સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.149

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
કેલીશ્વરી ચ યા દેવી શ્રૂયતે સૂતનંદન ॥
માહાત્મ્યં વદ નસ્તસ્યા ઉત્પત્તિં ચ સુવિસ્તરાત્

કસ્મિન્કાલે સમુત્પન્ના કિમર્થં ચ સુરેશ્વરી ॥।
કિં તસ્યા જાયતે શ્રેયઃ પૂજયા નમનેન ચ

ત્વયા કાત્યાયની પ્રોક્તા ચામુણ્ડા ચ સુરેશ્વરી ॥
શ્રીમાતા ચ સમુત્પન્ના કિમર્થં ચ સુરેશ્વરી ॥

શ્રીમાતા ચ તથા તારા દેવી શત્રુવિનાશિની ॥
કેલીશ્વરી ન સંપ્રોક્તા તસ્માત્તાં વદ સાંપ્રતમ્

કૌતુકં નઃ સમુત્પન્નમત્રાર્થે સૂતનંદન

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
આદ્યૈકા દેવતા લોકે બહુરૂપા વ્યવસ્થિતા ॥
દેવતાનાં હિતાર્થાય દૈત્યપક્ષક્ષયાય ચ

યદાયદાત્ર દેવાનાં વ્યસનં જાયતે ક્વચિત્ ॥
તદાતદા પરા શક્તિર્યા સા વ્યાપ્ય વ્યવસ્થિતા

સર્વમેતજ્જગદ્ધાત્રી જન્મ ચક્રે ધરાતલે ॥
મહિષાસુરનાશાય સા ચ કાત્યાયની ભુવિ

અવતીર્ણા પરા મૂર્તિર્ગતાસ્મિન્ભુવનત્રયે ॥
યદા શુંભનિક્ષંભૌ ચ દાનવૌ બલદર્પિતૌ

અવતીર્ણા તદા સૈવ ચામુંડા રૂપમાશ્રિતા ॥
પ્રોદ્ગતે કાલયવને સર્વદેવભયાવહે

શ્રીમાતારૂપિણી દેવી સૈવ જાતા મહીતલે ॥
અંધાસુરવધાર્થાય શંભુનાઽઽક્રાંતચેતસા ॥
સૃષ્ટા કેલીવરી દેવી યયા વ્યાપ્તમિદં જગત્

તતસ્તસ્યાઃ પ્રભાવેન હત્વા દૈત્યાનશેષતઃ ॥
અન્ધકો નિહતઃ પશ્ચાત્ત્રૈલોક્યવ્યસનપ્રદઃ ॥

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
અન્ધકઃ કસ્ય પુત્રોઽયં કિંપ્રભાવઃ કથં હતઃ ॥
કસ્માદ્ધતસ્તુ સંગ્રામે સર્વં વિસ્તરતો વદ ॥

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
દક્ષસ્ય દુહિતા નામ્ના દિતિઃ સર્વગુણાલયા ॥
હિરણ્યકશિપુર્નામ તસ્યાઃ પુત્રો બભૂવ હ

યેન શક્રાદયો દેવા જિતાઃ સર્વે રણાજિરે ॥
સ્વર્ગે રાજ્યં કૃતં ભૂરિ સ્વયમેવ મહાત્મના

યદ્ભયાત્સકલૈર્દેવૈર્નાનાશસ્ત્રાણ્યનેકશઃ ॥
નિર્મિતાન્યતિમુખ્યાનિ વર્મચર્મયુતાનિ ચ

સ્વયં વિદારિતો યશ્ચ વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના ॥
કરજૈર્જાનુનિ પૃષ્ઠે વિનિધાય પ્રકોપતઃ

તસ્ય પુત્રદ્વયં જજ્ઞ વીર્યૌદાર્યગુણાન્વિતમ્ ॥
જ્યેષ્ઠઃ પ્રહ્લાદ ઇત્યુક્તો દ્વિતીયશ્ચાંધકસ્તથા

