સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.183

સૂત ઉવાચ॥
દ્વિતીયે દિવસે પ્રાપ્તે યજ્ઞકર્મસમુદ્ભવે॥
દ્વાદશ્યામભવત્તત્ર શૃણુધ્વં તદ્દ્વિજોત્તમાઃ॥
વૃત્તાન્તં સર્વદેવાનાં મહાવિસ્મયકારકમ્

મખકર્મણિ પ્રારબ્ધ ઋત્વિગ્ભિર્વેદપારગૈઃ ॥
જલસર્પં સમાદાય બટુઃ કશ્ચિત્સુનર્મકૃત્

પ્રવિશ્યાથ સદસ્તત્ર તં સર્પં બ્રાહ્મણાન્તિકે ॥
ચિક્ષેપ પ્રહસંશ્ચૈવ સર્વદુઃખભયંકરમ્

તતસ્તુ ડુણ્ડુભસ્તૂર્ણં ભ્રમમાણ ઇતસ્તતઃ ॥
વિપ્રાણાં સદસિસ્થાનાં સક્તાનાં યજ્ઞકર્મણિ

અહો હોતુઃ સ્થિતે પ્રૈષે દીર્ઘસત્રસમુદ્ભવે ॥
સ સર્પો વેષ્ટયામાસ તસ્ય ગાત્રં સમંતતઃ

ન ચચાલ નિજસ્થાનાત્પ્રાયશ્ચિત્તવિભીષયા ॥
નોવાચ વચનં સોઽત્ર ચયનન્યસ્તલોચનઃ

હાહાકારો મહાઞ્જજ્ઞે એતસ્મિન્નંતરે દ્વિજાઃ ॥
તસ્મિન્સદસિ વિપ્રાણાં વિષા ઢ્યાહિપ્રશંકયા

હાહાકારો મહાનાસીત્તં દૃષ્ટ્વા સર્પવેષ્ટિતમ્ ॥
તસ્ય પુત્રો વિનીતાત્મા મૈત્રાવરુણકર્મણિ

સંસ્થિતસ્તેન સંદૃષ્ટઃ પિતા સર્પાભિવેષ્ટિતઃ ॥
જ્ઞાત્વા તુ ચેષ્ટિતં તસ્ય ભયે સર્પસમુદ્ભવે ॥
શશાપ ક્રોધસંયુક્તસ્તતસ્તં સ બટું મુનિઃ

યસ્માત્પાપ ત્વયા સર્પઃ ક્ષિપ્તઃ સદસિ દુર્મતે ॥
તસ્માદ્ભવ દ્રુતં સર્પો મમ વાક્યાદસંશયમ્

॥ બટુરુવાચ ॥ ॥
હાસ્યેન જલસર્પોઽયં મયા મુક્તોઽત્ર લીલયા ॥
ન તે તાતં સમુદ્દિશ્ય તત્કિં માં શપસિ દ્વિજ

એતસ્મિન્નંતરે મુક્ત્વા તસ્ય ગાત્રં સ પન્નગઃ ॥
જગામાન્યત્ર તસ્યાપિ સર્પત્વં સમપદ્યત

સોઽપિ સર્પત્વમાપન્નઃ સનાતનસુતો બટુઃ ॥
દુઃખશોકસમાપન્નો બ્રાહ્મણૈઃ પરિવેષ્ટિતઃ

અથ ગત્વા ભૃગું સોઽપિ બાષ્પવ્યાકુલલોચનઃ ॥
પ્રોવાચ ગદ્ગદં વાક્યં પ્રણિપત્ય પુરઃસરઃ

સનાતનસુતશ્ચાસ્મિ પૌત્રસ્તુ પરમેષ્ઠિનઃ ॥
શપ્તસ્તવ સુતેનાસ્મિ ચ્યવનેન મહાત્મના

નિર્દોષો બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ તસ્માચ્છાપાત્પ્રરક્ષ મામ્ ॥
તચ્છ્રુત્વા ચ્યવનં પ્રાહ કૃપાવિષ્ટો ભૃગુઃ સ્વયમ્

