સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.177

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તથાન્યાપિ ચ તત્રાસ્તિ ગૌરી વૈ પઞ્ચપિંડિકા ॥
લક્ષ્મ્યા સંસ્થાપિતા ચૈવ માનુષત્વંવ્યવસ્થયા

તસ્યા દર્શનમાત્રેણ નારી સૌભાગ્યમામુયાત્ ॥
જ્યેષ્ઠે માસિ સિતે પક્ષે વૃષસ્થે ચ દિવાકરે

તસ્યા ઉપરિ નારી યા જલયન્ત્રં દધાતિ વૈ ॥
સ્રાવ્યમાણં દિવાનક્તં સૌભાગ્યં પરમં લભેત્

યત્ફલં લભતે નારી સમસ્તૈર્વિહિતૈર્વ્રતૈઃ ॥
ગૌરીસમુદ્ભવૈશ્ચૈવ દાનૈર્દત્તૈસ્તદિષ્ટજૈઃ ॥
તત્ફલં લભતે સર્વં જલયન્ત્રસ્ય કારણાત્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન સ્ત્રીભિઃ સૌભાગ્યકારણાત્ ॥
જલયન્ત્રં વિધાતવ્યં જ્યેષ્ઠે ગૌર્યાઃ પ્રયત્નતઃ

કિં વ્રતૈર્નિયમૈર્વાપિ સ્ત્રીણાં બ્રાહ્મણસત્તમાઃ ॥
જપૈર્હોમૈઃ કૃતૈરન્યૈર્બહુક્લેશકરૈશ્ચ તૈઃ

સ્ત્રીણાં બ્રાહ્મણશાર્દૂલા જલેયન્ત્રે ધૃતે સતિ ॥
ગૌર્યા ઉપરિ સદ્ભક્ત્યા વૃષસ્થે તીક્ષ્ણદીધિતૌ

નૈવં સંજાયતે વંધ્યા કાકવન્ધ્યા ન જાયતે ॥
ન દૌર્ભાગ્યસમોપેતા સપ્તજન્માંતરાણિ સા

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
ગૌરી ચતુર્ભુજા પ્રોક્તા દૃશ્યતે પરમેશ્વરી ॥
પઞ્ચપિંડા કથં જાતા હ્યેતં નઃ સંશયં વદ ॥ ૯ ।1
॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
યદા ચ પ્રલયો ભાવિ તદા ત્માનં કરોત્યસૌ ॥
પશ્ચપિંડીમયં વિપ્રાઃ કુરુતે રૂપમુત્તમમ્

એષા સા પરમા શક્તિઃ સર્વં વ્યાપ્ય સુરેશ્વરી ॥
તયા સર્વમિદં વ્યાપ્તં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્

પૃથિવ્યાપશ્ચ તેજશ્ચ વાયુરાકાશમેવ ચ ॥
સૃષ્ટ્યર્થં રક્ષયેદેષા તતઃ સ્યાત્પંચપિંડિકા

યદસ્યાં પૂજિતાયાં તુ પ્રત્યક્ષાયાં પ્રજાયતે ॥
સહસ્રત્રિગુણં તચ્ચ યત્ર સ્યાત્પઞ્ચપિણ્ડિકા

જ્યેષ્ઠે માસિ વિશેષેણ જલયંત્રાર્ચનેન ચ ॥
અત્ર વઃ કીર્તયિષ્યામિ ત્વિતિ હાસં પુરાતનમ્

યદ્વૃત્તં કાશિરાજસ્ય ભાર્યાયા દ્વિજસત્તમાઃ ॥
યચ્ચ પ્રોક્તં પુરા લક્ષ્મ્યા વિષ્ણવે પરિપૃષ્ટયા

॥ લક્ષ્મી રુવાચ ॥ ॥
કાશિરાજઃ પુરા હ્યાસીજ્જયસેન ઇતિ શ્રુતઃ ॥
તસ્ય ભાર્યાસહસ્રં તુ હ્યાસીદ્રૂપસમન્વિતમ્

અથ ચાન્યા પ્રિયા તેન લબ્ધા ભાર્યા સુશોભના ॥
મનુષ્યત્વવ્યવસ્થાયા મમ ચાંશકલા હિ યા ॥
સુતા મદ્રાધિરાજસ્ય વિષ્વક્સેનસ્ય ધીમતઃ

