સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.153

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તથાન્યદપિ તત્રાસ્તિ રૂપતીર્થમનુત્તમમ્ ॥
યત્ર સ્નાતો નરઃ સમ્યગ્વિરૂપો રૂપવાન્ભવેત્

પૂર્વં ભગવતા તેન બ્રહ્મણા લોક કર્તૃણા ॥
સૃષ્ટિં કૃત્વા ચ વિસ્તીર્ણાં યથોક્તં ચ ચતુર્વિધામ્

તતઃ સ ચિન્તયામાસ રૂપસંચયસંયુતામ્ ।]
એકામપ્સરસં દિવ્યાં દેવમાયાં સૃજામ્યહમ્ ॥ ।

તતશ્ચ સર્વદેવાનાં સમાદાય તિલંતિલમ્॥
રૂપં ચ નિર્મમે પશ્ચાદત્યાશ્ચર્યમયીં ચ તામ્

યાં દૃષ્ટ્વા ક્ષોભમાપન્નઃ સ્વયમેવ પિતામહઃ

તતસ્તાં પ્રેષયામાસ કૈલાસં પ્રતિ પદ્મજઃ ॥
ગચ્છ દેવિ મહાદેવં પ્રણમસ્વ શુચિસ્મિતે

તતઃ સા સત્વરં ગત્વા કૈલાસં પર્વતોત્તમમ્ ॥
અપશ્યચ્છંકરં તત્ર નિર્વિષ્ટં પાર્વતીસમમ્

શંકરોઽપિ ચ તાં દૃષ્ટ્વા વિસ્મયં પરમં ગતઃ ॥
સુદૃષ્ટાં નાકરોદ્ભીત્યા પાર્શ્વસ્થાં વીક્ષ્ય પાર્વતીમ્॥ ॥
તતઃ પ્રદક્ષિણાં ચક્રે સા પ્રણમ્ય મહેશ્વરમ્ ।
શ્રદ્ધયા પરયા યુક્તા કૃતાંજલિપુટા સ્થિતા

યાવદ્દક્ષિણપાર્શ્વસ્થા તાવદ્વક્ત્રં સ દક્ષિણમ્॥
પ્રચકાર મહાદેવસ્તદુપાકૃષ્ટલોચનઃ

પશ્ચિમાયાં યદા સાઽભૂત્પ્રદક્ષિણવશાચ્છુભા ॥
પશ્ચિમં વદનં તેન તદર્થં ચ કૃતં તતઃ

એવમુત્તરસંસ્થાયાં તસ્યાં દેવેન શંભુના ॥
ઉત્તરં વદનં ક્લૃપ્તં ગૌરીભીતેન ચેતસા ॥
ન ગ્રીવાં ચાલયામાસ કથંચિદપિ સ દ્વિજાઃ

એતસ્મિન્નંતરે તત્ર નારદો મુનિપુંગવઃ॥
અબ્રવીત્પાર્વતીં પશ્ચાત્પ્રણિપત્ય મહેશ્વરમ્

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
પશ્ય પાર્વતિ તે પત્યુશ્ચેષ્ટિતં ગર્હિતં યથા ॥
દૃષ્ટ્વા રૂપવતીં નારીં કૃતં। મુખચતુષ્ટયમ્

અહમેતદ્વિજાનામિ ન ત્વયા સદૃશી ક્વચિત્ ॥
અસ્તિ નારી તથાઽન્યોપિ વિજાનાતિ સુરેશ્વરિ

હાસ્યસ્ય પદવીમદ્ય ત્વં ગમિષ્યસિ પાર્વતિ ॥
સર્વાસાં દેવપત્નીનાં જ્ઞાત્વાન્યાસક્તમીશ્વરમ્

એતદ્દેવિ વિજાનાસિ યાદૃક્ચિત્તં શિવોદ્ભવમ્ ॥
અસ્યા ઉપરિ વેશ્યાયા નિંદિતાયા વિચક્ષણૈઃ

સમાદાય નિજે હર્મ્ય એતાં સંસ્થાપયિષ્યતિ ॥
પરં લજ્જાસમોપેતો ન બ્રવીતિ વચઃ શુભે ॥ ૧૮ । ॥
॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
નારદસ્ય વચઃ શ્રુત્વા દૃષ્ટ્વા કાંતં ચતુર્મુખમ્ ॥
ક્રોધેન મહતાવિષ્ટા વિકૃતં વીક્ષ્ય તં હરમ્

