સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.168

॥ ॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં રાજ્યં પરિત્યજ્ય વિશ્વામિત્રો દ્વિજોત્તમાઃ ॥
હિમવન્તં નગં પ્રાપ્ય તપશ્ચક્રે સુદારુણમ્

વર્ષાસ્વાકાશશાયી ચ હેમંતે સલિલાશયઃ ॥
પઞ્ચાગ્નિસાધકો ગ્રીષ્મે સ્થિતો વર્ષશતત્રયમ્

ફલમૂલકૃતાહારસ્તતો વર્ષશતત્રયમ્ ॥
ધ્યાયમાનઃ પરં બ્રહ્મ સ્થિતો બ્રાહ્મણસત્તમાઃ ॥
શીર્ણપર્ણાશનઃ પશ્ચાત્તાવત્કાલં વ્યવસ્થિતઃ

તતશ્ચૈવ જલાહારસ્તાવન્માત્રં વ્યવસ્થિતઃ ॥
કાલં સ વાયુભક્ષશ્ચ તતશ્ચૈવાયુતં સમાઃ॥ સૂત ઉવાચ॥
અથ દૃષ્ટ્વા તપઃશક્તિં તસ્ય તાં ત્રિદશાધિપઃ।
પાતાયષ્યતિ માં નૂનમેષ સ્થાનાન્નૃપોત્તમઃ॥।

તતઃ પ્રોવાચ સંગત્ય સામ્ના પરમવલ્ગુના ॥
વિશ્વામિત્રં નૃપશ્રેષ્ઠં ભયેન મહતાઽન્વિતઃ

॥ ઇંદ્ર ઉવાચ ॥ ॥
વિશ્વામિત્ર પ્રતુષ્ટોઽસ્મિ તપસાનેન પાર્થિવ ॥
વરં વરય ભદ્રં તે યદભીષ્ટં હૃદિસ્થિતમ્

॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
બ્રાહ્મણ્યં દેહિ મે શક્ર યદિ તુષ્ટોઽસિ સાંપ્રતમ્ ॥
તદર્થં તપસશ્ચર્યાં જાનીહિ ત્વં પુરંદર

॥ ઇંદ્ર ઉવાચ ॥ ॥
અનેનૈવ શરીરેણ ક્ષત્રિયઃ સ્યાત્કથં દ્વિજઃ ॥
ચતુર્વિંશતિસંસ્કારૈર્દ્વિગુણૈર્યઃપ્રજાયતે ॥
તદન્યત્પ્રાર્થય ક્ષિપ્રં યત્તેઽભીષ્ટતરં સ્થિતમ્

॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
ન બ્રાહ્મણ્યાત્પરં કિંચિત્પ્રાર્થયામિ સુરેશ્વર

અપિ ત્રૈલોક્યરાજ્યં તે વસ્તુષ્વન્યેષુ કા કથા ॥
તસ્માદ્ગચ્છ સુરશ્રેષ્ઠ સ્વરાજ્યં પરિપાલય

પરિત્યક્ષ્યામ્યહં દેહં યાસ્યે વાઽહં દ્વિજન્મતામ્ ॥
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય દેવરાજો દિવં ગતઃ

તસ્ય તં નિશ્ચયં જ્ઞાત્વા સર્વદેવસમાવૃતઃ॥
વિશ્વામિત્રોઽપિ તદ્રૂપં ચકાર દુશ્ચરં તપઃ

અથ વર્ષસહસ્રે તુ વ્યતિક્રાન્તે દ્વિજોત્તમાઃ ॥
અન્યસ્મિન્વાયુભક્ષસ્ય વિશ્વામિત્રસ્ય ભૂપતેઃ

આજગામ સ્વયં બ્રહ્મા પુણ્યૈર્દેવર્ષિભિઃ સહ ॥
અબ્રવીત્તં મહીપાલં તપસા દગ્ધકિલ્બિષમ્

॥ શ્રીબ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
વિશ્વામિત્ર પ્રતુષ્ટોઽસ્મિ તપસાનેન સત્તમ ॥
વરં વરય ભદ્રં તે પ્રદાસ્યામ્યપિ દુર્લભમ્

॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
યદિ તુષ્ટોઽસિ મે દેવ યદિ દેયો વરો મમ ॥
બ્રાહ્મણ્યં દેહિ મે દેવ નાન્યદિષ્ટતમં મહત્

