સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.174

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તથાન્યદપિ વો વચ્મિ લિંગં યત્તત્ર સંસ્થિતમ્ ॥
સ્થાપિતં પિપ્પલાદેન કંસારેશ્વરમિત્યહો

યસ્મિન્દૃષ્ટે તુ લોકાનાં પાપં યાતિ દિનોદ્ભવમ્ ॥
નતે ષાણ્માસિકં ચૈવ પૂજિતે વર્ષસંભવમ્॥ ॥
॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
પિપ્પલાદેન યલ્લિંગં સ્થાપિતં સૂતનન્દન ॥
કંસારેશ્વરમિત્યુક્તં કસ્માત્તચ્ચ બ્રવીહિ નઃ

ક એષ પિપ્પલાદસ્તુ કસ્ય પુત્રો વદસ્વ નઃ ॥
કિમર્થં સ્થાપિતં લિંગં ક્ષેત્રે તત્ર મહાત્મના

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
પ્રશ્નભારો મહાનેષ ભવદ્ભિઃ સમુદાહૃતઃ ॥
તથાપિ કથયિષ્યામિ નમસ્કૃત્વા સ્વયંભુવમ્

યાજ્ઞવલ્ક્યસ્યભગિની કંસારીતિ ચ વિશ્રુતા ॥
કુમારબ્રહ્મચર્યેણ તપ સ્તેપે સુદારુણમ્

યાજ્ઞવલ્ક્યાશ્રમે પુણ્યે બાંધવેન સમન્વિતા ॥
કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય ભો દ્વિજાઃ

ચસ્કન્દ રેતઃ સ્વપ્નાંતે દૃષ્ટ્વા કાંચિદ્વરાપ્સરામ્॥
તારુણ્યભાવસંસ્થસ્ય તપોયુક્તસ્ય સદ્દ્વિજાઃ

રેતસા તસ્ય મહતા પરિધાનં પરિપ્લુતમ્ ॥
તચ્ચ તેન પરિત્યક્તં પ્રભાતે સમુપસ્થિતે

કંસારિકાઽથ જગ્રાહ સ્નાનાર્થં વસનં ચ તત્ ॥
અમોઘરેતસા ક્લિન્નમજાનન્તી દ્વિજોત્તમાઃ

કુર્વન્ત્યા યજનં તસ્યા જલં વીર્યસમન્વિતમ્ ॥
પ્રવિષ્ટં ભગમધ્યે તુ ઋતુકાલ ઉપસ્થિતે

તતો ગર્ભઃ સમભવત્તસ્યાસ્તૂદરમધ્યગઃ ॥
વૃદ્ધિં ચાપ્યગમન્નિત્યં શુક્લપક્ષે યથોડુરાટ્

સાઽપિ તં ગર્ભમાદાય સ્વોદરસ્થં તપસ્વિની ॥
દુઃખેન મહતા યુક્તા લજ્જયાઽથ તદાઽઽવૃતા

ચિન્તયામાસ સુચિરં વિસ્મયેન સમન્વિતા ॥
ગોપાયન્તી તદાઽઽત્માનં દર્શનં યાતિ નો નૃણામ્

વ્રતચર્યામિષં કૃત્વા સદા રહસિ સંસ્થિતા ॥
સંપ્રાપ્તે દશમે માસિ નિશીથે સમુપસ્થિતે ॥
તસ્યાઃ કુમારકો જાતો વાલાર્કસદૃશદ્યુતિઃ

અથ સા તં સમા દાય સૂક્ષ્મવસ્ત્રેણ વેષ્ટિતમ્ ॥
કૃત્વા જગામ ચારણ્યં મનુષ્યપરિવર્જિતમ્ ॥
અશ્રુપૂર્ણેક્ષણા દીના રુદન્તી ગુપ્તમેવ ચ

તતો ગત્વા ચ સાઽશ્વત્થં વિજને સુમહત્તરમ્ ॥
તસ્યાધસ્તાદ્વિમુચ્યાથ વાક્યમેતદુવાચ હ

અશ્વત્થ વિષ્ણુરૂપોઽસિ ત્વં દેવેષુ પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥
તસ્માદ્રક્ષસ્વ મે પુત્રં સર્વતસ્ત્વં વનસ્પતે

એષ તે શરણં પ્રાપ્તો મમ પુત્રસ્તુ બાલકઃ ॥
પાપાયા નિર્દયાયાશ્ચ તસ્માદ્રક્ષાં સમાચર

એવમુક્ત્વા રુદિત્વા ચ સુચિરં સા તપસ્વિની ॥
જગામ સ્વાશ્રમં પશ્ચાદ્વાષ્પવ્યાકુલલોચના