હિરણ્યકશિપૌ પ્રાપ્તે મૃત્યુલોકં સુહૃદ્ગણૈઃ ॥
અમાત્યૈશ્ચ તતઃ પ્રોક્તઃ પ્રહ્લાદો વિનયાન્વિતૈઃ

પિતૃપૈતામહં રાજ્યમેતદાચર સાંપ્રતમ્ ॥
ધુરં વહસ્વ રાજ્યોત્થાં દેવાન્યુદ્ધે નિપાતય

।
॥ પ્રહ્રાદ ઉવાચ ॥ ॥
નાહં રાજ્યં કરિષ્યામિ કથંચિદપિ ભૂતલે ॥
યતસ્તતો નિબોધધ્વં વચનં મમ સાંપ્રતમ્

દૈત્યરાજ્યં ન વાંછંતિ દેવાઃ શક્રપુરોગમાઃ ॥
તેષાં રક્ષાકરો નિત્યં વિષ્ણુઃ સ ભગવાન્સ્વયમ્

અપ્યહં સન્ત્યજે પ્રાણાન્સર્વસ્વં વા ન સંશયઃ ॥
હરિણા સહ સંગ્રામં નાહં કર્તુમહો ક્ષમઃ

યો મયાઽભ્યર્ચિતો નિત્યં પ્રણતશ્ચ સુરેશ્વરઃ ॥
ન તેન સહિતો યુદ્ધં કરિષ્યામિ કથઞ્ચન

॥
॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
પ્રહ્લાદેન ચ સંત્યક્તે રાજ્યે પિતૃસમુદ્ભવે ॥
અન્ધકઃ સ્થાપિતસ્તત્ર સંમંત્ર્ય સચિવૈર્મિથઃ

હિરણ્યકશિપોઃ પુત્રો દેવદાનવદર્પહા ॥
સોઽપિ રાજ્યમમાત્યેભ્યો નિધાય તદનન્તરમ્

તપશ્ચક્રે ચિરં કાલં ધ્યાયમાનઃ પિતામહમ્ ॥
ત્યક્ત્વા કામં તથા ક્રોધં દંભં મત્સરમેવ ચ

જિતેંદ્રિયઃ સુશાંતાત્મા સમઃ સર્વેષુ જન્તુષુ ॥
વૃક્ષમૂલાશ્રયઃ શાંતઃ સંતુષ્ટેનાંતરાત્મના

યાવદ્વર્ષસહસ્રાંતં ફલાહારો બભૂવ હ ॥
શીર્ણપર્ણાશનાહારો યાવદ્વર્ષસહસ્રકમ્

ધ્યાયમાનો દિવાનક્તં દેવદેવં પિતામહમ્ ॥
વાયુભક્ષસ્તતો જજ્ઞે તાવત્કાલં દ્વિજોત્તમાઃ

તતો વર્ષસહસ્રાંતે ચતુર્થે સમુપસ્થિતે ॥
તમુવાચ સ્વયં બ્રહ્મા સ્વયમભ્યેત્ય હર્ષિતઃ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
પરિતુષ્ટોઽસ્મિ તે વત્સ વરં વરય સુવ્રત ॥
તુષ્ટોઽહં તે પ્રદાસ્યામિ યદ્યપિ સ્યાત્સુદુર્લભમ્ ॥
॥ અન્ધક ઉવાચ ॥ ॥
યદિ યચ્છસિ મે બ્રહ્મન્વરં મનસિ વાંછિતમ્ ॥
જરામરણનાશાય દીયતાં સુરસત્તમ

॥ શ્રીબ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
ન કશ્ચિચ્ચ જરાહીનો વિદ્યતેઽત્ર ધરાતલે ॥
મરણેન વિના નૈવ યસ્ય જન્મ ભવેત્ક્ષિતૌ

