સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.14

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
યદન્યત્તત્ર સઞ્જાતમાશ્ચર્યં દ્વિજસત્તમાઃ ॥
તદહં કીર્તયિષ્યામિ રહસ્યં હૃદિ સંસ્થિતમ્

ચમત્કારપુરે કશ્ચિદ્વૈશ્યજાતિસમુદ્ભવઃ ॥
બભૂવ પુરુષો મૂકો દરિદ્રેણ સમન્વિતઃ

યો દૌઃસ્થ્યાત્સર્વલોકાનાં કરોતિ પશુરક્ષણમ્ ॥
કુટુમ્બભરણાર્થાય સંતુષ્ટો યેનકેનચિત્

કદાચિદ્રક્ષતસ્તસ્ય પશૂંસ્તાન્વનભૂમિષુ ॥
પશુરેકો વિનિષ્ક્રાંતઃ સ્વયૂથાત્તૃણલોભતઃ

।
કૃષ્ણ પક્ષે ચતુર્દશ્યાં ચૈત્રમાસે દ્વિજોત્તમાઃ ॥
ન તદા લક્ષિતસ્તેન ગચ્છમાનો યદૃચ્છયા

અથ યાવદ્ગૃહં પ્રાપ્તઃ સ મૂકઃ પશુપાલકઃ ॥
તાવત્તસ્ય ચ ગોઃ સ્વામી ભર્ત્સયન્સમુપાગતઃ

કિં પાપ ન સમાયાતઃ પશુરેકોઽદ્ય નો યથા ॥
નૂનં ત્વયા હતઃ સોઽપિ વિક્રીતોઽપિહિતોઽથવા ॥
તસ્મા દાનય મે ક્ષિપ્રં નિરાહારોઽપિ ગાં ત્વરાત્

તચ્છ્રુત્વા ભયસંત્રસ્તઃ સ મૂકઃ પશુપાલકઃ ॥
નિષ્ક્રાંતો યષ્ટિમાદાય નિરાહારોઽપિ મન્દિરાત્ ॥

તતોઽરણ્યં સમાસાદ્ય વીક્ષાંચક્રે સમંતતઃ ॥
સૂક્ષ્મદૃષ્ટ્યા સ દુર્ગાણિ ગહનાનિ વનાનિ ચ । ૯ ॥
અથ તેન ક્વચિદ્દૃષ્ટં પદં તસ્ય પશોઃ સ્ફુટમ્ ॥
અટવ્યાં ભ્રમમાણેન પરિજ્ઞાતં ચ કૃત્સ્નશઃ

તતશ્ચ તત્પદાન્વેષી સ જગામ વનાદ્વનમ્ ॥
ચમત્કારપુરસ્યાસ્ય સમંતાદ્દ્વિજસત્ત માઃ

એવં પ્રદક્ષિણા તસ્ય જાતા પશુદિદૃક્ષયા ॥
સ્થાનસ્ય ચૈવ નિર્વેશે પશોશ્ચાપિદ્વિજોત્તમાઃ

પ્રદક્ષિણાવસાને ચ પશુર્લબ્ધો હિ તેન સઃ ॥
નિશાંતેઽથ ગૃહં નીત્વા સ્વામિને વિનિવેદિતઃ

ચૈત્રે પુણ્યતમે માસિ કૃષ્ણપક્ષે ચતુર્દશીમ્ ॥
ક્ષેત્રે પુણ્યતમે દેવાસ્તીર્થાન્યા યાંતિ સર્વશઃ

એવમજ્ઞાનભાવેન કૃતા તાભ્યાં પ્રદક્ષિણા ॥
પશુપાલપશુભ્યાં વૈ સુપુણ્યે તત્ર વાસરે

નિરાહારસ્ય મૂકસ્ય સાહારસ્ય પશોસ્તથા

વિના સ્નાનેન ભક્ષાચ્ચ દૈવાદ્દ્વિજવરોત્તમાઃ ॥
તતઃ કાલે વ્યતિક્રાંતે કિયન્માત્રે સ્વકર્મતઃ ॥
ઉભૌ પંચત્વમાપન્નૌ પૃથક્ત્વેનાયુષઃ ક્ષયે

તતશ્ચ પશુપાલસ્તુ દશાર્ણાધિપતેઃ સુતઃ ॥
સંજાતસ્તત્પ્રભાવેન પૂર્વજાતિમનુસ્મરન્

સોઽપિ જજ્ઞે પશુસ્તસ્ય સચિવો દ્વિજસત્તમાઃ ।
જાતિસ્મરો યથા રાજા સર્વદા નૃપસંમતઃ॥।૯॥
અથાગત્ય સ રાજેંદ્રસ્તેનૈવ સહ મંત્રિણા ॥
કૃષ્ણપક્ષે ચતુર્દશ્યાં પુરસ્તસ્યાઃ પ્રદક્ષિણામ્

