સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.178

॥ લક્ષ્મીરુવાચ ॥ ॥
એવં રાજ્યં મયા પ્રાપ્તં ગૌરીપૂજા કૃતે વિભો ॥
સૌભાગ્યં પરમં ચૈવ દુર્લભં સર્વયોષિતામ્

ન ચાપત્યં મયા લબ્ધં તથાપિ પરમેશ્વર ॥
તાદૃશેઽપિ ચ સૌભાગ્યે તારુણ્યે તાદૃશે સ્થિતે

દહ્યામિ તેન દુઃખેન દિવાનક્તં સુખં ન મે ॥
કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય દુર્વાસા મુનિસત્તમઃ

આનર્તાધિપતેર્હર્મ્યં સંપ્રાપ્તો ગૌરવાય સઃ॥।
ચાતુર્માસ્યકૃતે ચૈવ મૃત્તિકાગ્રહણાય ચ ॥। ૪॥
તતઃ સંપૂજિતો રાજ્ઞા આનર્તેન યથાક્રમમ્॥
દત્ત્વાર્ઘ્યં મધુપર્કં ચ તતઃ પ્રોક્તં પ્રણમ્ય ચ

સ્વાગતં તે મુનિશ્રેષ્ઠ ભૂયઃ સુસ્વાગતં ચ તે॥
નાન્યો ધન્યતમો લોકે ભૂયોઽસ્તિ સદૃશો મયા

યૌ તે પાદૌ રજોધ્વસ્તૌ કેશૈર્મે નિર્મલીકૃતૌ॥
તદ્બ્રૂહિ કિંકરોમ્યદ્ય ગૃહાયાતસ્ય તે મુને

અપિ રાજ્યં પ્રયચ્છામિ કા વાર્તાન્યેષુ વસ્તુષુ

॥ દુર્વાસા ઉવાચ ॥ ॥
ચાતુર્માસીવિધાનં તે કરિષ્યે નૃપ મંદિરે ॥
મૃત્તિકાગ્રહણં તાવચ્છુશ્રૂષા ક્રિયતાં મમ ॥
સ તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય મામૂચે પાર્થિવોત્તમઃ

શુશ્રૂષા ચાસ્ય કર્તવ્યા સર્વ દૈવ વરાનને ॥
ચાતુર્માસીવ્રતં યાવદ્દેવતાર્ચનપૂર્વકમ્

બાઢમિત્યેવમુક્ત્વાથ મયા સર્વમનુષ્ઠિતમ્ ॥
શુશ્રૂષાર્હં ચ યત્કર્મ દુહિતેવ પિતુર્યથા ॥।

ચાતુર્માસ્યાં વ્યતીતાયાં યદા સંપ્રસ્થિતો મુનિઃ ॥
તદા પ્રોવાચ માં તુષ્ટઃ પુત્રિ કિં કરવાણિ તે

તતઃ સ ભગવાન્પ્રોક્તઃ પ્રણિપત્ય મયા મુહુઃ ॥
અપત્યં નાસ્તિ મે બ્રહ્મંસ્તેન દહ્યામ્યહર્નિશમ્

ઈદૃશે સતિ રાજ્ઞોઽપિ યૌવને ચ મહત્તરે ॥
તત્ત્વં વદ મુનિશ્રેષ્ઠ યેન સ્યાન્મમ સંતતિઃ

વ્રતેન નિયમેનાથ દાનેન ચ હુતેન ચ ॥
તતઃ સ સુચિરં ધ્યાત્વા મામુવાચ સ્મયન્નિવ

અન્યદેહાંતરે પુત્રિ ત્વયા ગૌરી પ્રપૂજિતા ॥
તપ્તાભિર્વાલુકાભિઃ સા મૃત્યુકાલ ઉપસ્થિતે

તદ્ભક્ત્યા લબ્ધરાજ્યાપિ દાહેન પરિયુજ્યસે ॥
ગૌરી યત્તાપસંયુક્તા બાલુકાભિઃ કૃતા ત્વયા

ન દેવો વિદ્યતે કાષ્ઠે પાષાણે મૃત્તિકાસુ ચ ॥
ભાવેષુ વિદ્યતે દેવો મન્ત્રસંયોગસંયુતઃ

ભાવભક્તિસમા યુક્તા મંત્રસંયોજનેન ચ ॥
દેવી મન્ત્રસમાયાતા ત્વયા વાલુકયાઽર્ચિતા

ત્વત્કાયે તેન સંતાપઃ સર્વદાઽયં વ્યવસ્થિતઃ॥
તસ્માદ્રત્નમયીં ગૌરીં કૃત્વા ત્વં પંચપિંડિકામ્ ॥
હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે સંસ્થાપય શુભાનને