તથાપિ તવ દાસ્યામિ બહુધર્મરતસ્ય ચ ॥
તસ્માત્કુરુ મહાભાગ રાજ્યં ગત્વા નિજં ગૃહમ્

ભવેદ્બહુફલં રાજ્યં શ્મશાનં ભવનં યથા ॥
બહુકણ્ટકસંકીર્ણં ક્રૂરકર્મભિરાવૃતમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્ત્વા ચતુર્વક્ત્રસ્તતશ્ચાદર્શનં ગતઃ ॥
કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય પ્રેરિતઃ કાલધર્મણા ॥
પ્રોવાચ સચિવાન્સોઽથ પિતુર્વૈરમનુસ્મરન્

॥ અન્ધક ઉવાચ ॥ ॥
પિતાસ્માકં હતો દેવૈઃ પિતૃવ્યશ્ચ મહાબલઃ ॥
કપટેન ન શૌર્યેણ તસ્માત્તાન્સૂદયામ્યહમ્

કોઽર્થઃ પુત્રેણ જાતેન યો ન કૃત્યૈઃ સુશંસિતૈઃ ॥
પ્રાકટ્યં યાતિ સર્વત્ર વંશસ્યાગ્રે ધ્વજો યથા

॥ મંત્રિણ ઊચુઃ ॥ ॥
યુક્તમેતન્મહાભાગ યત્ત્વયા વ્યાહૃતં વચઃ ॥
વધ્યાઃસ્યુર્વિબુધાઃ સર્વે યેઽસ્માકં પરિપંથિનઃ ॥

।
અસ્માકં ખલ્વિમે લોકાઃ કે દેવાઃ કે દ્વિજાતયઃ ॥
યજ્ઞભાગાન્હરિષ્યામો હત્વા શક્રમુખાન્સુરાન્

એવં તે સમયં કૃત્વા સૈન્યેન મહતાન્વિતાઃ ॥
પ્રજગ્મુસ્ત્વરિતાસ્તત્ર યત્ર શક્રો વ્યવસ્થિતઃ

શક્રોઽપિ દાનવાનીકં દૃષ્ટ્વા તાન્સહસાગતાન્॥
આરુહ્યૈરાવણં નાગં યુદ્ધાર્થં નિર્યયૌ તદા

સહ દેવગણૈઃ સર્વૈર્વસુરુદ્રાર્કપૂર્વકૈઃ ॥
એતસ્મિન્નંતરે શક્રો વજ્રં રૌદ્રતમં ચ યત્

સમુદ્દિશ્યાંધકં તસ્મૈ મુમોચ પરવીરહા॥
સ હતસ્તેન વજ્રેણ વિહસ્ય દનુજોત્તમઃ

શક્રં પ્રોવાચ સંહૃષ્ટસ્તારનાદેન સંયુગે ॥
દૃષ્ટં બાહુબલં શક્ર તવાદ્ય સુચિરાન્મયા

અધુના પશ્ય ચાસ્માકં ત્વમેવ બલસૂદન

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્ત્વાથ ચાવિધ્ય ગદાં ગુર્વીં મુમોચ હ ॥
શતઘંટામહારાવાં નિર્મિતાં વિશ્વકર્મણા ॥

સર્વાયસમયીં ગુર્વીં યમજિહ્વાભિવાપરામ્ ॥
શતહસ્તાં પ્રમાણેન પ્રાણિનાં ભયવર્દ્ધિનીમ્

તયા વિનિહતઃ શક્રો મૂર્છાવ્યાકુલિતેંદ્રિયઃ ॥
ધ્વજયષ્ટિં સમાશ્રિત્ય નિવિષ્ટો ગજમૂર્દ્ધનિ

અથ સંમૂર્છિતં દૃષ્ટ્વા શક્રં સ્કન્દઃ પ્રકોપિતઃ ॥
મુમોચાથ નિજાં શક્તિમમોઘાં વજ્રસંનિભામ્