અયુક્તં વિહિતં તાત યચ્છપ્તોઽયં બટુસ્ત્વયા॥
ન માં ધર્ષયિતું શક્તો વિષાઢ્યોઽપિ ભુજંગમઃ

કિં પુનર્જલસર્પોઽયં નિર્વિષો રજ્જુસંનિભઃ ॥
ન મામુદ્દિશ્ય નિર્મુક્તઃ સર્પોઽનેન દ્વિજન્મના ॥
શાપમોક્ષં કુરુષ્વાસ્ય તસ્માચ્છીઘ્રં દ્વિજન્મનઃ

॥ ચ્યવન ઉવાચ ॥ ॥
યદિ ત્યજતિ મર્યાદામબ્ધિઃ શૈત્યં વ્રજેદ્રવિઃ ॥
ઉષ્ણત્વં ચ ક્ષપાનાથસ્તન્મે સ્યાદનૃતં વચઃ

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય સ્વયમેવ પિતામહઃ ॥
તત્રાયાતઃ સ્થિતો યત્ર સ પૌત્રઃ સર્પરૂપધૃક્

પ્રોવાચ ન વિષાદસ્તે પુત્ર કાર્યઃ કથંચન ॥
યત્સર્પત્વમનુપ્રાપ્તઃ શૃણુષ્વાત્ર વચો મમ

પુરા સંસ્રષ્ટુકામોઽહં નાગાનાં નવમં કુલમ્ ॥
તદ્ભવિષ્યતિ ત્વત્પાર્શ્વાત્સમર્યાદં ધરાતલે

મન્ત્રૌષધિયુજાં પુંસાં ન પીડામાચરિષ્યતિ ॥
સંપ્રાપ્સ્યતિ પરાં પૂજાં સમસ્તે જગતીતલે

અત્રાઽસ્તિ સુશુભં તોયં હાટકેશ્વરસંજ્ઞિતે ॥
ક્ષેત્રે તત્ર સમાવાસઃ પુત્ર કાર્યસ્ત્વયા સદા

તત્રસ્થસ્ય તપસ્થસ્ય નાગઃ કર્કોટકો નિજમ્ ॥
તવ દાસ્યતિ સત્કન્યાં તતઃ સૃષ્ટિર્ભવિષ્યતિ

નવમસ્ય કુલસ્યાત્ર સમર્યાદસ્ય ભૂતલે ॥
શ્રાવણે કૃષ્ણપક્ષે તુ સંપ્રાપ્તે પંચમીદિને

સંપ્રાપ્સ્યતિ પરાં પૂજાં પૃથિવ્યાં નવમં કુલમ્ ॥
અદ્યપ્રભૃતિ તત્તોયં નાગતીર્થમિતિ સ્મૃતમ્

ખ્યાતિં યાસ્યતિ ભૂપૃષ્ઠે સર્વપાતકનાશનમ્॥
યેઽત્ર સ્નાનં કરિષ્યંતિ સંપ્રાપ્તે પંચમીદિને

ન તેષાં વત્સરંયાવદ્ભવિષ્યત્યહિજં ભયમ્ ॥
વિષાર્દ્દિતસ્તુ યો મર્ત્યસ્તત્ર સ્નાનં કરિષ્યતિ

તત્ક્ષણાન્નિર્વિષો ભૂત્વા સંપ્રાપ્સ્યતિ પરં સુખમ્ ॥
પુત્રકામા તુ યા નારી પંચમ્યાં ભાસ્કરોદયે

।
કરિષ્યતિ તથા સ્નાનં ફલહસ્તા પ્રભક્તિતઃ ॥
ભવિષ્યતિ ચ સા શીઘ્રં વંધ્યાઽપિ ચ સુપુત્રિણી

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં પ્રવદતસ્તસ્ય બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ॥
અન્યે નાગાઃ સમાયાતાસ્તત્ર યજ્ઞે નિમંત્રિતાઃ