સા ગત્વા પ્રાતરુત્થાય શુભે ગંગાતટે તદા ॥
પઞ્ચપિંડાત્મિકાં ગૌરીં કૃત્વા કર્દ્દમસંભવામ્

તતઃ સંપૂજયામાસ મન્ત્રૈઃ પંચભિરેવ ચ ॥
તતો ગન્ધૈઃ પરૈર્માલ્યૈર્ધૂપૈ ર્વસ્ત્રૈઃ સુશોભનૈઃ

નૈવેદ્યૈઃ પરમાન્નૈશ્ચ ગીતૈર્નૃત્યૈઃ પ્રવાદિતૈઃ ॥
તતો વિસૃજ્ય તાં દેવીં તદુદ્દેશેન વૈ તતઃ

દત્ત્વા દાનાનિ ભૂરીણિ ગૌરિણીનાં દ્વિજન્મનામ્ ॥
તતશ્ચ ગૃહમભ્યેતિ ભૂરિવાદિત્રનિઃસ્વનૈઃ

યથાયથા ચ તાં પૂજાં તસ્યા ગૌર્યા કરોતિ સા ॥
તથાતથા તુ સૌભાગ્યં તસ્યાશ્ચાપ્યધિકં ભવેત્

સર્વાસાં ચ સપત્નીનાં સૌભાગ્યં વાધિકં ભવેત્

અથ તસ્યાઃ સપત્ન્યો યાઃ સર્વા દુઃખસમન્વિતાઃ॥
દૃષ્ટ્વા સૌભાગ્યવૃદ્ધિં તાં તસ્યા એવ દિનેદિને

એકાઃ પ્રોચુઃ કર્મ ચૈતદ્યદેષા કુરુતે સદા ॥
મૃન્મયાંશ્ચ સમાદાય પૂજયેત્પંચપિંડકાન્

અન્યાસ્તાં મંત્રસંસિદ્ધાં પ્રવદંતિ મહર્ષયઃ ॥
અન્યા વદન્તિ પુણ્યાનિ હ્યસ્યાઃ પૂર્વકૃતાનિ ચ

એવં તાસાં સુદુઃખાનાં મહાન્કાલો જગામ હ ॥
કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય સર્વાઃ સંમંત્ર્ય તા મિથઃ

તસ્યાઃ સંનિધિમાજગ્મુસ્તસ્મિન્નેવ જલાશયે ॥
યત્ર સા પૂજયેદ્ગૌરીં કૃત્વા તાં પઞ્ચ પિંડિકામ્

તતઃ સર્વાઃ સમાલોક્ય ત્યક્ત્વા ગૌરીપ્રપૂજનમ્ ॥
સંમુખી પ્રયયૌ તૂર્ણં કૃતાંજલિપુટા સ્થિતા

સ્વાગતં વો મહા ભાગા ભૂયઃ સુસ્વાગતં ચ વઃ ॥
કૃત્યં નિવેદ્યતાં શીઘ્રં યેનાશુ પ્રકરોમ્યહમ્

॥ સપત્ન્ય ઊચુઃ ॥ ॥
વયં સર્વાઃ સમાયાતાઃ કૌતુકે તવાંતિકમ્ ॥
દૌર્ભાગ્યવહ્નિનિર્દગ્ધાસ્તવ સૌભાગ્યજેનચ

તસ્માદ્વદ મહાભાગે મૃન્મયાં પંચપિંડિકામ્ ॥
નિત્યમર્ચયસિ ત્વં કિં સૌભા ગ્યસ્ય વિવર્ધનમ્

કિં તે કારણમેતદ્ધિ કિં વા મન્ત્રસમુદ્ભવઃ ॥
પ્રભાવોઽયં મહાભાગેગુહ્યં ચેન્નો વદસ્વ નઃ

॥ પદ્માવત્યુવાચ ॥ ॥ ॥
રહસ્યં પરમં ગુહ્યં યત્પૃષ્ટાસ્મિ શુભાનનાઃ ॥
અવક્તવ્યં વદિષ્યામિ ભવતીનાં તથાપિ ચ

ગૌરીપૂજનકાલે તુ યસ્માચ્ચૈવ સમાગતાઃ॥
સર્વા મમ ભગિન્યઃ સ્થ ઈર્ષ્યાધર્મો ન મેઽસ્તિ ચ