તામાયાંતીં સમાલોક્ય દાનવો નિશિતૈઃ શરૈઃ ॥
પ્રતિલોમાં તતશ્ચક્રે લીલયૈવ મહાબલઃ

તતઃ સ્કન્દોઽપિ સંગૃહ્ય ચાપં તં પ્રતિ સાયકાન્॥
મુમોચાશીવિષાકારાલ્લઁઘ્વસ્ત્રં તસ્ય દર્શયન્

એતસ્મિન્નન્તરે દેવાઃ સર્વે શસ્ત્રપ્રવૃષ્ટિભિઃ ॥
સમંતાચ્છાદયામાસુર્દાનવાનામનીકિનીમ્

તતસ્તુ દાનવાઃ સર્વે દેવતાનામનીકિનીમ્॥
પ્રહારૈઃ પીડયામાસુર્દુદ્રુવુસ્તે દિવૌકસઃ

તતો ભગ્નાન્સુરાન્દૃષ્ટ્વા સગણો વૃષવાહનઃ ॥
દર્શયામાસ ચાત્માનં દેવાનાશ્વાસયન્નિવ

મા ભૈષ્ટ દેવતાઃ સર્વાઃ પશ્યધ્વં મદ્વિચેષ્ટિતમ્ ॥
ઇત્યુક્ત્વા ભગવાઞ્છમ્ભુર્મંત્રૈરાથર્વણૈસ્તદા

આહ્વયામાસ વિશ્વેશાં પરાં શક્તિમનુત્તમામ્॥
આહૂતા પરમા શક્તિર્જગામ હરસંનિધિમ્

દૃષ્ટ્વા તામગ્રતઃ પ્રાપ્તાં સર્વૈદેવૈઃ સમન્વિતઃ ॥
અસ્તાવીત્પ્રણતો ભૂત્વા સ્તોત્રેણાનેન ભક્તિતઃ

॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
નમસ્તે દેવદેવેશિ નમસ્તે ભક્તિવલ્લભે ॥
સર્વગે સર્વદે દેવિ નમસ્તે વિશ્વધારિણિ

નમસ્તે શક્તિરૂપેણ સૃષ્ટિપ્રલયકારિણિ ॥
નમસ્તે પ્રભયા યુક્તે વિદ્યુજ્જ્વલિતકુણ્ડલે

ત્વં સ્વાહા ત્વં સ્વધા દેવિ ત્વં સૃષ્ટિસ્ત્વં શુચિર્ધૃતિઃ ॥
અરુંધતી તથેંદ્રાણી ત્વં લક્ષ્મીસ્ત્વં ચ પાર્વતી

યત્કિંચિત્સ્ત્રીસ્વરૂપં ચ સમસ્તં ભુવનત્રયે॥
તત્સર્વં ત્વત્સ્વરૂપં સ્યાદિતિ શાસ્ત્રેષુ નિશ્ચયઃ

॥ શ્રીદેવ્યુવાચ ॥ ॥
કિમર્થં ચ સમાહૂતા ત્વયાહં વૃષવાહન ॥
મંત્રૈરાથર્વણૈ રૌદ્રૈસ્તત્સર્વં મે પ્રકીર્તય

યેન તે કૃત્સ્નશઃ કૃત્યં પ્રકરોમિ યથોદિતમ્

॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
એતે શક્રાદયો દેવાઃ સર્વે સ્વર્ગાદ્વિવાસિતાઃ ॥
અંધકેન મહાભાગે દૈત્યાનામધિપેન ચ

તસ્માત્તસ્ય વધાર્થાય ગચ્છમાનસ્ય મે શૃણુ ॥
સાહાય્યં કુરુ મે ચાશુ સૂદયામિ રણાજિરે ॥

એતે માતૃગણાઃ સર્વે મયા દત્તાસ્તવાધુના ॥
ક્ષુત્ક્ષામાઃ સૂદયિષ્યંતિ દાનવાન્યે પુરઃ સ્થિતાઃ

