સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.182

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં પત્નીં સમાસાદ્ય ગાયત્રીં ચતુરાનનઃ ॥
સંપ્રહૃષ્ટમના ભૂત્વા પ્રસ્થિતો યજ્ઞમણ્ડપમ્

ગાયત્ર્યપિ સમાદાય મૂર્ધ્નિ તામરણિં મુદા ॥
પ્રતસ્થે સંપરિત્યજ્ય ગોપભાવં વિગર્હિતમ્

વાદ્યમાનેષુ વાદ્યેષુ બ્રહ્મઘોષે દિવંગતે ॥
કલં પ્રગાયમાનેષુ ગન્ધર્વેષુ સમંતતઃ

સર્વદેવદ્વિજોપેતઃ સંપ્રાપ્તો યજ્ઞમણ્ડપે ॥
ગાયત્ર્યા સહિતો બ્રહ્મા માનુષં ભાવમાશ્રિતઃ

એતસ્મિન્નંતરે ચક્રે કેશનિર્વપણં વિધેઃ ॥
વિશ્વકર્મા નખાનાં ચ ગાયત્ર્યાસ્તદનંતરમ્

ઔદુમ્બરં તતો દણ્ડં પુલસ્ત્યોઽસ્મૈ સમાદદે ॥
એણશૃંગાન્વિતં ચર્મ મન્ત્રવદ્વિજસત્તમાઃ

પત્નીશાલાં ગૃહીત્વા ચ ગાયત્રીં મૌનધારિણીમ્ ॥
મેખલાં નિદધે ચાન્યાં કટ્યાં મૌંજીમયીં શુભામ્

તતશ્ચક્રે પરં કર્મ યદુક્તં યજ્ઞમંડપે ॥
ઋત્વિગ્ભિઃ સહિતો વેધા વેદવાક્યસમાદૃતઃ

પ્રવર્ગ્યે જાયમાને ચ તત્રાશ્ચર્યમભૂન્મહત્ ॥
જાલ્મરૂપધરઃ કશ્ચિદ્દિગ્વાસા વિકૃતાનનઃ

કપાલપાણિરાયાતો ભોજનં દીયતામિતિ ॥
નિષેધ્યમાનોઽપિ ચ તૈઃ પ્રવિષ્ટો યાજ્ઞિકં સદઃ ॥
સ કૃત્વાઽટનમન્યાય્યં તર્જ્યમાનોઽપિ તાપસૈઃ

॥ સદસ્યા ઊચુઃ ॥ ॥
કસ્માત્પાપસમેતસ્ત્વં પ્રવિષ્ટો યજ્ઞમણ્ડપે ॥
કપાલી નગ્નરૂપો યો યજ્ઞકર્મવિવર્જિતઃ

તસ્માદ્ગચ્છ દ્રુતં મૂઢ યાવદ્બ્રહ્મા ન કુપ્યતિ ॥
તથાઽન્યે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠાસ્તથા દેવાઃ સવાસવાઃ

॥ જાલ્મ ઉવાચ ॥ ॥
બ્રહ્મયજ્ઞમિમં શ્રુત્વા દૂરાદત્ર સમાગતઃ ॥
બુભુક્ષિતો દ્વિજશ્રેષ્ઠાસ્તત્કિમર્થં વિગર્હથ

દીનાંધૈઃ કૃપણૈઃ સવૈર્સ્તર્પિતૈઃ ક્રતુરુચ્યતે ॥
અન્યથાઽસૌ વિનાશાય યદુક્તં બ્રાહ્મણૈર્વચઃ

અન્નહીનો દહેદ્રાષ્ટં મન્ત્રહીનસ્તુ ઋત્વિજઃ ॥
યાજ્ઞિકં દક્ષિણા હીનો નાસ્તિ યજ્ઞસમો રિપુઃ

॥ બ્રાહ્મણા ઊચુઃ ॥ ॥
યદિ ત્વં ભોક્તુકામસ્તુ સમાયાતો વ્રજ દ્રુતમ્ ॥
એતસ્યાં સત્રશાલાયાં ભુઞ્જતે યત્ર તાપસાઃ ॥
દીનાન્ધાઃ કૃપણાશ્ચૈવ તતઃ ક્ષુત્ક્ષામકંઠિતાઃ

અથવા ધનકામસ્ત્વં વસ્ત્રકામોઽથ તાપસ ॥
વ્રજ વિત્તપતિર્યત્ર દાનશાલાં સમાશ્રિતઃ

અનિંદ્યોઽયં મહામૂર્ખ યજ્ઞઃ પૈતામહો યતઃ ॥
અર્ચિતઃ સર્વતઃ પુણ્યં તત્કિં નિન્દસિ દુર્મતે

