સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.162

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં નામ્નિ કૃતે તસ્ય ભાસ્કરસ્યાંશુમાલિનઃ ॥
દ્વિજાનાં પુરતઃ પુષ્પઃ કથયામાસ ચેષ્ટિતમ્

આત્મીયં કુત્સિતં તેષાં મણિભદ્રવધો યથા ॥
વિહિતો વિહિતા પત્ની તસ્ય વ્યાજેન કૃત્સ્નશઃ

તતસ્તે બ્રાહ્મણાઃ પ્રોચુસ્તચ્છ્રુત્વા કોપસંયુતાઃ ॥
સીત્કારાન્પ્રચુરાન્કૃત્વા ધિક્ત્વાં પાપ પ્રગમ્યતામ્

આત્મીયં હેમ ચાદાય ન તે શુદ્ધિર્ભવિષ્યતિ

બ્રહ્મઘ્નસ્ત્વં યતઃ પ્રોક્તાસ્ત્રયો વર્ણા દ્વિજોત્તમાઃ ॥
બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વૈશ્યઃ સ્મૃતિશાસ્ત્રપ્રપાઠકૈઃ

॥
॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તતસ્તુ દુઃખિતઃ પુષ્પો બાષ્પસંપૂરિતેક્ષણઃ ॥
બ્રહ્મસ્થાનાદ્વિનિર્ગત્ય પ્રરુરોદ સુદુઃખિતઃ

રોરૂયમાણમાલોક્ય તતસ્તે નાગરા દ્વિજાઃ ॥
દયાં ચ મહતીં કૃત્વા તતઃ પ્રોચુઃ પરસ્પરમ્

નાનાવિધાનિ શાસ્ત્રાણિ સ્મૃતયશ્ચ પૃથગ્વિધાઃ ॥
પુરાણાનિ સમસ્તાનિ વીક્ષધ્વં સુસમાહિતાઃ

કુત્રચિત્ક્વચિદેવાસ્ય કથંચિચ્છુદ્ધિરસ્તિ ચેત્ ॥
ન તચ્ચ વિદ્યતે શાસ્ત્રમસ્મિન્સ્થાને ન ચાસ્તિ યત્

ન સ્મૃતિર્ન પુરાણં ચ વેદાંતં વા દ્વિજોત્તમાઃ ॥ ન ચાસ્તિ બ્રાહ્મણઃ સોઽત્ર સર્વજ્ઞપ્રતિમો ન યઃ

તસ્માચ્ચિન્તયત ક્ષિપ્રમસ્ય શુદ્ધિપ્રદં હિ યત્ ॥
તચ્ચ પ્રમાણતાં નીત્વા શુદ્ધિરસ્ય પ્રદીયતે

અથૈકો બ્રાહ્મણઃ પ્રાહ ચંડશર્મેતિ વિશ્રુતઃ ॥
મયા સ્કાંદપુરાણેઽસ્મિન્પુરશ્ચરણસંશ્રિતા

પઠિતા સપ્તમી યા ચ પુરશ્ચરણસંજ્ઞિતા ॥
પુરશ્ચરણતઃ પાપં વિહિતં તુ યથા વ્રજેત્

સમ્યક્તથાપિ વિપ્રેંદ્રાસ્તતો યાતિ ન સંશયઃ ॥
તસ્માત્કરોતુ તામેષ પુરશ્ચરણસપ્તમીમ્

અપરં ભૂભુજાદેશાન્મણિભદ્રો નિપાતિતઃ ॥
વધકૈસ્તસ્ય તત્પાપં યદિ પાપં પ્રજાયતે

રાજા ભૂત્વા ન યઃ સમ્યગ્વિચારયતિ વાદિનમ્ ॥
તસ્ય તત્પાતકં ઘોરં રાજ્ઞશ્ચૈવ પ્રજાયતે

તથાસ્ય પત્ન્યાસ્તત્પાપં જાનંત્યા યત્તયોદિતમ્ ॥
મત્પિત્રા બ્રાહ્મણૈર્દત્તોઽયં પુરા વહ્નિસંનિધૌ

વિડંબિતેન ચાનેન કૃતપ્રતિકૃતં કૃતમ્ ॥
તસ્માન્ન ચાસ્ય દોષઃ સ્યાદ્યતઃ પ્રોક્તં મુનીશ્વરૈઃ ॥

કૃતે પ્રતિકૃતં કુર્યાદ્ધિંસને પ્રતિહિંસનમ્ ॥
ન તત્ર જાયતે દોષો યો દુષ્ટે દુષ્ટમાચરેત્

