સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.179

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તથાન્યદપિ તત્રાસ્તિ પુષ્કરત્રિતયં શુભમ્ ॥
હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે સર્વપાતકનાશનમ્

યસ્મિન્દૃષ્ટેઽથવા સ્પૃષ્ટે કીર્તિતે વા દ્વિજોત્તમાઃ ॥
પાતકં નાશમાયાતિ ભાસ્કરેણ તમો યથા

પુનંતિ સર્વતીર્થાનિ સ્નાનાદ્દાનાદસંશયમ્ ॥
પુષ્કરાલોકનાદેવ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
શ્રૂયતે પુષ્કરંનામ તીર્થં ત્રૈલોક્યવિશ્રુતમ્ ॥
બ્રહ્મણા નિર્મિતં તત્ર યચ્ચ યોજનમાત્રકમ્

ઉત્તરે ચન્દ્રભાગાયા નદ્યા યાવત્સરસ્વતી ॥
દક્ષિણે કરતોયાયાઃ સીમેયં પુષ્કરત્રયે

અસ્માકં તુ પુરા સૂત ત્વયોક્તં વિયતિ સ્થિતમ્ ॥
એતન્નઃ કૌતુકં સૂત તત્કથં હાટકેશ્વરે ॥
તત્ર ક્ષેત્રે સમાયાતં તસ્માત્ત્વં વક્તુમર્હસિ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
સત્યમેતન્મહાભાગા યદ્ભવદ્ભિરુદાહૃતમ્ ॥
તસ્મિન્ક્ષેત્રે દ્વિજશ્રેષ્ઠાસ્તચ્છૃણુધ્વં સમાહિતાઃ

સર્વતો વિસ્તરાદ્વચ્મિ નમસ્કૃત્ય સ્વયં ભુવમ્

બ્રહ્મલોકે નિવસતો બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ ॥
દેવર્ષિર્નારદઃ પ્રાપ્તો ભ્રાંત્વા લોકત્રયં મુનિઃ

સ નત્વા શિરસા પાદાવુપવિષ્ટસ્ત દગ્રતઃ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
કસ્માદ્વત્સ ચિરાદ્દૃષ્ટઃ કુતઃ પ્રાપ્તોઽધુના ભવાન્॥
ક્વ ભ્રાંતસ્ત્વં સમાચક્ષ્વ બ્રૂહિ વત્સાત્ર કારણમ્

॥
॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
મર્ત્યલોકાદ્વિભો પ્રાપ્તઃ સાંપ્રતં ચ ત્વરાન્વિતઃ ॥
તવ પાદપ્રપૂજાર્થં સત્યેનાત્માનમાલભે

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
કિંવદન્તીં મમાચક્ષ્વ મર્ત્યલોકસમુદ્ભવામ્ ॥
કીદૃશાઃ પાર્થિવાસ્તત્ર કીદૃશા દ્વિજસત્તમાઃ ॥
કીદૃશા વ્યવહારાશ્ચ વર્તન્તે તત્ર સાંપ્રતમ્

॥
॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
મર્ત્યલોકે કલિર્જાતઃ સાંપ્રતં સુરસત્તમ

રાજાનઃ સત્પથં ત્યક્ત્વા તથા લોભપરાયણાઃ ॥
પીડયંતિ ચ લોકાંશ્ચ અર્થહેતોઃ સુનિર્ઘૃણાઃ

શૌર્યભાવપરિત્યક્તાઃ પરદારવિમર્દકાઃ ॥
પૂજયન્તિ ન તે વિપ્રાન્ન દેવાન્ન ગુરૂનપિ

વેદવિક્રય કર્તારો બ્રાહ્મણાઃ શૌચવર્જિતાઃ ॥
પાપપ્રતિગ્રહાસક્તાઃ સન્ધ્યાહીનાઃ સુનિર્ઘૃણાઃ

