સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.164

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એતસ્મિન્નંતરે પુષ્પઃ પ્રહૃષ્ટેનાન્તરાત્મના ॥
ચંડશર્મગૃહં ગત્વા દિષ્ટ્યાદિષ્ટ્યેતિ ચાબ્રવીત્

વિવર્ણવદનં દૃષ્ટ્વા વાષ્પપૂર્ણેક્ષણં તદા ॥
બાન્ધવૈઃ સહિતં સર્વૈર્દારૈર્ભૃત્યૈસ્તથા સુતૈઃ

॥ પુષ્પ ઉવાચ ॥ ॥
તવાર્થે ચ મયા સૂર્યઃ કાયત્યાગેન તોષિતઃ ॥
પતિતત્ત્વં ન તે કાયે તત્પ્રસાદાદ્ભવિષ્યતિ ॥

તવ પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ યે ભવિષ્યંતિ વંશજાઃ ॥
નાગરાણાં ચ તે સર્વે ભવિષ્યંતિ ગુણાધિકાઃ

તસ્માદુત્તિષ્ઠ ગચ્છામો નદીં પુણ્યાં સરસ્વતીમ્ ॥
તસ્યાસ્તટે નિવાસાય કૃત્વા ચૈવાશ્રમં દ્વિજ

ત્વયા સહ વસિષ્યામિ અહમેવ ન સંશયઃ ॥
અસ્તિ મે વિપુલં વિત્તં યે ચાન્યે તેઽનુયાયિનઃ

તાન્સર્વાન્પોષયિષ્યામિ ત્યજ્યતાં માનસો જ્વરઃ ॥
તચ્છ્રુત્વા ચણ્ડશર્મા તુ પુત્રૈર્બંધુભિરન્વિતઃ

સરસ્વતીં સમુદ્દિશ્ય નિષ્ક્રાંતો નગરાત્તતઃ ॥
સ્થાનં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય નમસ્કૃત્ય સુદુઃખિતઃ

બાષ્પપૂર્ણેક્ષણો દીન ઉત્તરાભિમુખો યયૌ ॥
પુષ્પેણ સહિતશ્ચૈવ મુહુર્મુહુઃ પ્રબોધિતઃ

તતઃ સરસ્વતીં પ્રાપ્ય પુણ્યાં શીતજલાં નદીમ્ ॥
સેવિતાં મુનિસંઘૈસ્તાં લોલકલ્લોલમાલિનીમ્

તસ્યા દક્ષિણકૂલે સ નિવાસમકરોત્તદા ॥
પુષ્પસ્ય મતિમાસ્થાય બન્ધુભિઃ સકલૈર્વૃતઃ

તસ્યાસીન્નગરસ્થસ્ય પ્રતિજ્ઞા ચણ્ડશર્મણઃ ॥
સપ્તવિંશતિ ભિર્લિંગૈર્દૃષ્ટૈભોક્ષ્યામ્યહં સદા

તાં ચ સંસ્મરતસ્તસ્ય પ્રતિજ્ઞાં પૂર્વસંચિતામ્ ॥
હૃદયં દહ્યતે તસ્ય દિવાનક્તં દ્વિજોત્તમાઃ

સ ચ સ્નાત્વા સરસ્વત્યાં શુચિર્ભૂત્વા સમાહિતઃ ॥
ષડક્ષરસ્ય મન્ત્રસ્ય જપં ચક્રે પૃથક્પૃથક્

નામ ચોચ્ચાર્ય લિંગસ્ય નમસ્કારાન્તમાદધે ॥
કર્દમેન દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ પંચાંગુલશતેન ચ

સંસ્થાપ્ય પૂજયેદ્ભક્ત્યા પુષ્પધૂપાનુલેપનૈઃ ॥
પ્રાણરુદ્રાઞ્જપન્પશ્ચાચ્છ્રદ્ધયા પરયા યુતઃ

દુઃસ્થિતં સુસ્થિતં વાપિ શિવલિંગં ન ચાલયેત્ ॥
ઇતિ મત્વા દ્વિજેન્દ્રોઽસૌ નૈવ તાનિ વિસર્જયેત્

ઉપર્યુપરિ તેષાં ચ કર્દમેન દ્વિજોત્તમાઃ ॥
ચક્રે લિંગાનિ નિત્યં સ સપ્તવિંશતિસંખ્યયા

તતઃ કાલેન મહતા જાતઃ કર્દમપર્વતઃ

અથ તુષ્ટો મહાદેવસ્તસ્ય ભક્ત્યતિરેકતઃ ॥
નિર્ભિદ્ય ધરણીપૃષ્ઠં તસ્ય લિંગમદર્શયત્

અબ્રવીત્સાદરં તં ચ મેઘગમ્ભીરયા ગિરા ॥
ચણ્ડશર્મન્પ્રતુષ્ટોસ્મિ તવ ભક્ત્યાઽનયા દ્વિજ

તસ્માલ્લિંગમિદં નિત્યં પૂજયસ્વ પ્રભક્તિતઃ ॥
સપ્તવિંશતિલિંગાનાં યતઃ ફલમવાપ્સ્યસિ

અન્યોપિ ચ નરો ભક્ત્યા યશ્ચૈનં પૂજયિષ્યતિ ॥
સપ્તવિંશતિલિંગાનાં સોઽપિ શ્રેયોઽભિલપ્સ્યતિ