॥ બ્રાહ્મણા ઊચુઃ ॥ ॥
યદ્યેવં વદ વિપ્રાસ્ય પુરશ્ચરણસંજ્ઞિતામ્ ॥
સપ્તમીમદ્ય વિપ્રેંદ્ર વરાકસ્ય વિશુદ્ધયે

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અથાસ્ય કથયામાસ સપ્તમીં તાં દ્વિજોત્તમાઃ ॥
ચંડશર્માભિધાનસ્તુ કૃત્વા તસ્યોપરિ કૃપામ્

તેનાપિ વિહિતા સમ્યગ્યથા તસ્ય મુખાચ્છ્રુતા ॥
તતઃ સંવત્સરસ્યાંતે વિપાપ્મા સમપદ્યત

॥ ॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
પુરશ્ચરણસંજ્ઞાં તુ સપ્તમીં વદ સૂતજ ॥
વિધિના કેન કર્તવ્યા કસ્મિન્કાલ ઉપસ્થિતે

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અહં વઃ કીર્તયિષ્યામિ રોહિતાશ્વસ્ય ભૂપતેઃ ॥
માર્કંડેન પુરા પ્રોક્તા પૃચ્છયમાનેન ભક્તિતઃ

સપ્તકલ્પસ્મરો વિપ્રા માર્કંડાખ્યો મહામુનિઃ ॥
રોહિતાશ્વેન પૃષ્ટઃ સ હરિશ્ચંદ્રાત્મજેન ચ

॥ રોહિતાશ્વ ઉવાચ ॥ ॥
અજ્ઞાનાજ્જ્ઞાનતો વાપિ યત્પાપં કુરુતે નરઃ ॥
ઉપાયં તસ્ય નાશાય કિંચિન્મે વદ સન્મુને

॥ માર્કંડેય ઉવાચ ॥ ॥
માનસં વાચિકં ચૈવ કાયિકં ચ તૃતીયકમ્ ॥
ત્રિવિધં પાતકં લોકે નરાણામિહ જાયતે

તત્રોપાયા વિનાશાય તસ્ય સંપરિકીર્તિતાઃ ॥
તાનહં તે પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુષ્વ નૃપસત્તમ

માનસં ચૈવ યત્પાપં નરાણામિહ જાયતે ॥
પશ્ચાત્તાપે કૃતે તસ્ય તત્ક્ષણાદેવ નશ્યતિ

વાચિકં ચૈવ યત્પાપં નાભુક્ત્વા તત્પ્રણશ્યતિ ॥
પુરશ્ચરણબાહ્યં તુ સત્યમેતન્મયોદિતમ્ ॥

નિવેદ્ય બ્રાહ્મણેંદ્રાણાં તદુક્તં ચ સમાચરેત્ ॥
પ્રાયશ્ચિત્તં યથોક્તં તુ તતઃ શુદ્ધિમવાપ્નુયાત્

અથવા પાર્થિવો જ્ઞાત્વા કુરુતે તસ્ય નિગ્ર હમ્ ॥
તેન શુદ્ધિમવાપ્રોતિ યદ્યપિ સ્યાત્સ કિલ્વિષી

લજ્જયા બ્રાહ્મણેંદ્રાણાં યો ન બ્રૂતે કથંચન ॥
ન ચ રાજા વિજાનાતિ શરીરસ્થેન યો મ્રિયેત્ ॥
તસ્ય નિગ્રહકર્તા ચ સ્વયં વૈવસ્વતો યમઃ

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન કૃત્વા પાપં વિજાનતા ॥
પ્રાયશ્ચિત્તં તુ કર્તવ્યં યથોક્તં બ્રાહ્મણો દિતમ્

॥ રોહિતાશ્વ ઉવાચ ॥ ॥
સર્વેષામેવ પાપાનાં વિહિતાનાં મુનીશ્વર ॥
કિંચિદ્વ્રતં સમાચક્ષ્વ દાનં વા હોમમેવ વા ॥
વિપાપ્મા જાયતે યેન પુરશ્ચરણવર્જિતમ્

નિત્યં પાપાનિ કુરુતે નરઃ સૂક્ષ્માણિ સર્વતઃ ॥
પ્રાયશ્ચિત્તાનિ સર્વેષાં કર્તું શક્તિઃ કથં ભવેત્

॥
॥ માર્કંડેય ઉવાચ ॥ ॥
અસ્તિ રાજન્વ્રતં પુણ્યં પુરશ્ચરણસંજ્ઞિતમ્ ॥
પુરશ્ચરણસંજ્ઞા તુ સપ્તમી સૂર્યવલ્લભા

