સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.158

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
પુષ્પોઽપિ ગુટિકે લબ્ધ્વા ભાસ્કરાદ્વારિતસ્કરાત્ ॥
ચિરાદ્ભોજનમાસાદ્ય પ્રસ્થિતો વૈદિશં પ્રતિ

તતો વૈદિશમાસાદ્ય સ પુષ્પો હૃષ્ટમાનસઃ ॥
શુક્લા તાં ગુટિકાં વક્ત્રે ચકારદ્વિજસત્તમાઃ

મણિભદ્રસમો જાતસ્તત્ક્ષણાદેવ સ દ્વિજઃ ॥
હટ્ટમાર્ગં ગતે સોઽથ તસ્મિન્ગત્વાઽથ મંદિરે ॥
પ્રવિષ્ટઃ સહસા મધ્યે પ્રહૃષ્ટેનાંતરાત્મના

તતશ્ચાકારયામાસ તં ષંઢં દ્વારમાશ્રિતમ્ ॥
તસ્ય દત્ત્વાથ વસ્ત્રાણિ પશ્ચાત્ષંઢમુવાચ સઃ

ષંઢકશ્ચિત્પુમાનત્ર સમ્યગ્વેષકરો હિ સઃ ॥
મમ વેષં સમાધાય ભ્રમતે સકલે પુરે

સાંપ્રતં મદ્ગૃહે સોઽથ લોભનાયાગમિષ્યતિ ॥
સ ચ કૃત્રિમ વેષેણ નિષેદ્ધવ્યસ્ત્વયા હિ સઃ ॥
સ તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય દ્વારદેશં સમાશ્રિતઃ

પુષ્પોઽપિ ચાબ્રવીદ્ભાર્યાં માહિકાખ્યાં તતઃ પરમ્ ॥
માહિકેદ્ય મયા દૃષ્ટઃ સ્વતાતઃ સ્વપુરઃ સ્થિતઃ

વીરભદ્રઃ સુદુઃખાર્તો મલિનાંબરસંવૃતઃ ॥
અબ્રવીચ્ચ તતઃ કોપાન્મામેવં પરુષાક્ષરમ્

ધિગ્ધિક્પાપ ત્વયા કન્યાતીવ રૂપવતી સદા ॥
વંચયિત્વા જનેતારમુદૂઢા સા સુમધ્યમા

ન દત્તં તત્પિતુઃ કિંચિન્ન તસ્યા અથ પુત્રક ॥
વિધવાં યાદૃશીં તાં ચ શ્વેતાંબરધરાં સદા

સંધારયસિ પાપાત્મન્નેષ્ટં ભોજ્યં પ્રયચ્છસિ ॥
તસ્માત્તસ્યાઃ પિતુર્દેહિ ત્વં સુવર્ણાયુતં ધ્રુવમ્

ભૂષણં વાંછિતં તસ્યા યત્તદ્વૈ રુચિપૂર્વકમ્ ॥
યેન સંધારયેદ્ભાર્યા સાઽઽનંદં પરમં ગતા

નિરાનંદા યતો નારી ન ગર્ભં ધારયેત્સ્ફુટમ્ ॥
નિઃસંતાનો યતો વંશઃ સ્વર્ગાદપિ ક્ષિતિં વ્રજેત્

સ પતિષ્યત્યસંદિગ્ધં કુલાંગારેણ ચ ત્વયા ॥
સા ત્વમાનય વસ્ત્રાણિ ગૃહમધ્યાચ્છુભાનિ ચ

યાનિ દત્તાનિ ભૂપેન વ્યવહારૈસ્તદા મમ ॥
પઞ્ચાંગશ્ચ પ્રસાદો યો મયા પ્રાપ્તશ્ચ તૈઃ સહ

ત્વં સંધારય ગાત્રૈઃ સ્વૈઃ શીઘ્રં રસવતીં કુરુ ॥
ભોજનાયૈવ શીઘ્રં તુ ત્વયા સાર્ધં કરોમ્યહમ્

