સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.15

પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ
નારદ ઉવાચ-
નારાયણસ્તદા દેવો જટાવલ્કલધાર્યથ
દ્વિતીયોઽનુચરસ્તસ્ય હ્યાયયૌ ફલહસ્તવાન્

તૌ દૃષ્ટ્વા સ્મરદૂતી સા વિલલાપ મૃગેક્ષણા
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્યાઃ પ્રોચતુસ્તાં ચ તાવુભૌ

ભયં મા ગચ્છ કલ્યાણિ ત્વામાવાં ત્રાતુમાગતૌ
વને ઘોરે પ્રવિષ્ટાસિ કથં દુષ્ટનિષેવિતે

એવમાશ્વાસ્ય તાં તન્વીં રાક્ષસં પ્રાહ માધવઃ
મુંચેમામધમાચાર મૃદ્વંગીં ચારુહાસિનીમ્

રેરે મૂર્ખ દુરાચાર કિં કર્તું ત્વં વ્યવસ્થિતઃ
સર્વસ્વં લોકનેત્રાણામાહારં કર્તુમુદ્યતઃ

ભવ પુણ્યપ્રભાવેયં હંસ્યેતાં મંડનં ભુવઃ
અદ્યલોકં નિરાલોકં કંદર્પં દર્પવર્જિતમ્

કરિષ્યસ્યધુના ત્વં ચ હત્વા વૃંદારિકાં વને
તસ્માદિમાં વિમુંચાશુ સુખપ્રાસાદદેવતામ્

ઇતિ શ્રુત્વા હરેર્વાક્યં રાક્ષસઃ કુપિતોઽબ્રવીત્
સમર્થસ્ત્વં યદિ તદા મોચયાદ્યૈવ મત્કરાત્

ઇત્યુક્તમાત્રે વચને માધવેન ક્રુધેક્ષિતઃ
પપાત ભસ્મસાદ્ભૂતસ્ત્યક્ત્વા વૃંદાં સુદૂરતઃ

અથોવાચ પ્રમુગ્ધા સા માયયા જગદીશિતુઃ
કસ્ત્વં કારુણ્યજલધિર્યેનાહમિહ રક્ષિતા

શારીરં માનસં દુઃખં સતાપં તપસાં નિધે
ત્વયા મધુરયા વાચા હૃતં રાક્ષસનાશનાત્

તવાશ્રમે તપઃ સૌમ્ય કરિષ્યામિ તપોધન

તાપસ ઉવાચ-
ભરદ્વાજાત્મજશ્ચાહં દેવશર્મેતિ વિશ્રુતઃ
વિહાય ભોગાનખિલાન્વનં ઘોરમુપાગતઃ

અનેન બટુનાસાર્ધં મમ શિષ્યેણ કામગાઃ
બહુશઃ સંતિ ચાન્યેઽપિ મચ્છિષ્યાઃ કામરૂપિણઃ

ત્વં ચેન્મમાશ્રમે સ્થિત્વા ચિકીર્ષસિ તપઃ શુભે
એહિ રાજ્ઞ્યપરં યામો વનં દૂરસ્થિતં યતઃ

ઇત્યુક્ત્વા રાજપત્નીં તાં યયૌ પ્રાચીં દિશં હરિઃ
વનં પ્રેતપિશાચાઢ્યં મંદગત્યા નરાધિપ

વૃંદારિકાશ્રુપૂર્ણાક્ષી તસ્ય પૃષ્ઠાનુગા યયૌ
સ્મરદૂતી ચ તત્પૃષ્ઠે માં પ્રતીક્ષેતિ વાદિની

અત્રાંતરે દુરાચારઃ કોપિ પાપાકૃતિર્વને
જાલં પ્રસારયામાસ તદ્યદા જીવપૂરિતમ્

તતઃ સંકોચયામાસ તજ્જાલં પાપનાયકઃ
જાલસ્થાંસ્તુ તદા જીવાનુપાહૃત્ય મુમોચ હ

સ ચ વ્યાધઃ સ્ત્રિયૌ દૃષ્ટ્વા સ્મરદૂતી જગાદ તામ્
દેવિ મામત્તુમાયાતિ કરે ગૃહ્ણાતુ માં સખી