યયા સંચીર્ણયા રાજ ન્કાયસ્થો યમસંભવઃ ॥
વિચિત્રો માર્જયેત્પાપં કૃતં જન્મનિ સંચિતમ્

તસ્માત્કુરુ મહારાજ તથાશુ વચનં મમ ॥
યેન વા મુચ્યતે પાપા ત્સર્વસ્માત્કાયસંભવાત્

॥ રોહિતાશ્વ ઉવાચ ॥ ॥
પુરશ્ચરણસંજ્ઞા તુ સપ્તમી મુનિસત્તમ ॥
વિધિના કેન કર્તવ્યા કસ્મિન્કાલે વદ સ્વ મે

॥ માર્કંડેય ઉવાચ ॥ ॥
માઘમાસે સિતે પક્ષે મકરસ્થે દિવાકરે ॥
સૂર્યવારેણ સપ્તમ્યાં વ્રતમેતત્સમાચરેત્

પાખંડૈઃ પતિતૈઃ સાર્ધં તસ્મિન્નહનિ નાલપેત્ ॥
ભક્ષયિત્વા નૃપશ્રેષ્ઠ પ્રભાતે દન્તધાવનમ્ ॥
મંત્રેણાનેન પશ્ચાચ્ચ કર્તવ્યો નિયમો નૃપ

પુરશ્ચરણકૃત્યાયાં સપ્તમ્યાં દિવસાધિપ ॥
ઉપવાસં કરિષ્યામિ અદ્ય ત્વં શરણં મમ

તતોઽપરાહ્ણસમયે સ્નાત્વા ધૌતાંબરઃ શુચિઃ ॥
પ્રતિમાં પૂજયેદ્ભક્ત્યા દિનાધિપસમુદ્ભવામ્

રક્તૈઃ પુષ્પૈર્મહાવીર પાદાદ્યં પૂજયેત્તતઃ ॥
પતંગાય નમઃ પાદૌ માર્તંડાયેતિ જાનુની

ગુહ્યં દિવસનાથાય નાભિં દ્વાદશ મૂર્તયે ॥
બાહૂ ચ પદ્મહસ્તાય હૃદયં તીક્ષ્ણદીધિતે

કંઠં પદ્મદલાભાય શિરસ્તેજોમયાય ચ ॥
એવં સંપૂજ્ય વિધિવદ્ધૂપં કર્પૂરમાદદેત્ ॥

ગુડૌદનં ચ નૈવેદ્યં રક્તવસ્ત્રાભિવેષ્ટિતમ્ ॥
રક્તસૂત્રેણ દીપં ચ તથૈવારાર્તિકં નૃપ

શંખે તોયં સમાદાય રક્તચન્દનમિશ્રિતમ્ ॥
સફલં ચ તતઃ કૃત્વા અર્ઘ્યં દદ્યાત્તતઃ પરમ્

કુકૃતં યત્કૃતં કિંચિદજ્ઞાનાજ્જ્ઞાનતોઽપિ વા ॥
પ્રાયશ્ચિત્તં કૃતં દેવ મમાર્ઘ્યશ્ચ પ્રગૃહ્યતામ્

તતઃ સંપૂજયદ્વિપ્રં ગન્ધપુષ્પાનુલેપનૈઃ ॥
દત્ત્વા તુ ભોજનં તસ્મૈ દક્ષિણાં ચ સ્વશક્તિતઃ ॥
પ્રાશનં કાયશુદ્ધ્યર્થં પઞ્ચગવ્યસ્ય ચાચરેત્ । ૫૧ ॥
કૃતાંજલિપુટો ભૂત્વા સમુદ્વીક્ષ્ય દિવાકરમ્॥
દિવાકરં ગતશ્ચૈવ મન્ત્રમેતં સમુચ્ચરેત્

ઇદં વ્રતં મયા દેવ ગૃહીતં પુરતસ્તવ ॥
અવિઘ્નં સિદ્ધિમાયાતુ પ્રસાદાત્તવ ભાસ્કર

તતશ્ચ ફાલ્ગુને માસિ સંપ્રાપ્તે મુનિસત્તમ ॥
કુન્દેન પૂજયેદ્દેવં તેનૈવ વિધિના તતઃ

ધૂપં ચ ગુગ્ગુલું દદ્યાન્નૈવેદ્યં ભક્તમેવ ચ ॥
પ્રાશનં ગોમયં પ્રોક્તં સર્વપાપવિશુદ્ધયે

ચૈત્રે માસિ તુ સંપ્રાપ્તે સુરભ્યા પૂજ્યેદ્ધરિમ્ ॥
નૈવેદ્યં ગુણિકાઃ પ્રોક્તા ધૂપં સર્જરસોદ્ભવમ્