એકસ્મિન્નપિ પાત્રે ચ તદાદેશાદસંશયમ્ ॥
સાપિ સર્વં તથા ચક્રે યદુક્તં તેન હર્ષિતા

ભોજનાચ્છાદનં ચૈવ નિર્વિકલ્પેન ચેતસા ॥
તતઃ કામાતુરઃ પુષ્પો મૈથુનાયોપચક્રમે

એતસ્મિન્નંતરે પ્રાપ્તો મણિભદ્રઃ સમુત્સુકઃ ॥
ક્ષુત્ક્ષામઃ સ પિપાસાર્તો વ્યવહારોત્થલિપ્સયા

પ્રવેશં કુરુતે યાવદ્ગૃહમધ્યે સમુત્સુકઃ ॥
નિષિદ્ધસ્તેન ષણ્ઢેન ભર્ત્સયિત્વા મુહુર્મુહુઃ

હઠાદ્યાવત્પ્રવેશં સ ચકાર નિજમંદિરે ॥
તાવચ્ચ દણ્ડકાષ્ઠેન મસ્તકે તેન તાડિતઃ

અથ સંપતિતો ભૂમૌ મૂર્છયા સંપરિપ્લુતઃ ॥
કર્તવ્યં નૈવ જાનાતિ તત્પ્રહારપ્રપીડિતઃ

તતઃ કોલાહલો જાતસ્તસ્ય દ્વારે ગૃહસ્ય ચ ॥
જનસ્ય સંપ્રયાતસ્ય હાહાકારપરસ્ય ચ

પપ્રચ્છુસ્તં જનાઃ કેચિ દ્ધિક્પાપ કિમિદં કૃતમ્ ॥
વૃત્તિભંગઃ કૃતોઽનેન અથ ત્વં વ્યંતરાર્દિતઃ

ઇમામવસ્થાં યન્નીતઃ સંપ્રાપ્તોઽસિ નૃપાદ્વધમ્

॥ ષંઢ ઉવાચ ॥ ॥
ન વૃત્તિર્ગર્હિતા તેન નાહં વ્યંતરપીડિતઃ ॥
મણિભદ્રો ન ચૈષ સ્યાદેષ વેષકરઃ પુમાન્

માણિભદ્રં વપુઃ કૃત્વા સંપ્રાપ્તો યાચિતું ધનમ્ ॥
હઠાત્પ્રવિશ્યમાનસ્તુ સ મયા મૂર્ધ્નિ તાડિતઃ

મણિભદ્રો ગૃહસ્યાંતર્ભુક્ત્વા શયનમાશ્રિતઃ ॥
સંતિષ્ઠતે ન જાનાતિ વૃત્તાંતમિદમા સ્થિતમ્

તતઃ પુષ્પોઽપિ તચ્છ્રુત્વા તં ચ કોલાહલં બહિઃ ॥
મણિભદ્રસ્ય રૂપેણ દ્વારદેશં સમાગતઃ

અબ્રવીન્નિત્યમભ્યેતિ મમ રૂપેણ ચાધમઃ ॥
એષ વેષધરઃ કશ્ચિદ્યાચિતું ધનમેવ હિ

એતેનાપિ ચ ષંઢેન ન ચ ભદ્રમનુષ્ઠિતમ્ ॥
યત્કુબ્જોઽયં હતો મૂર્ધ્નિ યાચિતું સમુ પસ્થિતઃ

એતસ્મિન્નન્તરે સોઽપિ ચેતનાં પ્રાપ્ય કૃત્સ્નશઃ ॥
વીક્ષતે પુરતો યાવત્તાવદાત્મસમઃ પુમાન્

સર્વતઃ સ તમાલોક્ય તતો વચનમબ્રવીત્

ક્વ ચોરઃ સંપ્રવિષ્ટો મે મમ રૂપેણ મંદિરે ॥
ભેદયિત્વા તુ ષણ્ડાખ્યમેવં દત્ત્વા ચ વાસસી

યાવદ્ભૂપગૃહં ગત્વા ત્વાં ષંઢેન સમન્વિતમ્ ॥
વધાય યોજયામ્યેવ તાવદ્દ્રુતતરં વ્રજ

॥ પુષ્પ ઉવાચ ॥ ॥
મમ રૂપં સમાધાય ત્વમાયાતો ગૃહે મમ ॥
શૂન્યં મત્વા તતો જ્ઞાતસ્ત્વયાઽહં ગૃહસંસ્થિતઃ