યસ્માત્કેલીમયં રૂપં વિધાય ત્વં સહસ્રધા ॥
અનેકૈર્વિકૃતૈ રૂપૈઃ સમાહૂતાગ્નિમધ્યતઃ

તસ્માત્કેલીશ્વરીનામ ત્રૈલોક્યે ત્વં ભવિષ્યસિ ॥
અનેનૈવ તુ રૂપેણ યસ્ત્વાં ભક્ત્યાઽર્ચયિષ્યતિ

અષ્ટમ્યાં ચ ચતુર્દશ્યાં તસ્યાભીષ્ટં ભવિષ્યતિ ॥
યુદ્ધકાલેઽથ સંપ્રાપ્તે સ્તોત્રેણાનેન તે સ્તુતિમ્ ॥

યઃ કરિષ્યતિ ભૂપાલો જયસ્તસ્ય ભવિષ્યતિ ॥
અપિ સ્વલ્પસ્વસૈન્યસ્ય સ્વલ્પાશ્વસ્ય ચ સંગરે

ભવિષ્યતિ જયો નૂનં ત્વત્પ્રસાદાદસંશયમ્ ॥
એવં સા દેવદેવેન પ્રોક્તા કેલીશ્વરી તદા

પ્રસ્થિતા પુરતસ્તસ્ય ભવસૈન્યસ્ય હર્ષિતા ॥
સર્વૈર્માતૃગણૈઃ સાર્ધં રૌદ્રારાવૈઃસુભીષણૈઃ

યુદ્ધોત્સાહપરૈ રૌદ્રૈર્નાનાશસ્ત્રપ્રહારિભિઃ॥
અથ તે દાનવા દૃષ્ટ્વા સ્ત્રીસૈન્યં તત્સમાગતમ્

વિકૃતં વિકૃતાકારં વિકૃતાકારરાવણમ્ ॥
શસ્ત્રોદ્યતકરં સર્વયુદ્ધવાંછાપરાયણમ્

જહસુઃ સુસ્વરં કેચિત્કેચિન્નિર્ભર્ત્સયંતિ ચ ॥
અન્યે સ્ત્રીતિ પરિજ્ઞાય પ્રહરંતિ ન દાનવાઃ

વધ્યમાનાપિ લજ્જંતઃ પૌરુષે સ્વે વ્યવસ્થિતાઃ ॥
એતસ્મિન્નંતરે પ્રાપ્તો નારદો મુનિસત્તમઃ

અન્ધકાય સ વૃત્તાંતં કથયામાસ કૃત્સ્નશઃ ॥
નૈતાઃ સ્ત્રિયો દનુશ્રેષ્ઠ યુદ્ધાર્થં સમુપસ્થિતાઃ

એષા કૃત્યા વધાર્થાય તવ રુદ્રેણ નિર્મિતા ॥
યૈષા સિંહસમારૂઢા ચક્રાંકિતકરા સ્થિતા

એષા કેલીશ્વરીનામ વહ્નિકુણ્ડાદ્વિનિર્ગતા ॥
એતાભિઃ સહ રૌદ્રાભિઃ સ્ત્રીભિર્મંત્રબલાશ્રયાત્

સ્વરક્તેન કૃતે હોમે દેવદેવેન શમ્ભુના ॥
સ એષ ભગવાન્ક્રુદ્ધઃ સ્વયમભ્યેતિ તેંઽતિકમ્

યુદ્ધાય નિજહર્મ્યે તાન્સ્થાપયિત્વા સુરોત્તમાન્ ॥॥
પ્રતિજ્ઞાય વધં તુભ્યં પુરતઃ પરમેષ્ઠિનઃ

એતજ્જ્ઞાત્વા મહાભાગ યદ્યુક્તં તત્સમાચર

॥ અન્ધક ઉવાચ ॥ ॥
નાહં બિભેમિ રુદ્રસ્ય તથાન્યસ્યાપિ કસ્યચિત્ ॥
ન સ્ત્રીણાં પ્રહરિષ્યામિ પાલયન્પુરુષવ્રતમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં પ્રવદતસ્તસ્ય દાનવસ્ય મહાત્મનઃ ॥
આક્રંદઃ સુમહાઞ્જજ્ઞે તસ્મિન્દેશે સમંતતઃ