કૃષિકર્મરતા નિત્યં વૈશ્યવત્પશુપાલકાઃ ॥
વૈશ્યાઃ સર્વે સમુચ્છેદં પ્રયાતા ધરણીતલે

શૂદ્રા નિત્યં ધર્મકામાઃ શૂદ્રાશ્ચૈવ તપસ્વિનઃ ॥
લોકયાત્રાક્રિયાઃ સર્વે પ્રહસંતિ વ્યપત્રપાઃ

યસ્ય ચાસ્તિ ગૃહે વિત્તં તરુણ્યશ્ચ તથા સ્ત્રિયઃ ॥
તેનતેન સમં સખ્યં પ્રકુર્વન્તિ નરા ભુવિ

વિધવાનાં વ્રતસ્થાનાં સર્વેષાં લિંગિનાં તથા ॥
હૃદિ સ્થિતો મહાન્કામો વ્રતચર્યાબહિઃસ્થિતાઃ

તીર્થાનિ વિપ્લવં યાંતિપાપલોકશ્રિતાનિ ચ॥
કલેભીંતાનિ સર્વાણિ પ્રદ્રવન્તિ દિશો દશ

અહં તત્ર સ્થિતો યસ્માત્કલિકાલે પિતામહ

કલિકાલે વિશેષેણ સ્વૈરિણ્યો લલિતસ્પૃહાઃ ॥
ભર્ત્રા વિવદમાનાશ્ચ સ્ત્રિયઃ કાર્મણતત્પરાઃ॥
વૃથા વ્રતાનિ કુર્વંતિ ત્યક્ત્વા તાઃ સ્વપતેઃ કથામ્

કલિર્બલિષ્ઠઃ સુતરાં વરદાનેન તે કૃતઃ ॥
યદા મર્ત્યે ભવેદ્યુદ્ધં કંડૂતિર્જાયતે હૃદિ

સ્વર્ગે વા મસ્તકે ચૈવ પાતાલે ચાથ પાદયોઃ ॥
સાંપ્રતં મર્ત્યલોકે ચ મયા દૃષ્ટમનેકશઃ

શ્વશ્રૂણાં ચ વધૂનાં ચ તથા જનકપુત્રયોઃ ॥
બાંધવાનાં વિશેષેણ તથા ચ સ્વામિભૃત્યયોઃ

ચૌરાણાં પાર્થિવાનાં ચ દમ્પત્યોશ્ચ વિશેષતઃ ॥
સ્વલ્પોદકાસ્તથા મેઘાઃ સ્વલ્પસસ્યા ચ મેદિની

સ્વલ્પક્ષીરાસ્તથા ગાવઃ ક્ષીરે સર્પિર્ન વિદ્યતે ॥
એવં યુદ્ધાનિ તેષાં ચ વીક્ષમાણો દિવાનિશમ્

અહં મર્ત્યે પરિભ્રાંતશ્ચિરાત્તેન સમાગતઃ ॥
ભૂયો યાસ્યામિ તત્રૈવ કણ્ડૂતિર્મહતીસ્થિતા

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય નારદસ્ય પિતામહઃ ॥
પુષ્કરસ્ય કૃતે જાતશ્ચિન્તાવ્યાકુ લતેંદ્રિયઃ

મર્ત્યે ચ મામકં તીર્થં પુષ્કરંનામ વિશ્રુતમ્ ॥
નાશં યાસ્યતિ તન્નૂનં કલિકાલપરિપ્લુતમ્

તસ્માદન્યત્ર નેષ્યામિ કલિર્યત્ર ન વિદ્યતે ॥
યેન તત્ર વિમુંચામિ નિજં તીર્થં ચ પુષ્કરમ્

કલિકાલે ચ સંપ્રાપ્તે સર્વપ્રાણિભયંકરે ॥
તત્ર પ્રયાંતુ તીર્થાનિ સર્વા ણ્યેવ વિશેષતઃ

ગતે કલૌ પ્રયાસ્યંતિ નિજસ્થાનમસંશયમ્

એવં નિશ્ચિત્ય મનસા હસ્તસ્થં કમલં તતઃ ॥
પ્રોવાચ સાદરં તચ્ચ સ્વયં ધ્યાત્વા પિતામહઃ

પત ત્વં પદ્મ ભૂપૃષ્ઠે કલિર્યત્ર ન વિદ્યતે ॥
યેનાનયામિ તત્રૈવ પુષ્કરં તીર્થમાત્મનઃ