એવમુક્ત્વા સ ભગવાંસ્તતશ્ચાદર્શનં ગતઃ ॥
ચંડશર્માપિ તં હૃષ્ટઃ પૂજયામાસ તત્ત્વતઃ

પ્રાસાદં કારયામાસ તસ્ય લિંગસ્ય શોભનમ્ ॥
નામ ચક્રે તતસ્તસ્ય વિચાર્ય ચ મુહુર્મુહુઃ

નગરસ્થિત લિંગાનાં યસ્માત્સંસ્મરણાત્સ્થિતઃ ॥
નાગરેશ્વરસંજ્ઞસ્તુ તસ્માદેષ ભવિષ્યતિ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં સંસ્થાપ્ય તલ્લિંગં ચંડશર્મા દ્વિજોત્તમાઃ ॥
આરાધયામાસ તદા પુષ્પધૂપાનુલેપનૈઃ

સપ્તવિંશતિલિંગાનાં પ્રાપ્નોતિ ચ તથા ફલમ્ ॥
પૂજિતાનાં દ્વિજશ્રેષ્ઠા નગરે યાનિ તાનિ ચ ॥

તતઃ કાલેન મહતા નાગરેશ્વરતુષ્ટિતઃ ॥
શિવલોકં ગતઃ સાક્ષાદ્યાનમધ્યે નિવેશિતઃ

પુષ્પોપિ સ્થાપયામાસ પુષ્પાદિત્યમથાપરમ્॥
પુણ્યે સરસ્વતીતીરે તતઃ પૂજાપરોઽભવત્

તસ્યાપિ દર્શનં ગત્વા પ્રીત્યા વચનમબ્રવીત્ ॥
પુષ્પ તુષ્ટોસ્મિ ભદ્રં તે વરં પ્રાર્થય સુવ્રત

અદેયમપિ દાસ્યામિ તસ્માત્પ્રાર્થય મા ચિરમ્

॥ પુષ્પ ઉવાચ ॥ ॥
યદિ તુષ્ટોઽસિ મે દેવ યદિ દેયો વરો મમ ॥
તદ્દેહિ યાચમાનસ્ય મમ યદ્ધૃદિ સંસ્થિતમ્

ચમત્કારપુરે દેવ તવ યા મૂર્તયઃ સ્થિતાઃ ॥
દ્વાદશૈવ પ્રમાણેન પૂજ્યાઃ સર્વદિવૌકસામ્

તાસાં પૂજાફલં કૃત્સ્નં સંપ્રાપ્નોતુ નરો ભુવિ ॥
યઃ પૂજયતિ મૂર્તિં તે યૈષા સંસ્થાપિતા મયા

નાગરાદિત્ય ઇત્યેષા ખ્યાતા ભવતુ ભૂતલે ॥
યેયં સરસ્વતીતીરે પ્રાસાદે સ્થાપિતા મયા

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
સ તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય ગતશ્ચાદર્શનં રવિઃ ॥
દીપવદ્બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠાસ્તદદ્ભુતમિવા ભવત્

તતઃ કાલેન મહતા પુષ્પોપિ દ્વિજસત્તમાઃ ॥
સૂર્યલોકમનુપ્રાપ્તો વિમાનેન સુવર્ચસા

શાકમ્ભરીતિ વિખ્યાતા ભાર્યાઽઽસીચ્ચંડશર્મણઃ ॥
તયા સંસ્થાપિતા દુર્ગા સરસ્વત્યાઃ શુભે તટે

આરાધિતાઽથ સદ્ભક્ત્યા દિવાનક્તં દ્વિજોત્તમાઃ ॥
તતસ્તુષ્ટા વરં તસ્યાઃ સા દદૌ દ્વિજસત્તમાઃ

।
પુત્રિ તુષ્ટાસ્મિ ભદ્રં તે શાકંભરિ પ્રગૃહ્યતામ્ ॥
વરં યત્તે સદાભીષ્ટં મત્પ્રસાદાદસંશયમ્

॥ શાકમ્ભર્યુવાચ ॥ ॥
ચતુઃષષ્ટિગણા દેવિ માતૃણાં યે વ્યવસ્થિતાઃ॥
ચમત્કારપુરે ખ્યાતા હાસ્યાત્તુષ્ટિં વ્રજંતિ યાઃ

યા રાત્રૌ બલિદાનેન જાતે વૃદ્ધૌ તતઃ પરમ્॥
તત્સર્વં જાયતાં પુણ્યં યસ્તે મૂર્તિં પ્રપૂજયેત્

અત્રાગત્ય નદીતીરે યૈષા સંસ્થાપિતા મયા

॥ શ્રીદેવ્યુવાચ ॥ ॥
આશ્વિનસ્ય સિતે પક્ષે મહાનવમિસંજ્ઞિતે ॥
યો મમાગ્રે સમાગત્ય પૂજયિષ્યતિ ભક્તિતઃ

તસ્ય કૃત્સ્નં ફલં સદ્યો ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ॥
નાગરસ્ય વિશેષેણ સત્યમેતન્મયોદિતમ્

એવમુક્ત્વા તુ સા દેવી તતશ્ચાદર્શનં ગતા ॥
તસ્યા નામ્ના ચ સા દેવી પ્રોક્તા શાકમ્ભરી ભુવિ

વૃદ્ધેરનંતરં તસ્યા યઃ પૂજાં કુરુતે નરઃ ॥
તસ્ય વૃદ્ધેર્ન વિઘ્નઃ સ્યાત્કદાચિદ્દ્વિજસત્તમાઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે
શ્રીહાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે નાગરેશ્વરનાગરાદિત્યશાકમ્ભર્યુત્પત્તિવર્ણનંનામ
ચતુઃષષ્ટ્યુત્તરશતતમોસ્ધ્યાયઃ