॥
॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
ક્ષત્રિયેણ પ્રજાતસ્ય દ્વિજત્વં જાયતે કથમ્ ॥
શ્રુતિસ્મૃતિવિરુદ્ધં હિ કિમેવં વદસીપ્સિતમ્

યન્ન જાતં ધરાપૃષ્ઠે ન ભવિષ્યતિ કર્હિચિત્

॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
ગચ્છ ત્વં દેવદેવેશ બ્રહ્મલોકમનુત્તમમ્॥
અહં ત્યક્ષ્યામિ વા પ્રાણાન્સંપ્રાપ્સ્યે વા દ્વિજન્મતામ્

અથ દેવર્ષિમધ્યસ્થ ઋચીકો વાક્યમબ્રવીત્ ॥
અસ્ય જન્મકૃતે દેવ બ્રાહ્મ્યૈર્મંત્રૈર્મયા ચરુઃ

અભિતો બ્રહ્મસર્વસ્વં તત્ર સયોજિતં મયા ।
તેનૈવ ક્ષત્રજન્માઽયં બ્રાહ્મણશ્ચતુરાનન

બ્રહ્મર્ષિકીર્તયસ્વૈનં તસ્માત્ત્વં પ્રપિતામહ॥
રાજ્યસ્થોઽપિ દ્વિજાર્હાણિ સત્કૃત્યાન્ય કરોદસૌ

બ્રાહ્મમન્ત્રપ્રભાવેન તસ્માદ્બ્રહ્મર્ષિમાહ્વય ॥
યેન કીર્તામહે સર્વે વિશ્વામિત્રં દ્વિજોત્તમમ્॥ ૨૪ ।
અથ બ્રહ્મા ચિરં ધ્યાત્વા બ્રાહ્મ્યૈ ર્મંત્રૈશ્ચ તેજસા ॥
સમુત્પન્નં તતઃ પ્રાહ બ્રાહ્મણસ્ત્વં મયા કૃતઃ

ત્યજેદં દુષ્કરં ઘોરં તપો મદ્વચનાદ્દ્રુતમ્ ॥
સ યદા બ્રહ્મણા પ્રોક્તો બ્રહ્મર્ષિ સ્ત્વમસંશયમ્

ઋચીકાદ્યૈસ્તતઃ સર્વૈઃ પ્રોક્તો દેવર્ષિભિસ્તથા

અથ તેષાં મધ્યગતો વસિષ્ઠો મુનિસત્તમઃ ॥
સોઽબ્રવીત્કોપસંયુક્તો નાહં વક્ષ્યામિ કર્હિચિત્

બ્રાહ્મણં ક્ષત્રિયાજ્જાતં જાનન્નપિ પિતામહ ॥
ઋચીકસ્ય ચ દાક્ષિણ્યાત્તથા ત્વં વદસિ પ્રભો

પ્રોચ્યમાનો ઽપિ બહુધા વસિષ્ઠો મુનિસત્તમઃ ॥
પિતામહેન મુનિભિર્નારદાદ્યૈરનેકધા ॥
જગામાથ પરિત્યજ્ય તાન્સર્વાન્દ્વિજસત્તમાન્

સ ચાગત્ય મુનિ શ્રેષ્ઠો દેશં ચાનર્તસંજ્ઞિતમ્ ॥
હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે શંખતીર્થસમીપતઃ

યત્ર બ્રહ્મશિલા પુણ્યા શ્વેતદ્વીપસમન્વિતા ॥
સરસ્વતી સ્થિતા યત્ર નદી પાપહરા શુભા

તત્રાશ્રમપદં કૃત્વા ચકાર વિપુલં તપઃ ॥
વિશ્વામિત્રોઽપિ સામર્ષસ્તદ્વધાર્થં સમાગતઃ

તસ્યાશ્રમસ્ય દૂરે સ યામ્યાં દિશિ સમાશ્રિતઃ ॥
કૃત્વાશ્રમપદં તત્ર તસ્ય ચ્છિદ્રાણિ ચિન્તયન્

સંસ્થિતઃ સુચિરં કાલં ન ચ પશ્યતિ કિંચન ॥
અથાભિચારિકં તેન પ્રારબ્ધં તસ્ય ચોપરિ

યદુક્તં સામવિધિના સામવેદે વધાત્મકમ્॥
તસ્ય તૈર્દારુણૈર્મંત્રૈર્જુહ્વતો જાતવેદસમ્

નિષ્ક્રાંતા દારુણા શક્તિર્મુક્તકેશી ભયાનકા॥
વાનરસ્કંધમારૂઢા કુર્વાણા કિલ્કિલાધ્વનિમ્