તતસ્તત્પ્રેષિતં તેન પદ્મં ભ્રાંત્વા મહીતલે ॥
સમસ્તે પતિતં ક્ષેત્રે હાટકેશ્વરસંભવે

દૃષ્ટ્વા વેદવિદો વિપ્રાન્સ્વાધ્યાયનિરતાઞ્છુચીન્ ॥
તેષાં યજ્ઞક્રિયાભિશ્ચ યજ્ઞોપાંતૈઃ સમંતતઃ

યૂપાદ્યૈઃ સર્વતો વ્યાપ્તે સદિશે ગગનાંગણે ॥
ઋગ્યજુઃસામઘોષેણ તથા ચાથર્વજેન ચ

દિગ્મણ્ડલે તથા વ્યાપ્તે નાન્યઃ સંશ્રૂયતે ધ્વનિઃ ॥
તથા ચ તાર્કિકાણાં ચ વિવાદેષુ મહત્સુ ચ

વેદાંતાનાં સમસ્તાનાં વ્યાખ્યાને બહુધા કૃતે ॥
દૃશ્યન્તે મુનયો યત્ર સંસ્થિતા નિયમેષુ ચ

એકાહારા નિરાહારા એકાંતરકૃતાશનાઃ ॥
ત્રિરાત્રોપોષિતાશ્ચાન્યે કૃચ્છ્રચાંદ્રાયણે રતાઃ

મહાપારાકિણશ્ચાન્યે તથા માસોપવાસિનઃ ॥
અશ્મકુટ્ટાશિનશ્ચાન્યે દન્તોલૂખલિકાસ્તથા

શીર્ણપર્ણાશિનશ્ચૈકે ફલાહારા મહર્ષયઃ ॥
તદ્દૃષ્ટ્વા તાદૃશં ક્ષેત્રં સંયુક્તં વિવિધૈર્ગુણૈઃ

તતસ્તત્પતિતં તત્ર પુણ્યં જ્ઞાત્વા મહીતલે ॥
યત્ર સ્થાનેઽપતત્પૂર્વં તસ્માદુચ્ચલિતં પુનઃ ॥ ૪૬ ।
અન્યસ્મિંશ્ચ તતઃ સ્થાને દ્વિતીયે દ્વિજસત્તમાઃ ॥
તસ્માદપિ તૃતીયે તુ તૃતીયં પંકજં હિતમ્

તતો ગર્તાત્રયં જાતં તેષુ સ્થાનેષુ ચ ત્રિષુ ॥
ગર્તાસુ ચ જલ જાતં સ્વચ્છં સ્ફટિકસંનિભમ્

એતસ્મિન્નંતરે પ્રાપ્તઃ સ્વયમેવ પિતામહઃ ॥
તત્ર સ્થાને દ્વિજશ્રેષ્ઠા યજ્ઞકર્મપ્રસિદ્ધયે ॥ ॥। ૪૯ ॥
દૃષ્ટ્વા સમંતતઃ ક્ષેત્રં હાટકેશ્વરસંજ્ઞિતમ્ ॥
નાનાવિપ્રૈઃ સમાકીર્ણં વેદવેદાંગપારગૈઃ ॥
તપસ્વિભિસ્તથાનેકૈર્વ્રતચર્યાપરાયણૈઃ

અહો ક્ષેત્રમહો ક્ષેત્રં પુણ્યં રમ્યં દ્વિજપ્રિયમ્ ॥
તસ્માયજ્ઞં કરિષ્યામિ ક્ષેત્રેઽસ્મિંશ્ચ દ્વિજાશ્રયે

આનયિષ્યામિ તચ્ચાપિ પુષ્કરત્રિતયં શુભમ્ ॥
ગર્તાસ્વેતાસુ પુણ્યાસુ જ્યેષ્ઠં મધ્યં કનીયકમ્