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્તઃ કપાલં સ પરિક્ષિપ્ય ધરાતલે ॥
જગામાદર્શનં સદ્યો દીપવદ્દ્વિજસત્તમાઃ

॥ ઋત્વિજ ઊચુઃ ॥ ॥
કથં યજ્ઞક્રિયા કાર્યા કપાલે સદસિ સ્થિતે ॥
પરિક્ષિપથ તસ્માત્તુ એવમૂચુર્દ્વિજોત્તમાઃ

અથૈકો બહુધા પ્રોક્તઃ સદસ્યૈશ્ચ દ્વિજોત્તમૈઃ ॥
દણ્ડકાષ્ઠં સમુદ્યમ્ય પ્રચિક્ષેપ બહિસ્તથા

અથાન્યત્તત્ર સંજાતં કપાલં તાદૃશં પુનઃ ॥
તસ્મિન્નપિ તથા ક્ષિપ્તે ભૂયોઽન્યત્સમપદ્યત

એવં શતસહસ્રાણિ હ્યયુતાન્યર્બુદાનિ ચ ॥
તત્ર જાતાનિ તૈર્વ્યાપ્તો યજ્ઞવાટઃ સમંતતઃ

હાહાકારસ્તતૌ જજ્ઞે સમસ્તે યજ્ઞમણ્ડપે ॥
દૃષ્ટ્વા કપાલસંઘાંસ્તાન્યજ્ઞ કર્મપ્રદૂષકાન્

અથ સંચિંતયામાસ ધ્યાનં કૃત્વા પિતામહઃ ॥
હરારિષ્ટં સમાજ્ઞાય તત્સર્વં હૃષ્ટરૂપધૃક્

કૃતાંજલિપુટો ભૂત્વા તતઃ પ્રોવાચ સાદરમ્॥
મહેશ્વરં સમાસાદ્ય યજ્ઞવાટસમાશ્રિતમ્

કિમિદં યુજ્યતે દેવ યજ્ઞેઽસ્મિન્કર્મણઃ ક્ષતિઃ ॥
તસ્માત્સંહર સર્વાણિ કપાલાનિ સુરેશ્વર

યજ્ઞકર્મવિલોપોઽયં મા ભૂત્ત્વયિ સમાગતે

તતઃ પ્રોવાચ સંક્રુદ્ધો ભગવાઞ્છશિશેખરઃ ॥
તન્મમેષ્ટતમં પાત્રં ભોજનાય સદા સ્થિતમ્

એતે દ્વિજાધમાઃ કસ્માદ્વિદ્વિષંતિપિતામહ ॥
તથા ન માં સમુદ્દિશ્ય જુહુવુર્જાતવેદસિ

યથાન્યાદેવતા સ્તદ્વન્મન્ત્રપૂતં હવિર્વિધે ॥
તસ્માદ્યદિ વિધે કાર્યા સમાપ્તિર્યજ્ઞકર્મણિ

તત્કપાલાશ્રિતં હવ્યં કર્તવ્યં સકલં ત્વિદમ્ ॥
તથા ચ માં સમુ દ્દિશ્ય વિશષાજ્જાતવેદસિ

હોતવ્યં હવિરેવાત્ર સમાપ્તિં યાસ્યતિ ક્રતુઃ ॥
નાન્યથા સત્યમેવોક્તં તવાગ્રે ચતુરાનન

॥ પિતામહ ઉવાચ ॥ ॥
રૂપાણિ તવ દેવેશ પૃથગ્ભૂતાન્યનેકશઃ ॥
સંખ્યયા પરિહીનાનિ ધ્યેયાનિ સકલાનિ ચ

એતન્મહાવ્રતં રૂપમાખ્યાતં તે ત્રિલોચન ॥
નૈવં ચ મખકર્મ સ્યાત્તત્રૈવ ચ ન યુજ્યતે

અદ્યૈતત્કર્મ કર્તું ચ શ્રુતિબાહ્યં કથંચન ॥
તવ વાક્યમપિ ત્ર્યક્ષ નાન્યથા કર્તુમુત્સહે

મૃન્મયેષુ કપાલેષુ હવિઃ શ્રાપ્યં સુરેશ્વર ॥
અદ્યપ્રભૃતિ યજ્ઞેષુ પુરોડાશાત્મિકં દ્વિજૈઃ ॥
તવોદ્દેશેન દેવેશ હોતવ્યં શતરુદ્રિયમ્