તતો નૃપાય દાસ્યામિ વધાર્થં ચ ન સંશયઃ ॥
નો ચેદ્ગચ્છ દ્રુતં પાપ યદિ જીવિતુમિચ્છસિ

॥
॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્ત્ત્વા તતસ્તૌ ચ બાહુયુદ્ધેન વૈ મિથઃ ॥
યુધ્યમાનૌ નરૈરન્યૈઃ કૃચ્છ્રેણ તુ નિવારિતૌ

તતસ્તે સ્વજના યે તુ મણિભ દ્રસ્ય ચાગતાઃ ॥
પરિજાનંતિ નો દ્વાભ્યાં વિશેષં માણિભદ્રકમ્

વાલિસુગ્રીવયોર્યુદ્ધં તારાર્થે યુધ્યમાનયોઃ ॥
એવં વિવદમાનૌ તુ ક્રોધતામ્રા યતેક્ષણૌ

રાજદ્વારં સમાસાદ્ય સ્થિતૌ સ્વજનસંવૃતૌ ॥
દ્વાઃસ્થેન સૂચિતૌ રાજ્ઞે સભાતલમુપસ્થિતૌ

ચૌરચૌરેતિ જલ્પન્તૌ પર સ્પરવધૈષિણૌ ॥
ભૂભુજા વીક્ષિતૌ તૌ ચ દ્વિજૌ તુ દ્વિજસત્તમાઃ

ન વિશેષોઽસ્તિ વિશ્લેષસ્તયોરેકોપિકાયતઃ ॥
તતશ્ચ વ્યવહારેષુ સમતી તેષુ વૈ તદા

પૃષ્ટૌ ગુહ્યેષુ સર્વેષુ પ્રત્યક્ષેષુ વિશેષતઃ॥
વદતસ્તૌ યથાવૃત્તં પૃથક્પૃથગ્વ્યવસ્થિતમ્

તતસ્તુ સ્વજનૈઃ સર્વૈરેકો નીત્વ થ ચાન્યતઃ ॥
પૃષ્ટો ગોત્રાન્વયં સર્વં દ્વિતીયસ્તુ તતઃ પરમ્

તેષામપિ તથા સર્વં યથાસમ્યઙ્નિવેદિતમ્ ॥
અથ રાજા બૃહત્સેનઃ સર્વાંસ્તાનિ દમબ્રવીત્

પત્ની ચાનીયતાં તસ્ય મણિભદ્રસ્ય વૈ ગૃહાત્ ॥
નિજકાન્તસ્ય વિજ્ઞાને સા પ્રમાણં ભવિષ્યતિ

તતો ગત્વા ચ સા પ્રોક્તા પુરુષૈર્નૃપસંભવૈઃ ॥
આગચ્છ કાંતં જાનીહિ ત્વં પ્રમાણં ભવિષ્યસિ

તતઃ સા વ્રીડયા યુક્તા પ્રચ્છાદિતશિરાસ્તતઃ ॥
નૃપાગ્રે સંસ્થિતા પ્રોચે વિદ્ધિસમ્યઙ્નિજં પ્રિયમ્

ન વયં નિશ્ચયં વિદ્મો ન ચૈતે સ્વજનાસ્તવ

તતઃ સા ચિન્તયામાસ નિજચિત્તે વરાંગના ॥
મણિભદ્રેણ દગ્ધાહમીર્ષ્યાવહ્નિગતાઽનિશમ્

વંચયિત્વા તુ પિતરં ગૃહીતાસ્મિ તતઃ પરમ્ ॥
ન કિંચિત્પાપ્મના દત્તં જલ્પયિત્વા ધનં બહુ ॥

દ્વિતીયેન તુ મે પુંસા મર્ત્યલોકે સુખં કૃતમ્ ॥
દત્ત્વા વસ્ત્રાણિ ચિત્રાણિ તથૈવાભરણાનિ ચ