તતો નિરોધયા માસ દ્રુતં સા પર્વતાત્મજા ॥
સર્વનેત્રાણિ દેવસ્ય મહિષીધર્મમાશ્રિતા

એતસ્મિન્નંતરે શૈલા વિશીર્યંતિ સમંતતઃ ॥
મર્યાદાં સંત્યજંતિ સ્મ સર્વે ચ મકરાલયાઃ

પ્રલયસ્ય સમુત્થાનં સંજાતં દ્વિજસત્તમાઃ ॥
તાવદ્બ્રહ્મદિનં પ્રાપ્તં પરમં સૃષ્ટિલક્ષણમ્

નિમેષેણ પુનસ્તસ્ય પ્રલયસ્ય પ્રજાપતેઃ ॥
બ્રહ્મણઃ સા નિશા પ્રોક્તા સર્વં તોયમયં ભવેત્

અથ તત્ર ગણાઃ સર્વે ભૃગિનંદિપુરઃસરાઃ ॥
સોઽપિ દેવમુનિર્ભીતસ્તામુવાચ સુરેશ્વરીમ્

મુંચમુંચ સુરજ્યેષ્ઠે દેવનેત્રાણિ સંપ્રતિ ॥
નોચેન્નાશઃ સમસ્તસ્ય લોકસ્યાસ્ય ભવિષ્યતિ

એવં પ્રોક્તાઽપિ સા દેવી યાવચ્ચ ન મુમોચ તમ્ ॥
તાવદ્દેવેન લાલાટં વિસૃષ્ટં લોચનં પરમ્

કૃપાવિષ્ટેન લોકાનાં યેન રક્ષા પ્રજાયતે ॥
ન શક્તો વારિતું દેવીં પ્રાણેભ્યોઽપિ ગરીયસીમ્

અંબિકાં વિબુધાઃ પ્રાહુસ્ત્ર્યંબકાણિ યતો દ્વિજાઃ ॥
તસ્માત્સંકીર્ત્યતે લોકે ત્ર્યંબકશ્ચ સુરેશ્વરઃ

તતઃ સંત્યજ્ય તં દેવં દેવી પર્વતપુત્રિકા ॥
પ્રોવાચ કોપરક્તાક્ષી પુરઃસ્થાં તાં તિલોત્તમામ્

યસ્માન્મે દયિતઃ પાપે ત્વયા રૂપાદ્વિડંબિતઃ ॥
ચતુર્વક્ત્રઃ કૃતસ્તસ્માત્ત્વં વિરૂપા ભવ દ્રુતમ્

તતઃ સા સહસા ભૂત્વા તત્ક્ષણાદ્ભગ્નનાસિકા ॥
શીર્ણકેશા બૃહદ્દંતા ચિપિટાક્ષી મહોદરા

અથ વીક્ષ્ય નિજં દેહં તથાભૂતં વરાપ્સરાઃ ॥
પ્રોવાચ વેપમાના સા કૃતાંજલિપુટા સ્થિતા

અહં સંપ્રેષિતા દેવિ પ્રણામાર્થં ત્રિશૂલિનઃ ॥
બ્રહ્મણા તેન ચાયાતા યુષ્માકં ચ વિશેષતઃ

નિર્દોષાયા વિરાગાયાસ્તસ્માદ્યુક્તં ન તે ભવેત્ ॥
શાપં દાતું પ્રસાદં મે તસ્માત્ત્વં કર્તુમર્હસિ

તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા દીનં સત્યં ચ પાર્વતી ॥
પશ્ચાત્તાપસમોપેતા તતઃ પ્રોવાચ સુપ્રિયમ્

સ્ત્રીસ્વભાવાત્સમાયાતઃ કોપોઽયં ત્વાં પ્રતિ દ્રુતમ્ ॥
તસ્માદાગચ્છ ગચ્છાવો મયા સાર્ધં ધરાતલે

તત્રાસ્તિ રૂપદં તીર્થં મયા ચોત્પાદિતં સ્વયમ્ ॥
માઘશુક્લતૃતીયાયાં સ્નાનાર્થં વિમલોદકમ્