વૃષસ્થે ભાસ્કરે પશ્ચાત્તસ્યા ઉપરિ સ્રાવિ યત્ ॥
જલયન્ત્રં દિવારાત્રં ધારયસ્વ પ્રયત્નતઃ

તતો યથાયથા તસ્યાઃ શીતભાવો ભવિષ્યતિ ॥
તથાતથા ચ તે દાહઃ શાંતિં યાસ્યત્યહર્નિશમ્

દાહાંતે ભવિતા ગર્ભસ્તતઃ પુત્રમવાપ્સ્યસિ ॥
રાજ્યભારક્ષમં શૂરં ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્

અન્યાપિ કામિની યાત્ર એવં તાં પૂજયિષ્યતિ ॥
જ્યેષ્ઠે માસે તથા સાપિ યથા ત્વં પ્રભવિષ્યતિ

॥ લક્ષ્મીરુવાચ ॥ ॥
તતો મયા પુનઃ પ્રોક્તો ભગવાન્સ મુનીશ્વરઃ ॥
માનુષત્વે ન મે રાગો વિરક્તિર્મહતી સ્થિતા

નદીવેગોપમં દૃષ્ટ્વા જીવિતંસર્વદેહિનામ્ ॥
તન્મે વદ મહાભાગ યત્કિંચિદ્ વ્રતમુત્તમમ્

માનુષત્વં ન યેન સ્યાત્સમ્યક્ચીર્ણેન સદ્દ્વિજ ॥
તતઃ સ સુચિરં ધ્યાત્વા મામાહ પરમેશ્વર

અસ્તિ પુત્રિ વ્રતં પુણ્યં ગૌરી તુષ્ટિકરં પરમ્ ॥
યેન ચીર્ણેન વૈ સમ્યગ્યોષિદ્દેવત્વમાપ્નુયાત્

ગોમયાખ્યા મહાદેવી કૃતા વૈ ગોમયેન સા ॥
તતો ગોલોકમાપન્નાઃ સર્વાસ્તા વરવર્ણિનિ

તાં ત્વં કુરુષ્વ કલ્યાણિ યેન દેવત્વમાપ્સ્યસિ ॥
તતો મયા પુનઃ પ્રોક્તઃ સ મુનિઃ સુરસત્તમ

કસ્મિન્કાલે પ્રકર્તવ્યા વિધિના કેન સન્મુને ॥
સર્વં વિસ્તરતો બ્રૂહિ યેન તાં પ્રકરોમ્યહમ્

॥ દુર્વાસા ઉવાચ ॥ ॥
નભસ્યે ચાસિતે પક્ષે તૃતીયાદિવસે સ્થિતે॥
પ્રાતરુત્થાય પશ્ચાચ્ચ ભક્ષયેદ્દંતધાવનમ્

તતશ્ચ નિયમં કૃત્વા ઉપવાસસમુદ્ભવમ્॥
ગૌરીનામસમુચ્ચાર્ય શ્રદ્ધાપૂતેન ચેતસા

તતો નિશાગમે પ્રાપ્તે કૃત્વા ગૌરીચતુષ્ટયમ્ ॥
મૃન્મયં યાદૃશં ચૈવ તદિહૈકમનાઃ શૃણુ

એકા ગૌરી પ્રકર્તવ્યા પંચપિંડા યથોદિતા ॥
પ્રહરેપ્રહરે પ્રાપ્તે તાસુ પૂજાં સમાચરેત્ ॥
યૈર્મંત્રૈસ્તાન્નિબોધ ત્વમેકૈકસ્યાઃ પૃથક્પૃથક્

હિમાચલગૃહે જાતા દેવિ ત્વં શંકરપ્રિયે ॥
મેનાગર્ભસમુદ્ભૂતા પૂજાં ગૃહ્ણ નમોસ્તુ તે

ધૂપં દદ્યાત્તતશ્ચૈવ કર્પૂરં શ્રદ્ધયા સહ ॥
રક્તસૂત્રેણ દીપં ચ ઘૃતેન પરિકલ્પયેત્

જાતિપુષ્પૈઃ સમભ્યર્ચ્ય નૈવેદ્યે મોદકાન્ન્યસેત્ ॥
રક્તવસ્ત્રેણ સંછાદ્ય અર્ઘ્યં દત્ત્વા તતઃ પરમ્

યસ્ય વૃક્ષસ્ય પુષ્પં ચ તસ્ય સ્યાદ્દન્તધાવનમ્ ॥
માતુલિંગેન તસ્યાસ્તુ મન્ત્રેણાનેન ભક્તિતઃ

અર્ઘ્યં દદ્યાત્પ્રયત્નેન ગન્ધપુષ્પાક્ષતાન્વિતમ્ ॥
શંકરસ્ય પ્રિયે દેવિ હિમાચલસુતે શુભે ॥
અર્ઘ્યમેનં મયા દત્તં પ્રતિગૃહ્ણ નમોઽસ્તુ તે