પ્રદાસ્યતિ ચ તાતસ્ય સુવર્ણં કથિતં ચ યત્ ॥
યદ્ગૃહ્ણામિ સ્વહસ્તેન મણિભદ્રં દ્વિતીયકમ્

એવં નિશ્ચિત્ય મનસા દૃષ્ટ્વા રક્તપરિપ્લુતમ્ ॥
પ્રથમં મણિભદ્રં સા જગૃહેઽથ દ્વિતીયકમ્

અબ્રવીચ્ચ તતો વાક્યં સર્વલોકસ્ય શૃણ્વતઃ ॥
અહં તાતેન દત્તાસ્ય વિવાહે અગ્નિસંનિધૌ

દ્વિતીયોઽયં દુરાચારો વેષકર્તા સમા ગતઃ ॥
માં ચ પ્રાર્થયતે ગુપ્તાં નાનાચારૈઃ પૃથગ્વિધૈઃ

તતસ્તુ પાર્થિવઃ ક્રુદ્ધસ્તસ્ય શાખાવલંબનમ્ ॥
આદિદેશ દ્વિજશ્રેષ્ઠા મણિભદ્રસ્ય દુર્મતેઃ

એતસ્મિન્નંતરે સોઽથ વધકાનાં સમર્પિતઃ ॥
તં વૃક્ષં નીયમાનસ્તુ શ્લોકાનેતાંસ્તદાપઠત્

નિર્દયત્વં તથા દ્રોહં કુટિલત્વં વિશેષતઃ ॥
અશૌચં નિર્ઘૃણત્વં ચ સ્ત્રીણાં દોષાઃ સ્વભાવજાઃ

અન્તર્વિષમયા હ્યેતા બહિર્ભાગે મનોરમાઃ ॥
ગુઞ્જાફલસમાકારા યોષિતઃ સર્વ દૈવહિ

ઉશના વેદ યચ્છાસ્ત્રં યચ્ચ વેદ બૃહસ્પતિઃ ॥
મન્વાદયસ્તથાન્યેઽપિ સ્ત્રીબુદ્ધેસ્તત્ર કિંચ ન

પીયૂષમધરે વાસં હૃદિ હાલાહલં વિષમ્ ॥
આસ્વાદ્યતેઽધરસ્તેન હૃદયં ચ પ્રપીડ્યતે

અલક્તકો યથા રક્તો નરઃ કામી તથૈવ ચ ॥
હૃતસારસ્તથા સોઽપિ પાદમૂલે નિપા ત્યતે

સંસારવિષવૃક્ષસ્ય કુકર્મકુસુમસ્ય ચ ॥
નરકાર્તિફલસ્યોક્તા મૂલમેષા નિતંબિની

કસ્ય નો જાયતે ત્રાસો દૃષ્ટ્વા દૂરા દપિ સ્ત્રિયમ્

સંસારભ્રમણં નારી પ્રથમેઽપિ સમાગમે ॥
વહ્નિપ્રદક્ષિણન્યાયવ્યાજેનૈવ પ્રદર્શયેત્

એતાસ્તુ નિર્ઘૃણત્વેન નિર્દય ત્વેન નિત્યશઃ ॥
વિશેષાજ્જાડ્યકૃત્યેન દૂષયંતિ કુલત્રયમ્

કુલત્રયગૃહં કીર્ત્યા નિજયા ધવલીકૃતમ્ ॥
કૃષ્ણં કરોત્યકૃ ત્યેન નારી દીપશિખેવ તુ

ધર્મવૃક્ષસ્ય વાતાલી ચિત્તપદ્મશશિપ્રભા ॥
સૃષ્ટા કામાર્ણવગ્રાહી કેન મોક્ષદૃઢાર્ગલા

કારા સંતાનકૂટસ્ય સંસારવનવાગુરા ॥
સ્વર્ગમાર્ગમહાગર્તા પુંસાં સ્ત્રી વેધસા કૃતા

વેધસા બંધનં કિંચિન્નૃણામન્યદપશ્યતા ॥
સ્ત્રીરૂપેણ તતઃ કોઽપિ પાશોઽયં સુદૃઢઃ કૃતઃ

ઇત્યેવં બહુધા સોઽપિ વિલલાપ સુદુઃખિતઃ ॥
સ્ત્રીચિન્તાં બહુધા કૃત્વા આત્માનં ચાપ્યગર્હયત્