વિશેષાત્સર્વયજ્ઞેષુ જપ્યં ચૈવ વિશેષતઃ ॥
કપાલાનાં તુ દ્વારેણ ત્વયા રૂપં નિજં કૃતમ્

પ્રકટં ચ સુરશ્રેષ્ઠ કપાલેશ્વરસંજ્ઞિતઃ ॥
તસ્માત્ત્વં ભવિતા રુદ્ર ક્ષેત્રેઽસ્મિન્દ્વાદશોઽપરઃ

અત્ર યજ્ઞં સમારભ્ય યસ્ત્વાં પ્રાક્પૂજયિષ્યતિ ॥
અવિઘ્નેન મખસ્તસ્ય સમાપ્તિં પ્રવ્રજિષ્યતિ

એવમુક્તે તતસ્તેન કપાલાનિ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
તાનિ સર્વાણિ નષ્ટાનિ સંખ્યયા રહિતાનિ ચ

તતો હૃષ્ટશ્ચતુર્વક્ત્રઃ સ્થાપયામાસ તત્ક્ષણાત્ ॥
લિગં માહેશ્વરં તત્ર કપાલેશ્વરસંજ્ઞિતમ્

અબ્રવીચ્ચ તતો વાક્યં યશ્ચૈતત્પૂજયિષ્યતિ ॥
મમ કુણ્ડત્રયે સ્નાત્વા સ યાસ્યતિ પરાં ગતિમ્

શુક્લપક્ષે ચતુર્દશ્યાં કાર્તિકે જાગરં તુ યઃ ॥
કરિષ્યતિ પુનશ્ચાસ્ય લિંગસ્ય સુસમાહિતઃ ॥
આજન્મપ્રભવાત્પાપાત્સ વિમુક્તિમવાપ્સ્યતિ

એવમુક્તેઽથ વિધિના પ્રહૃષ્ટસ્ત્રિપુરાંતકઃ ॥
યજ્ઞમણ્ડપમાસાદ્ય પ્રસ્થિતો વેદિસંનિધૌ

બ્રાહ્મણૈશ્ચ તતઃ કર્મ પ્રારબ્ધં યજ્ઞસમ્ભવમ્ ॥
વિસ્મયોત્ફુલ્લનયનૈર્નમસ્કૃત્ય મહેશ્વરમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં ચ યજ તસ્તસ્ય ચતુર્વક્ત્રસ્ય તત્ર ચ ॥
ઋષીણાં કોટિરાયાતા દક્ષિણાપથવાસિનામ્

શ્રુત્વા પૈતામહં યજ્ઞં કૌતુકેન સમન્વિતાઃ ॥
કીદૃશો ભવિતા યજ્ઞો દીક્ષિતો યત્ર પદ્મજઃ

કીદૃક્ક્ષેત્રં ચ તત્પુણ્યં હાટકેશ્વરસંજ્ઞિતમ્ ॥
કીદૃશાસ્તે ચ વિપ્રેન્દ્રા ઋત્વિજસ્તત્ર યે સ્થિતાઃ

અથ તે સુપરિશ્રાંતા મધ્યંદિનગતે રવૌ ॥
રવિવારેણ સંપ્રાપ્તે નક્ષત્રે ચાશ્વિસંસ્થિતે

વૈવસ્વત્યાં તિથૌ ચૈવ પ્રાપ્તા ઘર્મપીડિતાઃ ॥
કંચિજ્જલાશયં પ્રાપ્ય પ્રવિષ્ટાઃ સલિલં શુભમ્

શંકુકર્ણા મહાકર્ણા વકનાસાસ્તથાપરે ॥
મહોદરા બૃહદ્દન્તા દીર્ઘોષ્ઠાઃ સ્થૂલમસ્તકાઃ

ચિપિટાક્ષાસ્તથા ચાન્યે દીર્ઘગ્રીવાસ્તથા પરે॥
કૃષ્ણાંગાઃ સ્ફુટિતૈઃ પાદૈર્નખૈર્દીર્ઘૈઃ સમુત્થિતૈઃ

તતો યાવદ્વિનિષ્ક્રાંતાઃ પ્રપશ્યન્તિ પરસ્પરમ્॥
તાવદ્વૈરૂપસ્યનિર્મુક્તાઃ સંજાતાઃ કામસન્નિભાઃ

તતો વિસ્મયમાપન્ના મિથઃ પ્રોચુઃ પ્રહર્ષિતાઃ॥
રૂપવ્યત્યયમાલોક્ય જ્ઞાત્વા તીર્થં તદુત્તમમ્॥
અત્ર સ્નાનાદિદં રૂપમસ્માભિઃ પ્રાપ્તમુત્તમમ્