કુશોદકં ચ સંપ્રાશ્ય કાયશુદ્ધિમવાપ્નુયાત્ ॥
વૈશાખે કિંશુકૈઃ પૂજાં યથાવચ્ચ ઘૃતાશનૈઃ

નૈવેદ્યં ચ સુરામાંસં ધૂપં ચ વિનિવેદયેત્ ॥
દધિપ્રાશનમેવાત્ર કર્તવ્યં કાયશુદ્ધયે

પુષ્પપાટલયા પૂજા વિધાતવ્યા રવેર્નૃપ ॥
નૈવેદ્યે સક્તવઃ પ્રોક્તાઃ પ્રાશનં ચ ઘૃતં સ્મૃતમ્

કપિલાયા મહાવીર સર્વપાપવિશુદ્ધયે ॥
આષાઢે મુનિપુષ્પૈશ્ચ પૂજયેદ્ભાસ્કરં નૃપ

નૈવેદ્યે ઘારિકા પ્રોક્તા પ્રાશનં મધુસર્પિષોઃ ॥
ધૂપં ચૈવાગરું દદ્યાત્પરયા શ્રદ્ધયા યુતઃ

શ્રાવણે તુ કદંબેન પૂજનં તીક્ષ્ણદીધિતેઃ ॥
નૈવેદ્યે મોદકાશ્ચૈવ તગરં ધૂપ માદદેત્

ગોશૃંગોદકમાદાય સદ્યઃ પાપાત્પ્રમુચ્યતે ॥
જાત્યા ભાદ્રપદે પૂજા ક્ષીરનૈવેદ્યમાદદેત્

ધૂપં નખસમુદ્ભૂતં પ્રાશનં ક્ષીરમેવ ચ ॥
આશ્વિને કમલૈઃ પૂજા નૈવેદ્યે ઘૃતપૂરિકા

ધૂપં કુંકુમજં પ્રોક્તં કર્પૂરપ્રાશનં સ્મૃતમ્

તુલસ્યા કાર્તિકે પૂજા ભાસ્કરસ્ય પ્રકીર્તિતા ॥
નૈવેદ્યે ચૈવ ખંડાખ્યં ધૂપં કૌસુંભિકં નૃપ

પ્રાશનં ચ લવંગાખ્યં સર્વપાપવિશોધનમ્ ॥
ભૃંગરાજેન પૂજા ચ સૌમ્યે માસિ સમાચરેત્

નૈવેદ્યે ફેણિકા દેયા ધૂપં ગુડસમુદ્ભવમ્ ॥
કંકોલપ્રાશનં ચૈવ ભાસ્કરસ્ય પ્રતુષ્ટયે

શતપત્રિકયા પૂજા પૌષે માસિ રવેઃ સ્મૃતા ॥
સહજં ધૂપમાદિષ્ટં નૈવેદ્યે શુષ્કલી તથા

પ્રાશને પૂર્વમુક્તાનિ સર્વાણ્યેવ સમાચરેત્ ॥
સમાપ્તૌ ચ તતો દદ્યાત્ષડ્ભાગં ગૃહસંભવમ્

બ્રાહ્મણાય નૃપશ્રેષ્ઠ સર્વપાપવિશુદ્ધયે ॥
ઇષ્ટભોજ્યં તતઃ કાર્યં સ્વશક્ત્યા પાર્થિવોત્તમ

એવં તુ કુરુતે યોઽત્ર સપ્તમીં ભાસ્કરોદ્ભવામ્ ॥
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો નિર્મલત્વં સ ગચ્છતિ

॥ બ્રાહ્મણા ઊચુઃ ॥ ॥
એવં પુરા વૈ કથિતા રોહિતાશ્વાય ધીમતે ॥
માર્કંડેન મહાભાગ તસ્માત્ત્વમપિ તાં કુરુ

યેન સંજાયતે સમ્યક્પુરશ્ચરણમેવ તે

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા પુષ્પોઽપિ દ્વિજસત્તમાઃ ॥
તાં ચક્રે સપ્તમીં હૃષ્ટો યથા તેન નિવેદિતા

ષડ્ભાગં પ્રદદૌ તસ્મૈ બ્રાહ્મણાય મહાત્મને ॥
સ્વવિત્તસ્ય ગૃહસ્થસ્ય કુપ્યાકુપ્યસ્ય કૃત્સ્નશઃ

સોઽપિ જગ્રાહ તદ્વિત્તં પ્રહૃષ્ટેનાંતરાત્મના ॥
સુવર્ણમણિ રત્નાનિ સંખ્યયા પરિવર્જિતમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે પુરશ્ચરણસપ્તમીવ્રતવિધાનવર્ણનંનામ દ્વિષષ્ટ્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