
તાસાં મધ્યાત્તતશ્ચૈકા પ્રયાતિ નૃપસંનિધૌ

શેષા વૈ લક્ષ્યમાસાદ્ય નિઃશ્વસ્ય પ્રસ્વપન્તિ ચ ॥
દુઃખાર્તા ન લભન્તિ સ્મ તાશ્ચ નિદ્રાં પરાભવાત્

કામેન પીડિતાંગાશ્ચ બાષ્પપૂર્ણેક્ષણાઃ સ્થિતાઃ

આશા હિ પરમં દુઃખં નિરાશા પરમં સુખમ્ ॥
આશાનિરાશાં કૃત્વા ચ સુખં સ્વપિતિ પિંગલા

।
ન કરોતિ ચ શૃંગારં ન સ્પર્ધાં ચ કદાચન॥
ન વ્યાકુલત્વમાપેદે સુખં સ્વપિતિ પિંગલા

તતો મયાપિ તદ્દૃષ્ટ્વા તસ્યાશ્ચેષ્ટિતમુત્તમમ્॥
આશાઃ સર્વાઃ પરિત્યક્તાઃ સ્વપિમીહ તતઃ સુખી

યે સ્વપંતિ સુખં રાત્રૌ તેષાં કાયાગ્નિરિધ્યતે।
આહારં પ્રતિગૃહ્ણાતિ તતઃ પુષ્ટિકરં પરમ્

તદેત્કારણં જાતં મમ તેજો ભિવૃદ્ધયે॥
ગુરુત્વે પિંગલા જાતા તેન સા મે દ્વિજોત્તમાઃ

આશાપાશૈઃ પરીતાંગા યે ભવન્તિ નરો ર્દિતાઃ॥
તે રાત્રૌ શેરતે નૈવ તદપ્રાપ્તિવિચિન્તયા

નૈવાગ્નિર્દીપ્યતે તેષાં જાઠરશ્ચ તતઃ પરમ્॥
આહારં વાંછતે નૈવ તન્ન તેજોભિવર્ધનમ્

સર્વસ્ય વિદ્યતે પ્રાંતો ન વાંછાયાઃ કથંચન

યથાયથા ભવેલ્લાભો વાંચિતસ્ય નૃણામિહ॥
હવિષા કૃષ્ણવર્ત્મેવ વૃદ્ધિં યાતિ તથાતથા

યથા શૃંગં રુરોઃ કાયે વર્ધમાનસ્ય વર્ધતે॥
એવં તૃષ્ણાપિ યત્નેન વર્ધમાનેન વર્ધતે

એવં જ્ઞાત્વા મહાભાગઃ પુરુષેણ વિજાનતા॥
દિવા તત્કર્મ કર્તવ્યં યેન રાત્રૌ સુખં સ્વપેત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે બ્રહ્મયજ્ઞે તૃતીયદિવસે પિંગલોપાખ્યાનવર્ણનંનામ ચતુરશીત્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