યસ્માત્તસ્માદિદં તીર્થં રૂપતીર્થં ભવિષ્યતિ॥
ત્રૈલોક્યે સકલે ખ્યાતં સર્વપાતકનાશનમ્

યેઽત્ર સ્નાનં કરિષ્યન્તિ શ્રદ્ધયા પરયા યુતાઃ॥
સુરૂપાસ્તે ભવિષ્યંતિ સદા જન્મનિ જન્મનિ

પિતૄંશ્ચ તર્પયિષ્યન્તિ ય ત્ર શ્રદ્ધાસમન્વિતાઃ॥
જલેનાપિ ગયાશ્રાદ્ધાત્તે લપ્સ્યન્તે ધિકં ફલમ્

યેઽત્ર રત્નપ્રદાનં ચ પ્રકરિષ્યન્તિ માનવાઃ॥
ભવિષ્યંતિ ન સંદેહો રાજાનસ્તે ભવેભવે

સ્થાસ્યામો વયમત્રૈવ સાંપ્રતં કૃતનિશ્ચયાઃ॥
ન યાસ્યામો વયં તીર્થં યદ્યપિ સ્યાત્સુશોભનમ્

એવમુક્ત્વાઽથ વ્યભજંસ્તત્સર્વં મુનયશ્ચ તે॥
યજ્ઞોપવીતમાત્રાણિ સ્વાનિ તીર્થાનિ ચક્રિરે

સૂત ઉવાચ॥
અદ્યાપિ ચ દ્વિજશ્રેષ્ઠાસ્તત્ર તીર્થે જગદ્ગુરુઃ॥
પ્રથમં સ્પૃશતે તોયં નિત્યં સ્યાદ્દયિતં શુભમ્

નિષ્કામસ્તુ પુનર્મર્ત્યો યઃ સ્નાનં તત્ર શ્રદ્ધયા।.
કુરુતે સ પરં શ્રેયઃ પ્રાપ્નુયાત્સિદ્ધિલક્ષણમ્

એવં તે મુનયઃ સર્વે વિભજ્ય તન્મહત્સરઃ॥
સાયંતનં ચ તત્રૈવ કૃત્વા કર્મ સુવિસ્તરમ્॥૬૪.॥
તતો નિશામુખે પ્રાપ્તા યત્ર દેવઃ પિતામહઃ॥
દીક્ષિતસ્ત્વથ મૌની ચ યજ્ઞમણ્ડપસંશ્રિતઃ

તં પ્રણમ્ય તતઃ સર્વે ગતા યત્રર્ત્વિજઃ સ્થિતાઃ॥
ઉપવિષ્ટાઃ પરિશ્રાન્તા દિવા યજ્ઞિયકર્મણા

ઇન્દ્રાદિકૈઃ સુરૈર્ભક્ત્યા મૃદ્યમાનાઙ્ઘ્રયઃ સ્થિતાઃ॥
અભિવાદ્યાથ તાન્સર્વાનુપવિષ્ટાસ્તતો ગ્રતઃ

ચક્રુશ્ચાથ કથાશ્ચિત્રા યજ્ઞકર્મસમુદ્ભવાઃ॥
સોમપાનસ્ય સંબન્ધો વ્યત્યયં ચ સમુદ્ભવમ્

ઉદ્ગાતુઃ પ્રભવં ચૈવ તથાધ્વર્યોઃ પરસ્પરમ્॥
પ્રોચુસ્તે તત્ત્વમાશ્રિત્ય તથાન્યે દૂષયન્તિ તત્

અન્યે મીમાંસકાસ્તત્ર કોપસંરક્તલોચનાઃ।.
હન્યુસ્તેષાં મતં વાદમાશ્રિતા વાગ્વિચક્ષણાઃ

પરિશિષ્ટવિદશ્ચાન્યે મધ્યસ્થા દ્વિજસત્તમાઃ॥
પ્રોચુર્વાદં પરિત્યજ્ય સાભિપ્રાયં યથોદિતમ્

મહાવીરપુરોડાશચયનપ્રમુખાંસ્તથા॥
વિવાદાંશ્ચક્રિરે ચાન્યે સ્વંસ્વં પક્ષં સમાશ્રિતાઃ

એવં સા રજની તેષામતિક્રાન્તા દ્વિજન્મનામ્।૭૩॥
ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે રૂપતીર્થોત્પત્તિપૂર્વકપ્રથમયજ્ઞદિવસવૃત્તાન્તવર્ણનંનામ દ્વ્યશીત્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