અહમાસં પુરા કન્યા પુરે કુસુમસંજ્ઞિતે ॥
વીરસેનસ્ય શૂદ્રસ્ય વણિક્પુત્રસ્ય ધીમતઃ ॥
તેન દત્તાઽસ્મિ ધર્મેણ વિવાહાર્થં મહાત્મના

તતો વિવાહસમયે મમ દત્તાનિ વૃદ્ધયે ॥
પંચાક્ષરાણિ શ્રેષ્ઠાનિ યોષિતા દીક્ષયા સહ ॥
ગૌરી પૂજાકૃતે ચૈવ પ્રોક્તા ચાહં તતઃ પરમ્

યાવત્પુત્રિ ત્વમાત્માનમેતૈઃ પૂજયસેઽક્ષરૈઃ ॥
જલપાનં ન કર્તવ્યં તાવચ્ચૈવ કથઞ્ચન

યેન સંપ્રાપ્સ્યસેઽભીષ્ટં તત્પ્રભાવાદ્યદીપ્સિતમ્ ॥
તથેતિ ચ મયા પ્રોક્તં તસ્યાશ્ચૈવ વરાનને

તતો વિવાહે નિર્વૃત્તે ગતાઽહં પતિના સહ ॥
શ્વશુર સ્તિષ્ઠતે યત્ર શ્વશ્રૂશ્ચૈવ સુદારુણા

ગૌરીપૂજાકૃતે માં ચ નિવારયતિ સર્વદા ॥
તતોઽહં ભયસન્ત્રસ્તા ગૌરીભક્તિપરાયણા ॥
જલાર્થં યત્ર ગચ્છામિ તસ્મિંશ્ચૈવ જલાશ્રયે

તતઃ કર્દ્દમમાદાય મન્ત્રૈઃ પંચભિરેવચ ॥
તૈરેવ પૂજયામ્યેવ ગૌરીં ભક્તિપરાયણા

પ્રક્ષિપામિ તત સ્તોયે તતો ગચ્છામિ મન્દિરમ્ ॥
કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય ભર્તા મે પ્રસ્થિતઃ શુભઃ ॥
દેશાંતરં વણિગ્વૃત્ત્યા સોઽપિ માર્ગં તમાશ્રિતઃ

સ ગચ્છન્મરુમાર્ગેણ માં સમાદાય સ્નેહતઃ ॥
સંપ્રાપ્તો નિર્જલં દેશં સુરૌદ્રં મરુમંડલમ્

તથા રૌદ્રતરે કાલે વૃષસ્થે દિવસાધિપે।
તતઃ સાર્થઃ સમસ્તશ્ચ વિશ્રાંતઃ સ્થલમધ્યગઃ

કૂપમેકં સમાશ્રિત્ય ગમ્ભીરં જલદોપમમ્ ॥
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ મયા દૃષ્ટઃ સમીપગઃ ॥
તોયાકારો મરુ દ્દેશસ્તશ્ચિત્તે વિચિન્તિતમ્

યત્તચ્ચ દૃશ્યતે તોયં સમીપસ્થં તથા બહુ ॥
અત્ર સ્નાત્વા શુચિર્ભૂત્વા ગૌરીમભ્યર્ચ્ય ભક્તિતઃ ॥
પિબામિ સલિલં પશ્ચાત્સુસ્વાદુ સરસીભવમ્

તતઃ સંપ્રસ્થિતા યાવત્પ્રગચ્છામિ પદાત્પદમ્ ॥
યાવદ્દૂરતરં યામિ તાવત્સા મૃગતૃષ્ણિકા

એતસ્મિન્ન ન્તરે પ્રાપ્તો નભોમધ્યં દિવાકરઃ ॥
વૃષસ્થો યેન દહ્યામિ હ્યુપરિષ્ટાચ્છુભાનના

અધોભાગે સુતપ્તાભિર્વાલુકાભિઃ સમંતતઃ ॥
તૃષ્ણાર્તાઽહં તતસ્તસ્મિન્મરુદેશે સમાકુલા

તતશ્ચ પતિતા ભૂમૌ વિસ્ફોટકસમાવૃતા ॥
તતો મયા સ્મૃતા ચિત્તે કથા ભારતસંભવા

નૃગેણ તુ યથા યજ્ઞો વાલુકાભિર્વિનિર્મિતઃ ॥
કૂપાન્તઃ ક્ષિપ્યમાણેન તૃણલોષ્ટાંબુવર્જિતમ્