કલિકાલે ચ સંપ્રાપ્તે યેન લોપં ન ગચ્છતિ ॥
સ્વયં નિશ્ચિત્ય મનસા ચોપવિશ્ય ધરાતલે

ધ્યાત્વા ચ સુચિરં કાલમાનયામાસ તત્ર ચ ॥
પુષ્કરત્રિતયં શ્રેષ્ઠં જ્યેષ્ઠમધ્યકનીયકમ્

તતોઽબ્રવીત્સ હૃષ્ટાત્મા હ્યેતદ્ધિ પુષ્કર ત્રયમ્ ॥
મયા સમ્યક્સમાનીતં કલિકાલભયેન ચ

યેઽત્ર સ્નાનં કરિષ્યંતિ શ્રદ્ધયા પરયા યુતાઃ ॥
તે યાસ્યંતિ પરાં સિદ્ધિમક્ષયાં મત્પ્રસાદતઃ

યે ચ શ્રાદ્ધં કરિષ્યંતિ કાર્તિક્યાં સુસમાહિતાઃ ॥
કરિષ્યંતિ ગયાશીર્ષે તેષાં પુણ્યં મહત્તમમ્

તત્રાદ્યાત્પુષ્કરાત્પુણ્યં લભિષ્યંતિ શતાધિકમ્ ॥
મયા યજ્ઞઃ કૃતસ્તત્ર કાર્તિક્યાં પૂર્વપુષ્કરે

વૈશાખ્યાં ચ કરિષ્યામિ અત્રાહં ચ દ્વિતીયકે ॥

એવમુક્ત્વા તતો બ્રહ્મા હ્યાદિદેશ સદાગતિમ્ ॥
મમાદેશાદ્દ્રુતં વાયો સમાનય પુરંદરમ્

આદિત્યૈર્વસુભિઃ સાર્ધં રુદ્રૈશ્ચૈવ મરુદ્ગણૈઃ ॥
ગંધર્વૈર્લોકપાલૈશ્ચ સિદ્ધૈર્વિદ્યાધરૈસ્તથા

યેન મે સ્યાત્સહાયત્વં સમસ્તે યજ્ઞકર્મણિ ॥
તચ્છ્રુત્વા સકલં વાયુર્ગત્વા શક્રનિવેશનમ્ ॥
કથયામાસ તત્સર્વં યદુક્તં પરમેષ્ઠિના

સત્વરં પ્રયયૌ તત્ર સર્વૈર્દેવગણૈઃ સહ ॥
પ્રણિપત્ય તતસ્તં સ બ્રહ્માણં વાક્યમબ્રવીત્

આદેશો દીયતાં દેવ હ્યહમાકારિતસ્ત્વયા ॥
યદર્થં તત્કરિષ્યામિ તસ્માચ્છીઘ્રં નિવેદય

બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
મયા શક્રાત્ર ચાનીતં સુપુણ્યં પુષ્કરત્રયમ્ ॥
કલિકાલભયાચ્ચૈવ કરિષ્યે તદહં સ્થિરમ્

અગ્નિષ્ટોમત્રયં કૃત્વા વૈશાખ્યાં ચ યથાર્ચિતમ્ ॥
સંભારમાહરસ્વાશુ તદર્થં સર્વમેવ હિ

બ્રાહ્મણાંશ્ચ તદર્હાંશ્ચ વેદવેદાંગપારગાન્ ॥
તચ્છ્રુત્વા વિનયાચ્છક્રસ્તથેત્યુક્ત્વા ત્વરાન્વિતઃ ॥ઽ
સંભારાનાનયામાસ તદર્હાંશ્ચ દ્વિજોત્તમાન્

તતશ્ચકાર વિધિવદ્યજ્ઞં સ પ્રપિતામહઃ ॥
યથોક્તવિધિના સર્વં તથા સંપૂર્ણદક્ષિણમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે પુષ્કરત્રયોત્પત્તિપૂર્વકં યજ્ઞસમારંભાર્થમુપકરણાનયનબ્રાહ્મણામન્ત્રણાદિ પ્રકારકથનંનામૈકોનાશીત્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