તદેવ પ્રાશનં કુર્યાત્તતઃ કાયવિશુદ્ધયે ॥
પ્રહરાંતે ચ સંપૂજ્ય અર્ધનારીશ્વરં તતઃ

સુરભ્યા પૂજયેદ્ભક્ત્યા મન્ત્રેણાનેન પાર્વતિ ॥
વામમર્ધં શરીરસ્ય યા હરસ્ય વ્યવસ્થિતા ॥
સા મે પૂજાં પ્રગૃહ્ણાતુ તસ્યૈ દેવ્યૈ નમોઽસ્તુ તે

અગરું ચ તતો ભક્ત્યા ધૂપં દદ્યાત્તથા શુભે ॥
નૈવેદ્યે ગુણકાંશ્ચૈવ નાલિકેરેણ ચાર્ઘકમ્

મન્ત્રેણાનેન દાતવ્યં તદેવ પ્રાશનં સ્મૃતમ્ ॥
અર્ધનારીશ્વરૌ યૌ ચ સંસ્થિતૌ પરમેશ્વરૌ

અર્ઘ્યો મે ગૃહ્યતાં દેવૌ સ્યાતં સર્વસુખપ્રદૌ ॥
તૃતીયે પ્રહરે પ્રાપ્તે શતપત્ર્યા પ્રપૂજયેત્

ઉમામહેશ્વરૌ દેવૌ મંત્રેણાનેન પૂજયેત્ ॥

ઉમામહેશ્વરૌ દેવૌ યૌ તૌ સૃષ્ટિલયાન્વિતૌ ॥
તૌ ગૃહ્ણીતામિમાં પૂજાં મયા દત્તાં પ્રભક્તિતઃ

ગુગ્ગુલોત્થં તતો ધૂપં નૈવેદ્યં ઘારિકાત્મકમ્ ॥
જાતીફલેન ચાર્ઘ્યં ચ તદેવ પ્રાશનં સ્મૃતમ્

તતશ્ચાર્ઘ્યઃ પ્રદાતવ્યો મંત્રેણાનેન ભક્તિતઃ ॥
ગ્રંથિચૂર્ણેન ધૂપં ચ અર્ઘ્યં મદનજં ફલમ્

તદેવ પ્રાશનં કાર્યં તતઃ કાયવિશુદ્ધયે

ઉમામહેશ્વરૌ દેવૌ સર્વકામસુખપ્રદૌ ॥
ગૃહ્ણીતામર્ઘ્યમેતં મે દયાં કૃત્વા મહત્તમામ્

ચતુર્થે પ્રહરે પ્રાપ્તે તાં ગૌરીં પંચપિંડિકામ્ ॥
ભૃંગરાજેન સંપૂજ્ય મંત્રેણાનેન ભક્તિતઃ

પૃથિવ્યાદીનિ ભૂતાનિ યાનિ પ્રોક્તાનિ પંચ ચ ॥
પંચરૂપાણિ દેવેશિ પૂજાં ગૃહ્ણ નમોઽસ્તુ તે

નૈવેદ્યે ઘૃતપૂપાંશ્ચ દદ્યાદ્દેવ્યાઃ પ્રભક્તિતઃ ॥
ગ્રંથિચૂર્ણેન ધૂપં ચ હ્યર્ઘ્યં મદનજં ફલમ્ ॥
તદેવ પ્રાશનં કાર્યમર્ઘ્યમંત્રમિદં સ્મૃતમ્

પંચભૂતમયી દેવી પંચધા યા વ્યવસ્થિતા ॥
અર્ઘ્યમેનં મયા દત્તં સા ગૃહ્ણાતુ સુરે શ્વરી

એવં સર્વા નિશા સા ચ ગીતવાદ્યાદિનિઃસ્વનૈઃ॥
તાસાં ચૈવાગ્રતો નેયા નૈવ નિદ્રાં સમાચરેત્ । ૫૬ ॥
તતઃ પ્રભાતે વિમલે પ્રોદ્ગતે રવિમણ્ડલે ॥
સ્નાત્વા સંપૂજયેદ્વિપ્રં સહ પત્ન્યા પ્રભક્તિતઃ

વસ્ત્રૈરાભરણૈશ્ચૈવ સ્વશક્ત્યા નૃપનંદિનિ ॥
ગૌર્યૈ ભક્ષ્યં ચ દાતવ્યં મિષ્ટાન્નેન શુચિસ્મિતે