યાવદ્રોદિતિ સા માતા તસ્યાધસ્તાદ્વનસ્પતેઃ ॥
તાવદાકાશજા વાણી સંજાતા મેઘનિઃસ્વના

મા ત્વં શોકં કુરુષ્વાસ્ય બાલકસ્ય કૃતે શુભે ॥
એષ શાપાદુતથ્યસ્ય જ્યેષ્ઠભ્રાતુર્બૃહસ્પતિઃ ॥
અવતીર્ણો ધરાપૃષ્ઠે યોગ્યતાં સમવાપ્સ્યતિ

એષ ચાથર્વણં વેદં શતકલ્પં સુવિસ્તરમ્ ॥
શતભેદં ચ નવધા પંચકલ્પં કરિષ્યતિ

પિપ્પલસ્ય તરોરેષ રસં સંભક્ષયિષ્યતિ ॥
પિપ્પલાદ ઇતિ ખ્યાતસ્તતો લોકે ભવિષ્યતિ

યા ત્વં વિસ્મયમાપન્ના પુરુષેણ વિના શિશુઃ॥
સંજાતોઽયં મમ પ્રાંશુસ્તતસ્તત્કારણં શૃણુ

સ્નાનવસ્ત્રં ચ તે ભ્રાતૂ રેતસા યત્પરિપ્લુતમ્ ॥
તત્ત્વયા ઋતુકાલે તુ પરિધાનં કૃતં શુભે

સ્નાનકાલે તુ તોયાનિ રેતોદકમથાસ્પૃશન્ ॥
અમોઘરેતસા તેન પુત્રોઽયં તવ સંસ્થિતઃ

એવં જ્ઞાત્વા મહાભાગે યદ્યુક્તં તત્સમાચર

॥
॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તચ્છ્રુત્વા દેવલોકસ્યવજ્રપાતોપમં વચઃ ॥
હાહાકારપરા ભૂત્વા નિપપાત ધરાતલે

છિન્નવૃક્ષલતા યદ્વત્પતિતા સા તપસ્વિની

ચિરાયન્ત્યાં તુ તસ્યાં સ યાજ્ઞવલ્ક્યો મહામુનિઃ ॥
શૂન્યં તમાશ્રમં દૃષ્ટ્વા પપ્રચ્છાન્યાન્મુનીશ્વરાન્

ક્વ ચ મે ભગિની યાતા કંસારી સુતપસ્વિની ॥
તયા વિનાઽદ્ય મે સર્વં શૂન્યમાશ્રમમંડલમ્

આચખ્યૌ તાપસઃ કશ્ચિદ્ભગિની તે યવીયસી ॥
નિશ્ચેષ્ટા પતિતા ભૂમાવશ્વત્થસ્ય સમીપતઃ

મયા દૃષ્ટા મુનિશ્રેષ્ઠ તાં ત્વં ભાવય મા ચિરમ્ ॥
અથાસૌ ત્વરયા યુક્તઃ સંભ્રાંતસ્તુ પ્રધાવિતઃ ॥

યત્ર સા કથિતા તેન તાપસેન તપસ્વિની ॥
વીક્ષતે યાવત્તત્રસ્થા શ્વસમાના વ્યવસ્થિતા

અથ તોયેન શીતેન સેચયિત્વા મુહુર્મુહુઃ॥
દત્ત્વા ભૂયોઽપિ વાતં ચ યાવચ્ચક્રે સચેતનામ્ ॥
તાવત્કાત્યાયની પ્રાપ્તા મૈત્રેયી ચ સસંભ્રમમ્

કિમિદં કિમિદં જાતં નનાંદર્વદ મા ચિરમ્

કિં વા સર્પેણ દષ્ટાસિ સન્નિપાતેન દૂષિતા ।૧
કિં વા ભૂતગૃહીતાઽસિ માહેંદ્રેણ જ્વરેણ વા

અથ સા ચેતનાં લબ્ધ્વા યાજ્ઞ વલ્ક્યં પુરઃ સ્થિતમ્ ॥
ભાર્યયા સહિતં દૃષ્ટ્વા વ્રીડયાઽસૂન્મુમોચ હ

અથ તાં ચ મૃતાં દૃષ્ટ્વા રુદિત્વા ચ ચિરં દ્વિજાઃ ॥
યાજ્ઞવલ્ક્યઃ સભાર્યસ્તુ દત્ત્વા વહ્નિં ચ શોકધૃક્ [।
જગામ સ્વાશ્રમં પશ્ચાદ્દત્ત્વા ચ સલિલાઞ્જલિમ્