વૃંદા તયોક્તં શ્રુત્વૈનં વિકૃતાસ્યં વ્યલોકયત્
વીક્ષ્યતં ભયવાતેન નિર્ધૂતા સિંધુજપ્રિયા

દુદ્રાવ વિકલં શુભ્રં સ્મરદૂત્યા સમં વને
વિદ્રવંતી સમં સખ્યા તાપસાશ્રમમાગતા

સા તાપસવને તસ્મિન્દદર્શાત્યંતમદ્ભુતમ્
પક્ષિણઃ કાંચનીયાંગાન્નાનાશબ્દસમાકુલાન્

સાપશ્યદ્ધેમપદ્માઢ્યાં વાપીં તુ સ્વર્ણભૂમિકામ્
ક્ષીરં વહંતિ સરિતઃ સ્રવંતિ મધુ ભૂરુહઃ

શર્કરારાશયસ્તત્ર મોદકાનાં ચ સંચયાઃ
ભક્ષ્યાણિ સ્વાદુસર્વાણિ બહૂન્યાભરણાનિ ચ

બહુશસ્ત્રાણિ દિવ્યાનિ નભસઃ સંપતંતિ ચ
ક્રીડંતિ હરયસ્તૃપ્તા ઉત્પતંતિ પતંતિ ચ

મઠેતિ સુંદરં વૃંદા તં દદર્શ તપસ્વિનમ્
વ્યાઘ્રચર્માસનગતં ભાસયંતં જગત્ત્રયમ્

તમુવાચ વિભો પાહિ પાહિ પાપર્દ્ધિકાદથ
તપસા કિં ચ ધર્મેણ મૌનેન ચ જપેન ચ

ભીતત્રાણાત્પરં નાન્યત્પુણ્યમસ્તિ તપોધન
એવમુક્તવતી ભીતા સાલસાંગી તપસ્વિનમ્

તાવત્પ્રાપ્તઃ સદુષ્ટાત્મા સર્વજીવપ્રબંધકઃ
વૃંદાદેવી ભયત્રસ્તા હરિકંઠે સમાશ્લિષત્

સુખસ્પર્શં ભુજાભ્યાં સા શોકવલ્લીવ લિંગિતા
તવાલિંગનભાવેન પુનરેવ ભવિષ્યતિ

શિરઃ સર્વાંગસંપન્નં ત્વદ્ભર્તુરધિકં ગુણૈઃ
અથ ત્વં પ્રમદે ગચ્છ પત્યર્થે ચિત્રશાલિકામ્

સા ચિત્રશાલામિત્યુક્તા વિવેશ મુનિના તદા
દિવ્યપર્યંકમારૂઢા ગૃહ્ય કાંતસ્ય તચ્છિરઃ

ચકારાધરપાનં સા મીલિતાક્ષ્યતિલોલુપા
યાવત્તાવદભૂદ્રાજન્રૂપં જાલંધરાકૃતિ

તત્કાંતસદૃશાકારસ્તદ્વક્ષસ્તદ્વદુન્નતિઃ
તદ્વાક્યસ્તન્મનોભાવસ્તદાસીજ્જગદીશ્વરઃ

અથ સંપૂર્ણકાયં તં પ્રિયં વીક્ષ્ય જગાદ સા
તવ કુર્વે પ્રિયં સ્વામિન્બ્રૂહિ ત્વં સ્વરણં ચ મે

વૃંદાવચનમાકર્ણ્ય પ્રાહ માયાસમુદ્રજઃ
શૃણુ દેવિ યથા યુદ્ધં વૃત્તં શંભોર્મયા સહ

પ્રિયે રુદ્રેણ રૌદ્રેણ છિન્નં ચક્રેણ મે શિરઃ
તાવત્વત્સિદ્ધિયોગાચ્ચ ત્વદ્ગતેન મમાત્મના

છિન્નં તદત્ર ચાનીતં જીવિતં તેંગસંગતઃ
પ્રિયે ત્વં મદ્વિયોગેન બાલે જાતાસિ દુઃખિતા

ક્ષંતવ્યં વિપ્રિયં મહ્યં યત્ત્વાં ત્યક્ત્વા રણં ગતઃ
ઇત્યાદિ વચનૈસ્તેન વૃંદા સંસ્મારિતા તદા