તતઃ કરેણુમાનીય વડવાં વા સુમધ્યમે ॥
ગૌરીચતુષ્ટયં તચ્ચ સમારોપ્ય તથોપરિ

ગીતવાદિત્રશબ્દેન વેદધ્વનિયુતેન ચ ॥
નદ્યાં વાઽથ તડાગે વા વાપ્યાં વાથ પરિક્ષિપેત્

મંત્રેણાનેન સદ્ભક્ત્યા તવેદં વચ્મિ સુન્દરિ

આહૂતાસિ મયા દેવિ પૂજિતાસિ મયા શુભે ॥
મમ સૌભાગ્યદાનાય યથેષ્ટં ગમ્યતામિતિ

॥ લક્ષ્મીરુવાચ ॥ ॥
એવં મયા કૃતા દેવ સા તૃતીયા યથોદિતા ॥
નભસ્યે માસિ સંપ્રાપ્તે ભક્ત્યા પરમયા વિભો

દ્વિતીયે ચ તથા પ્રાપ્તે તૃતીયે ચ વિશેષતઃ ॥
યાવત્પશ્યામિ પ્રત્યૂષે તાવદ્ગૌરીચતુષ્ટયમ્ ॥
જાતં રત્નમયં તચ્ચ મયા યત્પરિપૂજિતમ્

પ્રસ્થિતાં માં નદીતીરમુદ્દિશ્ય ચ વિસર્જનમ્ ॥
કરિષ્યામીતિ સા પ્રાહ વ્યક્તીભૂતા સુરેશ્વરી ॥

મા પુત્રિ જલમધ્યેઽત્ર મમ મૂર્તિચતુષ્ટયમ્ ॥
પરિભાવય મદ્વાક્યં શ્રુત્વા ચૈવ વિધીયતામ્

હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે સ્થાપય ત્વં ચ મા ક્ષિપ ॥
અક્ષયં જાયતે યેન સર્વસ્ત્રીણાં હિતાય ચ

ત્વં પ્રાર્થય વરં સર્વં દદામ્યહમિહાર્ચિતા ॥
અભ્યર્ચિતા ગિરિસુતા મયા પ્રોક્તા સુરેશ્વરી ॥

યદિ યચ્છસિ મે દેવિ વરં તુષ્ટા સુરેશ્વરિ ॥
તદહં માનુષે ગર્ભે મા ભૂયાસં કથંચન

ભર્ત્તા ભવતુ મે વિષ્ણુઃ શાશ્વતાભીષ્ટદઃ સદા ॥
નાન્યત્કિંચિદભીષ્ટં મે રાજ્યં ત્રિદિવશોભનમ્ [। 6.178.૭૦ ॥
અન્યાપિ કુરુતે યા ચ વ્રતમેતત્સમાહિતા ॥
સર્વૈર્ત્રતૈર્યથાતુષ્ટિસ્તથા દેવિ પ્રજાયતે

તથા તસ્યાઃ પ્રકર્તવ્યમકેનાનેન પાર્વતિ ॥
તથેતિ ગૌરી મામુક્ત્વા તતશ્ચાદર્શનં ગતા

સા દેવી ચ મયા તત્ર તચ્ચ ગૌરીચતુષ્ટયમ્ ॥
હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે શુભે સંસ્થાપિતં વિભો

તત્પ્રભાવાન્મયા લબ્ધો ભર્ત્તા ત્વં પરમેશ્વર ॥
શાશ્વતશ્ચાક્ષયશ્ચૈવ મુખપ્રેક્ષશ્ચ સર્વદા

એતત્ત સર્વમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટાસ્મિ સુરેશ્વર ॥
સત્યેનાનેન દેવેશ તવ પાદૌ સ્પૃશામ્યહમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્યાઃ શંખચક્રગદાધરઃ ॥
વિહસ્યાથ મહાલક્ષ્મીં તામુવાચ પ્રહર્ષિતઃ ॥
મુહુર્મુહુઃ સમાલિંગ્ય વક્ષસશ્ચોપરિ સ્થિતામ્

સાધુમાધુ મહાભાગે સત્યમેતત્ત્વયોદિતમ્ ॥
જાનતાપિ મયા પૃષ્ટા ભવતીં વરવર્ણિનિ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટોઽસ્મિ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
ચતુર્ભુજા યથા ગૌરી સંજાતા પંચપિંડિકા

યશ્ચૈતત્પઠતે ભક્ત્યા પ્રાતરુત્થાય માનવઃ ॥
ન સ લક્ષ્મ્યા વિમુચ્યેત ન ચ દૌર્ભાગ્યમાપ્નુયાત્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન પઠનીયમિદં શુભમ્ ॥
આખ્યાનં ગૌરિકં વિપ્રા યન્મયા પરિકીર્તિતમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે પંચપિંડિકાગૌર્યુત્પત્તિમાહાત્મ્ય વર્ણનંનામાષ્ટસપ્તત્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