સોઽપિ બાલોઽથ વવૃધે પિપ્પલાસ્વાદપુષ્ટિધૃક્ ॥
અશ્વત્થસ્ય તલે તસ્ય વૃદ્ધિં યાતિ શનૈઃશનૈઃ

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય નારદો મુનિસત્તમઃ ॥
તીર્થયાત્રાપ્રસંગેન તેન માર્ગેણ ચાગતઃ

સ દૃષ્ટ્વા બાલકં તત્ર દ્વાદશાર્કસમપ્રભમ્ ॥
એકાકિનં વને શૂન્યે પિપ્પલાસ્વાદતત્પરમ્ ॥
પપ્રચ્છ વિસ્મયાવિષ્ટ એકાકી કો ભવાનિહ

વને શૂન્યે મહારૌદ્રે સિંહવ્યાઘ્રસમાકુલે ॥
ક્વ તે માતા પિતા ચૈવ કિમર્થં ચેહ તિષ્ઠસિ

નિવસસિ કથં ચૈવ સર્વં મે વિસ્તરાદ્વદ

॥ પિપ્પલાદ ઉવાચ ॥ ॥ ॥
નાહં જાનામિ પિતરં માતરં ન ચ બાંધવમ્ ॥
નાપિ ત્વાં કોઽત્ર ચા યાતો મમ પાર્શ્વે તુ સાંપ્રતમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ [।
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ચિરં ધ્યાત્વા મુનીશ્વરઃ ॥
તતસ્તં પ્રહસન્પ્રાહ જ્ઞાત્વા દિવ્યેન ચક્ષુષા

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
મયા જ્ઞાતોઽસિ વત્સ ત્વં યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય રેતસા ॥
દૈવયોગાત્સમુત્પન્નો ભગિન્યા ઉદરે હ્યૃતૌ

ઉતથ્યશાપદોષેણ દેવાચાર્યો બૃહસ્પતિઃ ॥
દેવકાર્યસ્ય સિદ્ધ્યર્થં તસ્માત્તચ્છૃણુ કારણમ્

અથર્વવેદો યશ્ચૈષ શતશાખો વિનિર્મિતઃ ॥
શત કલ્પશ્ચ ગૂઢાર્થો ભૂપાનાં કાર્યસિદ્ધયે

।
નવશાખઃ પંચકલ્પસ્ત્વયા કાર્યઃ સુખાવહઃ

તવ માત્રા મહાભાગ રેતસા ચ પરિપ્લુતમ્ ॥
યદ્વસ્ત્રં યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય પરિધાનં કૃતં ચ યત્

ભગિન્યા સુતપસ્વિન્યા સ્નાનાર્થં ન ચ કામ્યયા ॥
તદ્રેતો જલમિશ્રં તુ ભગમધ્યે વિનિર્ગતમ્

અમોઘં તેન સંભૂતસ્ત્વમત્ર જગતીતલે ॥
માતા વૈ મૃત્યુમાપન્ના જ્ઞાત્વૈવં લજ્જયા તયા

ચમત્કારપુરે તુભ્યં માતુલો જનકસ્તથા ॥
સંતિષ્ઠતે મહાભાગ તત્પાર્શ્વે ત્વમિતો વજ

સાંપ્રતં વ્રતકાલસ્તે વર્ષં ચૈવાષ્ટમં સ્થિતમ્ ॥
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય લજ્જયાઽધોમુખઃ સ્થિતઃ

તતશ્ચિરેણ દીનં સ વાક્યમેતદુવાચ તમ્ ॥
કિં મયા પાપમાખ્યાહિ પૂર્વદેહાંતરે કૃતમ્ ॥ ૫૭
યેનેદં ગર્હિતં જન્મ વિયોગો માતૃસંભવઃ॥
પરિત્યક્ષ્યામિ જીવં સ્વં દુઃખેનાનેન સન્મુને

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
ન ત્વયા દુષ્કૃતં કિંચિત્પૂર્વદેહાંતરે કૃતમ્ ॥
પરં યેન સુસંજાતં તવેદં વ્યસનં શૃણુ

જન્મસ્થેન ભવાઞ્જાતઃ શનિના નાઽત્ર સંશયઃ ॥
તેનાવસ્થામિમાં પ્રાપ્તો નાન્યદસ્તિ હિ કારણમ્