ભક્ષ્યન્તે દાનવાઃ કેચિદ્વધ્યન્તે ત્વથ ચાપરે ॥
અર્ધભક્ષિત ગાત્રાશ્ચ પ્રણશ્યંતિ તથા પરે

યુધ્યમાનાસ્તથૈવાન્યે શક્તિમંતોઽપિ દાનવાઃ ॥
ભક્ષ્યંતે માતૃભિસ્તત્ર સાયુધાશ્ચ સવાહનાઃ

તચ્છ્રુત્વા સ મહાક્રંદમંધકઃ ક્રોધમૂર્છિતઃ॥
આદાય ખડ્ગમુત્તસ્થૌ કિમિદં કિમિદં બ્રુવન્

અથ પશ્યતિ વિધ્વસ્તાન્દાનવાન્બલદર્પિતાન્ ॥
ભક્ષ્યમાણાસ્તથૈવાન્યાન્પલાયનપરાયણાન્

અન્યેષાં નિહતાનાં ચ રુદંત્યો નિકટસ્થિતાઃ ॥
સ પશ્યતિ પ્રિયા ભાર્યાઃ પ્રલપંત્યોઽતિદુઃખિતાઃ

।
અથ તત્કદનં દૃષ્ટ્વા અંધકઃ ક્રોધમૂર્છિતઃ ॥
ભર્ત્સયામાસ તાઃ સર્વા યોગિનીઃ સમરોદ્યતાઃ

ન ચ તાસ્તસ્ય દૈત્યસ્ય ભયં ચક્રુઃ કથંચન ॥।
કેવલં સૂદયંતિ સ્મ ભક્ષયંતિ ચ દાનવાન્

તતઃ સ દાનવસ્તાસાં દૃષ્ટ્વા તચ્ચેષ્ટિતં રુષા ॥
સ્વસ્ય ગાત્રસ્ય રક્ષાં સ ચકાર ભયસંકુલઃ

॥
તમોઽસ્ત્રં મુમુચે રૌદ્રં કૃત્વા રાવં સ તત્ક્ષણાત્ ॥
એતસ્મિન્નંતરે કૃત્સ્નં ત્રૈલોક્યં તમસા વૃતમ્

ન કિંચિજ્જ્ઞાયતે તત્ર સમં વિષમમેવ ચ ॥
કેવલં દાનવેન્દ્રશ્ચ સર્વં પશ્યતિ નેતરઃ

તતઃ સ સૂદયામાસ યોગિનીસ્તાઃ શિતૈઃ શરૈઃ ॥
યથાયથા પરા નાર્યસ્તાદૃગ્રૂપા ભવન્તિ ચ

અથ દૃષ્ટ્વા પરાં વૃદ્ધિં યોગિનીનાં સ દાનવઃ ॥
સંહારં તસ્ય ચાસ્ત્રસ્ય ચકાર ભયસંકુલઃ

તતઃ શુક્રં સમાસાદ્ય દીનઃ પ્રાહ કૃતાંજલિઃ ॥
પશ્ય મે ભાર્ગવશ્રેષ્ઠ સ્ત્રીભિર્યત્કદનં કૃતમ્

અવધ્યાભિર્મમાસ્ત્રાણાં મંત્રશક્ત્યા સુરદ્વિષઃ ॥
ઉત્પન્નાભિઃ પ્રભૂતાભિર્હતં મે સર્વતો બલમ્

॥
તસ્માત્ત્વમપિ તાં વિદ્યાં પ્રસાધય મહામતે ॥
યદિ મે વાંછસિ શ્રેયો નાન્યથાસ્તિ જયો રણે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યેઽન્ધકાસુરવધવૃત્તાન્તે શંકરકૃતકેલીશ્વરીપ્રાદુર્ભાવવર્ણનંનામૈકોનપંચાશદુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