તાંબૂલૈશ્ચ વિનોદૈશ્ચ વસ્ત્રાલંકરણૈઃ શુભૈઃ
અથ વૃંદારિકા દેવી સર્વભોગસમન્વિતા

પ્રિયં ગાઢં સમાલિંગ્ય ચુચુંબ રતિલોલુપા
મોક્ષાદપ્યધિકં સૌખ્યં વૃંદા મોહનસંભવમ્

મેને નારાયણો દેવો લક્ષ્મીપ્રેમરસાધિકમ્
વૃંદાં વિયોગજં દુઃખં વિનોદયતિ માધવે

તત્ક્રીડાચારુવિલસદ્વાપિકા રાજહંસકે
તદ્રૂપભાવાત્કૃષ્ણોઽસૌ પદ્માયાં વિગતસ્પૃહઃ

અભૂદ્વૃંદાવને તસ્મિંસ્તુલસીરૂપ ધારિણી
વૃંદાંગસ્વેદતો ભૂમ્યાં પ્રાદુર્ભૂતાતિ પાવની

વૃંદાંગ સંગજં ચેદમનુભૂય સુંખં હરિઃ
દિનાનિ કતિચિન્મેને શિવકાર્યં જગત્પતિઃ

એકદા સુરતસ્યાંતે સા સ્વકંઠે તપસ્વિનમ્
વૃંદા દદર્શ સંલગ્નં દ્વિભુજં પુરુષોત્તમમ્

તં દૃષ્ટ્વા પ્રાહ સા કંઠાદ્વિમુચ્ય ભુજબંધનમ્
કથં તાપસરૂપેણ ત્વં માં મોહિતુમાગતઃ

નિશમ્ય વચનં તસ્યાઃ સાંત્વયન્પ્રાહ તાં હરિઃ
શૃણુ વૃંદારિકે ત્વં માં વિદ્ધિ લક્ષ્મીમનોહરમ્

તવ ભર્તા હરં જેતું ગૌરીમાનયિતું ગતઃ
અહં શિવઃ શિવશ્ચાહં પૃથક્ત્વે ન વ્યવસ્થિતૌ

જાલંધરો હતઃ સંખ્યે ભજ મામધુનાનઘે
નારદ ઉવાચ-
ઇતિ વિષ્ણોર્વચઃ શ્રુત્વા વિષણ્ણવદનાભવત્
તતો વૃંદારિકા રાજન્કુપિતા પ્રત્યુવાચ હ

રણે બદ્ધોઽસિ યેન ત્વં જીવન્મુક્તઃ પિતુર્ગિરા
વિવિધૈઃ સત્કૃતો રત્નૈર્યુક્તં તસ્ય હૃતા વધૂઃ

પતિર્ધર્મસ્ય યો નિત્યં પરદારરતઃ કથમ્
ઈશ્વરોઽપિ કૃતં ભુંક્તે કર્મેત્યાહુર્મનીષિણઃ

અહં મોહં યથાનીતા ત્વયા માયા તપસ્વિના
તથા તવ વધૂં માયા તપસ્વીકોઽપિ નેષ્યતિ

ઇતિ શપ્તસ્તથા વિષ્ણુર્જગામાદૃશ્યતાં ક્ષણાત્
સા ચિત્રશાલાપર્યંકઃ સ ચ તેઽથપ્લવંગમાઃ

નષ્ટં સર્વં હરૌ યાતે વનં શૂન્યં વિલોક્ય સા
વૃંદા પ્રાહ સખીં પ્રાપ્ય જિહ્મં તદ્વિષ્ણુના કૃતમ્

ત્યક્તં પુરં ગતં રાજ્યં કાંતઃ સંદેહતાં ગતઃ
અહં વને વિદિત્વૈતત્ક્વ યામિ વિધિનિર્મિતા

મનોરથાનાં વિષયમભૂન્મે પ્રિયદર્શનમ્
પ્રાહ નિઃશ્વસ્ય ચૈવોષ્ણં રાજ્ઞી વૃંદાતિદુઃખિતા

મમ પ્રાપ્તં હિ મરણં ત્વયા હિ સ્મરદૂતિકે
ઇત્યુક્તા સા તયા પ્રાહ મમ ત્વં પ્રાણરૂપિણી