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય કોપસંરક્તલોચનઃ ॥
ઊર્ધ્વમાલોકયામાસ સમુદ્દિશ્ય શનૈશ્ચરમ્

તસ્ય દૃષ્ટિનિપાતેન ન્યપતત્સ તુ તત્ક્ષણાત્ ॥
વિમાનાત્સ્વાદ્રવેઃ પુત્રો યયાતિરિવ નાહુષઃ ॥૬૨ ।૧
અધોવક્ત્રો દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ પિતુરાદેશમાશ્રિતઃ ॥
બાલભાવેઽપિ તેનૈવ દગ્ધૌ પાદૌ તદા રવેઃ

અથ તં નારદઃ પ્રાહ પતમાનમધોમુખમ્ ॥
બાલ્યભાવાદનેન ત્વં પાતિતોઽસિ શનૈશ્ચર

તસ્માન્મા વીક્ષયસ્વૈનં ભવિષ્યતિ પ્રકોપભાક્ ॥
મા પતસ્વ તથા ભૂમૌ બલાન્મદ્વાક્યસંભવાત્

સ્તંભયિત્વા તથાપ્યેવં ગગનસ્થં શનૈશ્ચરમ્ ॥
તતઃ પ્રોવાચ તં બાલં પિપ્પલાદં મુનીશ્વરઃ ॥

મા કોપં કુરુ બાલ ત્વમેષ સૂર્યસુતો ગ્રહઃ।
દેવાનામપિ પીડાં ચ કુરુતેઽષ્ટમરાશિગઃ

જન્મસ્થસ્તુ વિશેષેણ દ્વિતીયસ્તુ તથાપરઃ ॥
યદ્યેષ કુપિતસ્ત્વાં તુ વીક્ષયિષ્યતિ કર્હિચિત્

કરિષ્યતિ ન સંદેહો ભસ્મરાશિં મમાગ્રતઃ ॥
અનેન વીક્ષિતૌ પાદૌ જાતમાત્રેણ સૂર્યકૌ ॥

આયાતસ્ય તુ તુષ્ટસ્ય પુત્રદર્શનવાઞ્છયા ॥
અન્તર્ધાનીકૃતે વસ્ત્રે જ્ઞાત્વા તં રૌદ્રચક્ષુષમ્

તતો દગ્ધાવુભૌ ચાપિ તિષ્ઠતશ્ચર્મ વેષ્ટિતૌ ॥
દૃશ્યેતેઽદ્યાપિ મૂર્ત્તૌ તૌ ઘટિતાયાં ધરાતલે

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય નારદસ્ય સ બાલકઃ ॥
ભયેન મહતા યુક્તસ્તતઃ પપ્રચ્છ તં મુનિમ્

કથં યાસ્યતિ મે તુષ્ટિં વદૈષ મમ સન્મુને ॥
અજ્ઞાનાત્પાતિતો વ્યોમ્નઃ શક્તિં ચાસ્યાવિજાનતા

॥
॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
ગ્રહા ગાવો નરેંદ્રાશ્ચ બ્રાહ્મણાશ્ચ વિશેષતઃ ॥
પૂજિતાઃ પ્રતિપૂજ્યંતે નિર્દહંત્યપમાનિતાઃ

તસ્માત્કુરુ સ્તુતિં ચાસ્ય સ્વશક્ત્યા ભાસ્કરેઃ પ્રભો॥
પ્રસાદં ગચ્છતે યેન કોપં ત્યજતિ પાતજમ્

તતઃ કૃતાંજલિર્ભૂત્વા સ્તુતિં ચક્રે સ બાલકઃ ॥
ભયેન મહતા યુક્તસ્તતઃ સંપૃચ્છ્ય તં મુનિમ્

પિપ્પલાદો દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ પ્રણિપત્ય મુહુર્મુહુઃ ॥
નમસ્તે ક્રોધસંસ્થાય પિંગલાય નમોઽસ્તુ તે

નમસ્તે વસુરૂપાય કૃષ્ણાય ચ નમોઽસ્તુ તે ॥
નમસ્તે રૌદ્રદેહાય નમસ્તે ચાંતકાય ચ

નમસ્તે યમસંજ્ઞાય નમસ્તે સૌરયે વિભો ॥
નમસ્તે મન્દસંજ્ઞાય શનૈશ્ચર નમોઽસ્સ્તુ તે

પ્રસાદં કુરુ દેવેશ દીનસ્ય પ્રણતસ્ય ચ

।
॥ શનૈશ્ચર ઉવાચ ॥ ॥
પરિતુષ્ટોઽસ્મિ તે વત્સ સ્તોત્રેણાનેન સાંપ્રતમ્॥
વરં વરય ભદ્રં તે યેન યચ્છામિ સાંપ્રતમ્