ચક્રે સંવત્સરસ્યાંતે શ્રદ્ધયા પરયા યુતઃ ॥
નિરાહારશ્ચ મૌનેન પદાતિર્દ્વિજસત્તમાઃ

એકદા તત્ર ચાઽઽયાતા મુનયઃ શંસિતવ્રતાઃ ॥
તીર્થે પાપહરે પુણ્યે વિશ્વામિત્રસમુદ્ભવે

યાજ્ઞવલ્ક્યો ભરદ્વાજઃ શુનઃશેપોઽથ ગાલવઃ ॥
દેવલો ભાગુરિર્ધૌમ્યઃ કશ્ય પશ્ચ્યવનો ભૃગુઃ

તથાન્યે શંસિતાઽઽત્માનો બ્રહ્મચર્યપરાયણાઃ ॥
તીર્થયાત્રાપ્રસંગેન તસ્મિન્ક્ષેત્રે સમાગતાઃ

તાન્દૃષ્ટ્વા સ મહીપાલઃ પ્રણિપત્ય કૃતાંજલિઃ ॥
યથાજ્યેષ્ઠં યથાશ્રેષ્ઠં પૂજયામાસ ભક્તિતઃ

તતસ્તેષાં સ મધ્યે ચ સંનિવિષ્ટો મહીપતિઃ ॥
તથાગતઃ સ ભૂપાલઃ સર્વૈ સ્તૈશ્ચાભિનંદિતઃ

તતશ્ચક્રુઃ કથા દિવ્યા મુનયસ્તે મહીપતેઃ ।
પુરતો મુનિમુખ્યાનાં ચરિતાનિ મહાત્મનામ્

રાજર્ષીણાં પુરાણાનાં ધર્મશાસ્ત્રસમુદ્ભવાઃ ॥
આનંદં તસ્ય રાજર્ષેર્જનયંતો દ્વિજોત્તમાઃ

અથ ક્વાઽપિ કથાંતે સ પાર્થિવસ્તૈર્મહર્ષિભિઃ ॥
પૃષ્ટઃ કૌતૂહલાવિષ્ટૈર્દત્ત્વા શ્રૌતીસ્તદાશિષઃ

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
વર્ષેવર્ષે મહીપાલ ત્વમત્રાઽઽગત્ય યત્નતઃ ॥
કરોષિ મંત્રિણા સાર્ધં પુરસ્યાઽસ્ય પ્રદક્ષિણામ્ ॥

અસ્મિન્ક્ષેત્રે સુતીર્થાનિ સંતિ પાર્થિવસત્તમ ॥
તથાઽન્યાનિ પ્રસિદ્ધાનિ દેવતાયતનાનિ ચ । ૩૧ ॥
આદરસ્તેષુ વૈ રાજન્નાસ્તિ સ્વલ્પો ઽપિ કર્હિચિત્ ॥
એતન્નઃ કૌતુકં જાતં ન ચેદ્ગુહ્યં પ્રકીર્તય

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા વિનયાઽવનતઃ સ્થિતઃ ॥
સ પ્રોવાચ વચો ભૂપઃ કિંચિદ્વ્રીડાસમન્વિતઃ

યત્પૃષ્ટોઽસ્મિ દ્વિજશ્રેષ્ઠા યુષ્માભિઃ સાંપ્રતં મમ ॥
તદ્ગુહ્યં ન મયાઽઽખ્યાતં કસ્યચિદ્ધરણીતલે

તથાઽપિ હિ પ્રકર્તવ્યં યુષ્માકં સત્યમેવ હિ ॥
અપિ ગુહ્યતમં ચેત્સ્યાચ્છૃણ્વંતુ મુનિસત્તમાઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તતઃ સ કથયામાસ પૂર્વજાતિસમુદ્ભવમ્ ॥
વૃત્તાંતં તન્મુનીંદ્રાણાં તેષાં બ્રાહ્મણસત્તમાઃ

યથા નષ્ટઃ પશુસ્તસ્ય કૃતા યદ્વદવેક્ષણા ॥
યથા પ્રદક્ષિણા જાતા ચમત્કારપુરસ્ય તુ । ૩૭ ॥
જાતિસ્મૃતિર્યથા જાતા પ્રાક્તની તત્પ્રભાવતઃ ॥
રાજ્યપ્રાપ્તિર્વિભૂતિશ્ચ તથેષ્ટાપ્તિઃ પદેપદે

તચ્છ્રુત્વા મુનયઃ સર્વે પ્રહૃષ્ટાઃ પૃથિવીપતેઃ ॥
આશીર્વાદાન્બહૂન્દત્ત્વા સાધુસાધ્વિતિ ચાઽબ્રુવન્

સમુત્થાય તતશ્ચક્રુઃ પુરસ્તસ્યાઃ પ્રદક્ષિણામ્ ॥
યથોક્તવિધિના સર્વે શ્રદ્ધયા પરયા યુતાઃ

ગતાશ્ચ પરમાં સિદ્ધિં તત્પ્રભાવાત્સુદુર્લભામ્ ॥
જપયજ્ઞપ્રદાનૈર્યા તીર્થસેવાદિકૈરપિ

સોઽપિ રાજા સ મન્ત્રી ચ જાતૌ વૈમાનિકૌ સુરૌ ॥
અદ્યાઽપિ તૌ હિ દૃશ્યેતે તારારૂપૌ નભસ્તલે

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ચમત્કારપુરપ્રદક્ષિણામાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