અહો કુબુદ્ધિના નૈવ લબ્ધં સંસારજં ફલમ્॥
ન કદાચિન્મયા દત્તં તૃષ્ણાવ્યાકુલચેતસા

ઐશ્વર્યેઽપિ સ્થિતે ભૂરિ ન મયા સુકૃતં કૃતમ્ ॥
કદાચિન્નૈવ જપ્તં ચ ન હુતં ચ હુતાશને

અથવા સત્યમેવોક્તં કેનાપિ ચ મહાત્મના ॥
કૃપણેન સમો દાતા ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ ॥
અસ્પૃષ્ટ્વાપિ ચ વિત્તં સ્વં યઃ પરેભ્યઃ પ્રયચ્છતિ

શરણં કિં પ્રપન્નાનાં વિષવન્મારયંતિ કિમ્ ॥
ન દીયતે ન ભુજ્યંતે કૃપણેન ધનાનિ ચ

દાનં ભોગો નાશસ્તિસ્રો ગતયો ભવંતિ વિત્તસ્ય ॥
યો ન દદાતિ ન ભુંક્તે તસ્ય તૃતીયા ગતિર્ભવતિ

ધનિનોપ્યદાનવિભવા ગણ્યંતે ધુરિ દરિદ્રાણામ્॥
નહિ હંતિ યત્પિપાસામતઃ સમુદ્રોઽપિ મરુરેવ

અત્યુપયુક્તાઃ સદ્ભિર્ગતાગતૈરહરહઃ સુનિર્વિણ્ણાઃ ॥
કૃપણજનસંનિકાશં સંપ્રાપ્યાર્થાઃ સ્વપંતીહ

પ્રાપ્તાન્ન લભંતે તે ભોગાન્ભોક્તું સ્વકર્મણા કૃપણાઃ ॥
મુખપાકઃ કિલ ભવતિ દ્રાક્ષાપાકે બલિભુજાનામ્

દાતવ્યં ભોક્તવ્યં સતિ વિભવે સંચયો ન કર્તવ્યઃ ॥
પશ્યેહ મધુકરીણાં સંચિતમર્થં હરંત્યન્યે

યાચિતં દ્વિજવરે ન દીયતે સંચિતં ક્રતુવરે ન યોજ્યતે ॥
તત્કદર્યપરિરક્ષિતં ધનં ચૌરપાર્થિવગૃહેષુ ભુજ્યતે

ત્યાગો ગુણો વિત્તવતાં વિત્તં ત્યાગવતાં ગુણઃ ॥
પરસ્પરવિયુક્તૌ તુ વિત્ત ત્યાગૌ વિડમ્બનમ્

કિં તયા ક્રિયતે લક્ષ્મ્યા યા વધૂરિવ કેવલા ॥
યા ન વેશ્યેવ સામાન્યા પથિકૈરપિ ભુજ્યતે

અર્થોષ્મણા ભવેત્પ્રાણો ભવેદ્ભક્ષ્યૈર્વિના નૃણામ્ ॥
યતઃ સંધાર્યતે ભૂમિઃ કૃપણસ્યોષ્મણા હિ સા

કૃપણાનાં પ્રસાદેન શેષો ધારયતે મહીમ્ ॥
યતસ્તે ભૂગતં વિત્તં કુર્વતે તસ્ય ચોષ્મણા

એવં બહુવિધા વાચઃ પ્રલપન્મણિભદ્રકઃ ॥
નીત્વા તૈઃ પાર્થિવોદ્દિષ્ટૈઃ પુરુષૈઃ પરુષાક્ષરમ્ ॥
બહુધા પ્રલપં શ્ચૈવ કૃતઃ શાખાવલંબનઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે મણિભદ્રોપાખ્યાને મણિભદ્રનિધનવર્ણનંનામાષ્ટપંચાશદુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