પિપ્પલાદ ઉવાચ ॥ ॥
અદ્યપ્રભૃતિ નો પીડા બાલાનાં સૂર્યનન્દન ॥
ત્વયા કાર્યા મહાભાગ સ્વકીયા ચ કથંચન

યાવદ્વર્ષાષ્ટમં જાતં મમ વાક્યેન સૂર્યજ ॥
સ્તોત્રેણાનેન યોઽત્ર ત્વાં સ્તૂયાત્પ્રાતઃ સમુત્થિતઃ ॥

તસ્ય પીડા ન કર્તવ્યા ત્વયા ભાસ્કરનન્દન ॥
તવ વારે ચ સંજાતે તૈલાભ્યંગં કરોતિ યઃ

દિનાષ્ટકં ન કર્તવ્યા તસ્ય પીડા કથંચન ॥
યસ્ત્વાં લોહમયં કૃત્વા તૈલમધ્યે હ્યધોમુખમ્

ધારયેત્તેન તૈલેન તતઃ સ્નાનં સમાચરેત્ ॥
તસ્ય પીડા ન કર્તવ્યા દેયો લાભો મહીભુજઃ

અધ્યર્દ્ધાષ્ટમિકાયોગે તાવકે સંસ્થિતે નરઃ ॥
તવવારે તુ સંપ્રાપ્તે યસ્તિલાઁલ્લોહસંયુતાન્

સ્વશક્ત્યા રાતિ નો તસ્ય પીડા કાર્યા ત્વયા વિભો ॥
કૃષ્ણાં ગાં યસ્તુ વિપ્રાય તવોદ્દેશેન યચ્છતિ

અધ્યર્દ્ધાષ્ટમજા પીડા નાઽસ્ય કાર્યા ત્વયા વિભો ॥
શમી સમિદ્ભિર્યો હોમં તવોદ્દેશેન યચ્છતિ

તથા કૃષ્ણતિલૈશ્ચૈવ કૃષ્ણપુષ્પાનુલેપનૈઃ ॥
પૂજાં કરોતિ યસ્તુભ્યં ધૂપં વૈ ગુગ્ગુલં દહેત્ ॥
કૃષ્ણવસ્ત્રેણ સંવેષ્ટ્ય ત્યાજ્યા તસ્ય વ્યથા ત્વયા

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્તઃ શનિસ્તેન બાઢમિત્યેવ જલ્પ્ય ચ ॥
નારદં સમનુજ્ઞાપ્ય જગામ નિજસં શ્રયમ્

નારદોઽપિ તમાદાય વાલકં કૃપયાન્વિતઃ ॥
ચમત્કારપુરં ગત્વા યાજ્ઞવલ્ક્યાય ચાર્પયત્

કથયામાસ વૃત્તાંતં તસ્ય સંભૂતિ સંભવમ્॥
યદ્દૃષ્ટં જ્ઞાનદીપેન તસ્મૈ સર્વં ન્યવેદયત્

એષ તે વીર્યસંભૂતો બાલકો ભગિનીસુતઃ ॥
મયાઽશ્વત્થતલે લબ્ધઃ કાનનેઽશ્વત્થસંનિધૌ

વ્રતબંધ કુરુષ્વાસ્ય સાંપ્રતં ચાષ્ટવાર્ષિકઃ ॥
નાત્ર દોષોસ્તિ વિપ્રેંદ્ર ન ભગિન્યાસ્તથા તવ ॥
તસ્માદ્ગૃહાણ પુત્રં સ્વં ભાગિનેયં વિશેષતઃ ॥

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્ત્વા સ દેવર્ષિસ્તતશ્ચાદર્શનં ગતઃ ॥
યાજ્ઞવલ્ક્યોઽપિ તચ્છ્રુત્વા વિષાદં પરમં ગતઃ

પાપં તચ્ચિંતયન્નેવ ન શાંતિમધિગચ્છતિ ॥
આત્માનં ગર્હયન્નિત્યં દિવાનક્તં ચ શોચતિ

તં ચ પુત્રં પરિજ્ઞાય તૈસ્તૈશ્ચિહ્નૈર્નિજૈઃ સ્થિતૈઃ ॥
તતસ્તુ પોષયિત્વા તં વ્રતેન સમયોજયત્

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્યા સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખંડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે પિપ્પલાદોત્પત્તિવ ર્ણનંનામ ચતુઃસપ્તત્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