ભક્તિગ્રાહ્યાસ્તતો દેવાસ્તુષ્ટાસ્તસ્ય મહાત્મનઃ॥
તદહં વાલુકાભિશ્ચ પૂજયામિ હરપ્રિયામ્

તેન તુષ્ટા તુ સા દેવી મમ રાજ્યં પ્રયચ્છતિ ॥
અદ્ય દેહાન્તરે પ્રાપ્તે મનોભીષ્ટમનંતકમ્ ॥ ૫૪
તતસ્તુ પંચભિર્મન્ત્રૈસ્તૈરેવ સ્મૃતિમાગતૈઃ ॥
પંચભિર્મુષ્ટિભિર્દેવી વાલુકોત્થૈઃ પ્રપૂજિતા

તતઃ પઞ્ચત્વમાપન્ના તત્કાલેઽહં વરાંગનાઃ ॥
દશાર્ણાધિપતેર્જાતા સદને લોકવિશ્રુતે

જાતિસ્મરણસંયુક્તા તસ્યા દેવ્યાઃ પ્રસાદતઃ ॥
ભવતીનાં કનિષ્ઠાસ્મિ જ્યેષ્ઠા સૌભાગ્યતઃ સ્થિતા

એત સ્માત્કારણાદ્ગૌરીં મુક્ત્વૈતાન્પઞ્ચપિણ્ડકાન્॥
કર્દ્દમેન વિધાયાથ પૂજયામિ દિનેદિને

એતદ્ગુહ્યં મયા ખ્યાતં ભવતીનામસંશયમ્ ॥
સત્યેનાનેન મે ગૌરી મનોભીષ્ટં પ્રયચ્છતુ

॥ લક્ષ્મીરુવાચ ॥ ॥
તતઃ સર્વાઃ સપત્ન્યસ્તાઃ કૃતાંજલિપુટાઃ સ્થિતાઃ ॥
મામૂચુર્વિનયાદ્વાચા પ્રણિપત્ય મુહુર્મુહુઃ

।
પ્રસાદં કુરુ ચાસ્માકં દીયતાં મન્ત્રપંચકમ્॥
તદેવ યેન તે દેવી તુષ્ટા સા પરમેશ્વરી

મયા પ્રોક્તાશ્ચ તા સર્વાઃ પ્રાર્થયધ્વં યથેચ્છયા ॥
અહં સર્વં પ્રદાસ્યામિ તત્સત્યં વચનં મમ

તતો દેવ મયા પ્રોક્તં તાસાં તન્મંત્રપંચકમ્ ॥
શિષ્યત્વં ગમિતાનાં ચ વાઙ્મનઃકાયકર્મભિઃ

॥ વિષ્ણુરુવાચ ॥ ॥
મમાપિ વદ દેવેશિ કીદૃક્તન્મન્ત્રપઞ્ચકમ્ ॥
યત્ત્વયાઽનુષ્ઠિતં પૂર્વં તયા તાસાં નિવેદિ તમ્

॥ લક્ષ્મીરુવાચ ॥ ॥
નમઃ પૃથિવ્યૈ ક્ષાંતીશિ નમ આપોમયે શુભે ॥
તેજસ્વિનિ નમસ્તુભ્યં નમસ્તે વાયુરૂપિણિ

આકાશરૂપસંપન્ને પંચરૂપે નમોનમઃ

એભિર્મન્ત્રૈર્મયા પૂર્વં પૂજિતા પરમેશ્વરી ॥
તેન રાજ્યં મયા પ્રાપ્તં સર્વસ્ત્રીણાં સુદુર્લભમ્

તતશ્ચ સ્થાપિતા દેવી કૃત્વા રત્નમયી શુભા ॥
હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે મયા તત્ર સુરેશ્વર

તાં યા પૂજયતે નારી સદ્યોઽપિ પતિવલ્લભા ॥
જાયતે નાત્ર સન્દેહઃ સર્વપાપવિવર્જિતા

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે પઞ્ચપિંડિકોત્પત્તિ માહાત્મ્ય વર્ણનં નામ સપ્તસપ્તત્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