નાનાયુધસમોપેતા યમજિહ્વા યથા પરા॥
સાબ્રવીદ્વદ વિપ્રેંદ્ર કિં તે કૃત્યં કરોમ્યહમ્

ત્રૈલોક્યમપિ કૃત્સ્નં ચ સંહરામિ તવાજ્ઞયા

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ॥
મમ શત્રુર્માન્યો ત્ર વસિષ્ઠઃ કુમુનિઃ સ્થિતઃ।
તં ત્વં જહિ દ્રુતં ગત્વા તદર્થં ચ મયા કૃતા

એવમુક્તા તુ સા તેન વિશ્વામિત્રેણ ધીમતા।
વસિષ્ઠાશ્રમમુદ્દિશ્ય પ્રસ્થિતા ચોત્તરામુખી

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ વસિષ્ઠસ્યાશ્રમે દ્વિજાઃ।
દુર્નિમિત્તાનિ જાતાનિ પ્રભૂતાનિ મહાંતિ ચ

પપાત મહતી ચોલ્કા નિહત્ય રવિમણ્ડલમ્॥
તથા રુધિરવૃષ્ટિશ્ચ અસ્થિમિશ્રા વ્યજાયત

દીપ્તાં દિશં સમાસાદ્ય રુરોદ ચ તથા શિવા।
તાં દૃષ્ટ્વા સુમહોત્પાતાન્વસિષ્ઠો મુનિપુંગવઃ

યાવદાલોકતે રૂપં જ્વાલામાલાસમાકુલમ્॥
તતઃ સમ્યક્પરિજ્ઞાય સર્વં દિવ્યેન ચક્ષુષા

વિશ્વામિત્રપ્રયુક્તેયં શક્તિર્મમ વધાય ચ॥
કૃત્યા રૂપા સુમંત્રૈશ્ચ સામવેદસમુદ્ભવૈઃ

તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ તેનોક્તા તતઃ સા નિશ્ચલાભવત્॥
નિજમંત્રૈશ્ચ સા તેન સ્તંભિતાથર્વણોદ્ભવૈઃ

તતઃ સ્ત્રીરૂપમાદાય પ્રોવાચ મુનિપુંગવમ્॥
સામવેદસ્તુ વેદાનાં પ્રાધાન્યેન વ્યવસ્થિતઃ॥૪૮।.
વિધિના તેન સંસૃષ્ટા વિશ્વામિત્રેણ ધીમતા॥
મા કુરુત્વપ્રમાણંતુ પ્રહારં સહ મે મુને ॥
રક્ષયિષ્યામિ તે
પ્રાણાન્સ્વલ્પસ્પર્શેન તે મુને

॥ વસિષ્ઠ ઉવાચ ॥ ॥
યદ્યેવં કુરુ મે સ્પર્શં ન મર્મ સ્પર્શનં શુભે ॥
મયા ચાથર્વણા મંત્રાઃ સંહૃતાઃ કૃપયા તવ

તતઃ સા દારુણા શક્તિર્વિશ્વામિત્રપ્રયોજિતા ॥
તસ્યાંગદેશં સ્પૃષ્ટ્વાથ નિપપાત ધરાતલે

તતસ્તુષ્ટો વસિષ્ઠસ્તુ તામાહ મધુરં વચઃ ॥
અદ્યપ્રભૃતિ તે પૂજાં કરિષ્યંતિ સમાહિતાઃ ॥
જનાઃ સર્વે મહાભાગે ભક્ત્યા પરમયા યુતાઃ

ચૈત્રમાસે સિતે પક્ષે અષ્ટમીદિવસે સ્થિતે ॥
યે તે પૂજાં કરિષ્યંતિ શ્રદ્ધયા પરયા યુતાઃ

તે સર્વે વત્સરંયાવદ્ભવિ ષ્યંતિ નિરામયાઃ ॥
તસ્માદત્રૈવ સ્થાતવ્યં સદૈવ મમ વાક્યતઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્તા ચ સા તેન વસિષ્ઠેન મહાત્મના ॥
સ્થિતા તત્રૈવ સા દેવી તસ્ય વાક્યેન તત્ક્ષણાત્

પ્રાપ્નોતિ પરમાં પૂજાં વિશેષાન્નાગરૈઃ કૃતામ્ ॥
ધારાનામેતિ વિખ્યાતા ભક્તલોકસુખ પ્રદા

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ધારોત્પત્તિમાહાત્મ્યવર્ણનંનામાષ્ટ ષષ્ટ્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