વાસુકિસ્તક્ષકશ્ચૈવ પુણ્ડરીકઃ કૃશોદરઃ ॥
કમ્બલાશ્વતરૌ નાગૌ શેષઃ કાલિય એવ ચ

તે પ્રણમ્ય વચઃ પ્રોચુઃ પ્રોચ્ચૈર્દેવં પિતામહમ્ ॥
તવાદેશાદ્વયં પ્રાપ્તા યજ્ઞેઽત્ર પ્રપિતામહ

સાહાય્યાર્થં તદાદેશો દીયતાં પ્રપિતામહ॥
યેન કુર્મો વયં શીઘ્રં નાગરાજ્યે હ્યધિષ્ઠિતાઃ

બ્રહ્મોવાચ ॥ સાહાય્યમેતદસ્માકં ભવદીયં મહોરગાઃ ॥
ગત્વાનેન સમં શીઘ્રં નાગરાજેન તિષ્ઠત

નાગતીર્થે તતઃ સ્થેયં સર્વૈસ્તત્ર સમાસ્થિતૈઃ

યઃ કશ્ચિન્મમ યજ્ઞેઽત્ર દુષ્ટભાવં સમાશ્રિતઃ ॥
સમાગચ્છતિ વિઘ્નાય રક્ષણીયઃ સ સત્વરમ્

રાક્ષસો વા પિશાચો વા ભૂતો વા માનુષોઽપિ વા ॥
એતત્કૃત્યતમં નાગા મમ યજ્ઞસ્ય રક્ષણમ્

તથા યૂયમપિ પ્રાપ્તે માસિ ભાદ્રપદે તથા ॥
પંચમ્યાં કૃષ્ણપક્ષસ્ય તત્ર પૂજામવાપ્સ્યથ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
બાઢમિત્યેવ તે પ્રોચ્ય પ્રણિપત્ય પિતામહમ્ ॥
સનાતનસુતોપેતા નાગતીર્થં સમાશ્રિતાઃ ॥ ૪૧
તતઃપ્રભૃતિ તત્તીર્થં નાગતીર્થ મિતિ સ્મૃતમ્ ॥
કામપ્રદં ચ ભક્તાનાં નરાણાં સ્નાનકારિણામ્

યસ્તત્ર કુરુતે સ્નાનં સકૃદ્ભક્ત્યા સમન્વિતઃ ॥
નાન્વયેઽપિ ભયં તસ્ય જાય તે સર્પસંભવમ્

તત્ર યચ્છતિ મિષ્ટાન્નં દ્વિજાનાં સજ્જનૈઃ સહ ॥
પૂજયિત્વા તુ નાગેંદ્રાન્સનાતનપુરઃસરાન્

સપ્તજન્માંતરં યાવન્ન સ દૌઃસ્થ્યમવાપ્નુયાત્ ॥
ભૂતપ્રેતપિશાચાનાં શાકિનીનાં વિશેષતઃ ॥
ન ચ્છિદ્રં ન ચ રોગાશ્ચ નાધયો ન રિપોર્ભયમ્

યશ્ચૈતચ્છૃણુયાદ્ભક્ત્યા વાચ્યમાનં દ્વિજોત્તમાઃ ॥
સોઽપિ સંવત્સરં યાવત્પન્નગૈર્ન ચ પીડ્યતે

સર્પદષ્ટસ્ય યસ્યૈતત્પુરતઃ પઠ્યતે ભૃશમ્ ॥
નાગતીર્થસ્ય માહાત્મ્યં કાલ દષ્ટોઽપિ જીવતિ

પુસ્તકે લિખિતં ચૈતન્નાગતીર્થસમુદ્ભવમ્ ॥
માહાત્મ્યં તિષ્ઠતે યત્ર ન સર્પસ્તત્ર તિષ્ઠતિ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે નાગતીર્થોત્પત્તિમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ત્ર્યશીત્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