તસ્યાસ્તથોક્તમાકર્ણ્ય ઇતિકર્ત્તવ્યતાં તતઃ
વને નિશ્ચિત્ય સા વૃંદા ગત્વા તત્ર મહત્સરઃ

વિહાય દુઃખમકરોદ્ગાત્રક્ષાલનમંબુના
તીરે પદ્માસનં બદ્ધ્વા કૃત્વા નિર્વિષયં મનઃ

શોષયામાસ દેહં સ્વં વિષ્ણુસંગેન દૂષિતમ્
તપશ્ચચારસાત્યુગ્રં નિરાહારા સખીસમમ્

ગંધર્વલોકતો વૃંદામથાગત્યાપ્સરોગણઃ
પ્રાહ યાહીતિ કલ્યાણિ સ્વર્ગં મા ત્યજ વિગ્રહમ્

ગાંધર્વં શસ્ત્રમેતત્ત્રિભુવનવિજયં શ્રીપતિસ્તોષમગ્ર્યં
નીતો યેનેહ વૃંદે ત્યજસિ કથમિદં તદ્વપુઃ પ્રાપ્તકામમ્
કાંતં તે વિદ્ધિ શૂલિપ્રવરશરહતં પુણ્યલાભસ્ય ભૂષાસ્વર્ગસ્ય ત્વં
ભવાદ્ય દ્રુતમમરવનં ચંડિભદ્રે ભજ ત્વમ્

શ્રુત્વા શાસ્ત્રં વધૂનાં જલધિજદયિતા વાક્યમાહ પ્રહસ્ય
સ્વર્ગાદાહૃત્ય મુક્તાત્રિદશપતિ વધૂશ્ચાતિવીરેણ પત્યા
આદૌ પાત્રં સુખાનામહમમરજિતા પ્રેયસા તદ્વિયુક્તાનિર્દુષ્ટા તદ્ય
તિષ્યે પ્રિયમમૃતગતં પ્રાપ્નુયાં યેન ચૈવ

ઇત્યુક્ત્વા સસખી વૃંદા વિસસર્જાપ્સરોગણાન્
તત્પ્રીતિપાશબદ્ધાસ્તા નિત્યમાયાંતિ યાંતિ ચ

યોગાભ્યાસેન વૃંદાથ દગ્ધ્વા જ્ઞાનાગ્નિના ગુણાન્
વિષયેભ્યઃ સમાહૃત્ય મનઃ પ્રાપ તતઃ પરમ્

દૃષ્ટ્વા વૃંદારિકાં તત્ર મહાંતશ્ચાપ્સરોગણાઃ
તુષ્ટુવુર્નભસસ્તુષ્ટા વવૃષુઃ પુષ્પવૃષ્ટિભિઃ

શુષ્કકાષ્ઠચયં કૃત્વા તત્ર વૃંદાકલેવરમ્
નિધાયાગ્નિં ચ પ્રજ્વાલ્ય સ્મરદૂતી વિવેશ તમ્

દગ્ધં વૃંદાંગરજસાં બિંબં તદ્ગોલકાત્મકમ્
કૃત્વા તદ્ભસ્મનઃ શેષં મંદાકિન્યાં વિચિક્ષિપુઃ

યત્ર વૃંદા પરિત્યજ્ય દેહં બ્રહ્મપથં ગતા
આસીદ્વૃંદાવનં તત્ર ગોવર્દ્ધનસમીપતઃ

દેવ્યોઽથ સ્વર્ગમેત્ય ત્રિદશપતિવધૂસત્ત્વસંપત્તિમાહુર્દેવીભ્યસ્તન્નિશમ્ય પ્રમુદિતમનસો નિર્જરાદ્યાશ્ચ સર્વે
શત્રોર્દૈત્યસ્ય હિત્વા પ્રબલતરભયં ભીમભેર્યો નિજઘ્નુઃ શ્રુત્વા તત્રાસનસ્થઃ
પરિજનનિવહોવાપશોભાં શુભસ્ય

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે ઉત્તરખંડે પંચપંચાશતસહસ્રસંહિતાયાં જાલંધરોપાખ્યાને વૃંદાયા બ્રહ્મપદપ્રાપ્તિર્નામ પંચદશોઽધ્યાયઃ