યા નારી પ્રાતરુત્થાય તત્ર સ્નાનં સમાચરેત્ ॥
સા સ્યાદ્રૂપવતી નૂનમદૃષ્ટે રવિમંડલે

સદા માઘે તૃતીયાયાં તત્ર સ્નાનં કરોમ્યહમ્ ॥
અદ્ય સા તત્ર યાસ્યામિ સ્નાનાય કૃતનિશ્ચયા

॥
॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્ત્વા સમાદાય સા દેવી તાં તિલોત્તમામ્ ॥
હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે રૂપતીર્થં જગામ ચ

તત્ર સ્નાનં સ્વયં ચક્રે વિધિપૂર્વં સુરેશ્વરી ॥
તસ્યા હ્યનન્તરં સાપિ ભક્તિયુક્તા તિલોત્તમા

તતઃ કાંતિમતી જાતા તત્ક્ષણાદેવ ભામિની ॥
પૂર્વમાસીયદ્થારૂપા તથાસાઽભૂદ્વિશેષતઃ

અથ તુષ્ટિસમાયુક્તા તાં પ્રણમ્ય સુરેશ્વરીમ્ ॥
પ્રોવાચ વિસ્મયાવિષ્ટા હર્ષગદ્ગદયા ગિરા

પ્રાપ્તં રૂપં મહાદેવિ ત્વત્પ્રસાદાચ્ચિરન્તનમ્॥
બ્રહ્મલોકં ગમિષ્યામિ મામનુજ્ઞાતુમર્હસિ

॥ ગૌર્યુવાચ ॥ ॥
વરં યચ્છામિ તે પુત્રિ યત્કિંચિદ્ધૃદિ સંસ્થિતમ્॥
તસ્માત્પ્રાર્થય વિશ્રબ્ધા ન વૃથા મમ દર્શનમ્

॥ તિલોત્તમોવાચ ॥ ॥
અહમત્ર કરિષ્યામિ ક્ષેત્રે તીર્થં નિજં શુભે ॥
ત્વત્પ્રસાદેન તદ્દેવિ યાતુ ખ્યાતિં ધરાતલે

ત્વયા તત્રાપિ કર્તવ્યં વર્ષાંતે સ્નાનમેવ હિ ॥
હિતાર્થં સર્વનારીણાં રૂપસૌભાગ્યદાયકમ્

॥
॥ ગૌર્યુવાચ ॥ ॥
ચૈત્રશુક્લતૃતીયાયાં સદાહં ત્વત્કૃતે શુભે ॥
સ્નાનં તત્ર કરિષ્યામિ મધ્યાહ્ને સમુપસ્થિતે

હિતાર્થં સર્વનારીણાં તવ વાક્યાદસંશયમ્ ॥
યા તત્ર દિવસે નારી તસ્મિંસ્તીર્થે કરિષ્યતિ

સ્નાનં સા સૌખ્યસંયુક્તા ભવિષ્યતિ સુખાન્વિતા ॥
સ્પૃહણીયા ચ નારીણાં સર્વાસાં ધરણીતલે

પુરુષોઽપિ સુભક્ત્યા યસ્તત્ર સ્નાનં કરિષ્યતિ ॥
સપ્તજન્માનિ રૂપાઢ્યઃ સસૌભાગ્યો ભવિષ્યતિ

સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્તા તદા દેવ્યા સાપ્સરા દ્વિજસત્તમાઃ ॥
ચક્રે કુણ્ડં સુવિસ્તીર્ણં વિમલોદપ્રપૂરિતમ્

ઉપકંઠે તતસ્તસ્ય સ્થાપયામાસ પાર્વતીમ્ ॥
તતો જગામ સંહૃષ્ટા બ્રહ્મલોકં તિલોત્તમા

તતઃ પ્રભૃતિ સંજાતં કુણ્ડમપ્સરસા કૃતમ્ ॥
સ્નાનમાત્રૈર્નરૈર્યત્ર સૌભાગ્યં લભ્યતે દ્વિજાઃ

નારીભિશ્ચ વિશેષેણ પુત્રપ્રાપ્તિરનુત્તમા ॥
તથાન્યદપિ યત્કિંચિદ્વાંછિતં હૃદયે સ્થિતમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે શ્રીહાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યેઽપ્સરઃકુણ્ડોત્પત્તિમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ત્રિપંચાશદુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