સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.147

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તથાન્યોઽપિ ચ તત્રાસ્તિ દેવઃ પુત્રપ્રદો નૃણામ્ ॥
વટિકેશ્વર નામા ચ સર્વપાપહરો હરઃ

યસ્મિન્વટિકયા પૂર્વં તપસ્તપ્તં દ્વિજોત્તમાઃ ॥
પ્રાપ્તા પુત્રં શુકે યાતે વનં વ્યાસાત્કપિંજલમ્

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
કસ્યાસૌ વટિકા તત્ર કથં તપ્તવતી તપઃ ॥
કસ્માદ્ગૃહં પરિત્યક્ત્વા શુકોઽપિ વનમાશ્રિતઃ

કથં કપિજલં પુત્રં વ્યાસાલ્લેભે શુચિસ્મિતા

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
આસીદ્વ્યાસસ્ય વિપ્રેંદ્રાઃ કલત્રાર્થં મતિઃ ક્વચિત્ ।
નિષ્કામસ્ય પ્રશાંતસ્ય સર્વજ્ઞસ્ય મહાત્મનઃ

તતઃ ક્ષયમનુપ્રાપ્તે વંશે કુરુસમુદ્ભવે ॥
વિચિત્રવીર્યમાસાદ્ય પાર્થિવં દ્વિજસત્તમાઃ

સત્યવત્યાઃ સમાદેશાત્તસ્ય ક્ષેત્રે તતઃ પરમ્ ॥
સ પુત્રાઞ્જનયામાસ ત્રીઞ્છૂરાન્પાંડુપૂર્વકાન્

વાનપ્રસ્થવ્રતે તિષ્ઠન્સકૃન્મૈથુનતત્પરઃ ॥
ક્ષેત્રજૈસ્તનયૈર્વંશે કુરોસ્તસ્માદુપસ્થિતે

તતઃ સ ચિંતયામાસ ભાર્યામદ્ય કરોમ્યહમ્ ॥
ગાર્હસ્થ્યેનાથ ધર્મેણ સાધયામિ શુભાં ગતિમ્

તતઃ સ પ્રાર્થયામાસ જાબાલિં તુ સુતાં શુભામ્ ॥
વટિકાખ્યાં શુભાં કન્યાં સ દદૌ તસ્ય સત્વરમ્

તતસ્તયા સમેતઃ સ વનવાસં સમાશ્રિતઃ ॥
વાનપ્રસ્થાશ્રમે તિષ્ઠન્કૃતમૈથુનતત્પરઃ

તતો ગર્ભવતી જજ્ઞે પિંજલા તસ્ય પાર્શ્વતઃ ॥
ઋતૌ મોહનમાસાદ્ય વ્યાસાત્સત્યવતીસુતાત્

અથ યાતિ પરાં વૃદ્ધિં સ ગર્ભસ્તત્ર સંસ્થિતઃ ॥
ઉદરે વ્યાસભાર્યાયાઃ શુક્લપક્ષે યથા શશી

એવં સંગચ્છતસ્તસ્ય વૃદ્ધિં ગર્ભસ્ય નિત્યશઃ ॥
દ્વાદશાબ્દા અતિક્રાંતા ન જન્મ સમવાપ્નુયાત્

યત્કિંચિચ્છૃણુતે તત્ર ગર્ભસ્થોઽહિ વચઃ ક્વચિત્ ॥
તત્સર્વં હૃદિસંસ્થં ચ ચક્રે પ્રજ્ઞાસમન્વિતઃ

વેદાઃ સાંગાઃ સમાધીતા ગર્ભવાસેઽપિ તેન ચ ॥
સ્મૃતયશ્ચ પુરાણાનિ મોક્ષશાસ્ત્રાણિ કૃત્સ્નશઃ

તત્રસ્થોઽપિ દિવા નક્તં સ્વાધ્યાયં પ્રકરોતિ સઃ ॥
ન ચ જન્મોત્થજાં બુદ્ધિં કથંચિદપિ ચિંતયેત્

સાપિ માતા પરા પીડાં નિત્યં યાતિ તથાકુલા ॥
યથાયથા સ સંયાતિ વૃદ્ધિં જઠરમાશ્રિતઃ

તતશ્ચ વિસ્મયાવિષ્ટો વ્યાસો વચનમબ્રવીત્ ॥
કસ્ત્વં મદ્ગૃહિણીકુક્ષૌ પ્રવિષ્ટો ગર્ભરૂપધૃક્

ન નિષ્ક્રામસિ કસ્માત્ત્વં કિમેતાં સૂદયિષ્યસિ ॥ ॥
॥ ગર્ભ ઉવાચ ॥ ॥
રાક્ષસોઽહં પિશાચોહં દેવોઽહં માનુષસ્તથા

।
ગજોઽહં તુરગશ્ચાપિ કુક્કુટશ્છાગ એવ ચ ॥
યોનીનાં ચતુરાશીતિસહસ્રાણિ ચ સંખ્યયા

ભ્રાંતોઽહં તેષુ સર્વેષુ તત્કોઽહં પ્રબ્રવીમિ કિમ્ ॥
સાંપ્રતં માનુષો ભૂત્વા જઠરં સમુપાશ્રિતઃ

માનુષં ન કરિષ્યામિ નિષ્કામં ચ કથંચન ॥
નિર્વિષ્ટો ભ્રમમાણોઽત્ર સંસારે દારુણે તતઃ

અત્રસ્થો ભવનિર્મુક્તો યોગાભ્યાસરતઃ સદા ॥
મોક્ષમાર્ગં પ્રયાસ્યામિ સ્થાનાન્મોક્ષમસંશયમ્

તાવજ્જ્ઞાનં ચ વૈરાગ્યં પૂર્વજાતિસ્મૃતિર્યથા ॥
યાવદ્ગર્ભસ્થિતો જન્તુઃ સર્વોઽપિ દ્વિજસત્તમ

યદા ગર્ભાદ્વિનિષ્ક્રાંતઃ સ્પૃશ્યતે વિષ્ણુમાયયા ॥
તદા નાશં વ્રજત્યાશુ સત્યમેતદસંશયમ્

તસ્માન્નાહં દ્વિજશ્રેષ્ઠ નિષ્ક્રમિષ્યે કથંચન ॥
ગર્ભાદસ્માત્પ્રયાસ્યામિ સ્થાનાન્મોક્ષમસંશયમ્

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
ન ભવિષ્યતિ તે માયા વૈષ્ણવી સા કથંચન ॥
સુઘોરાન્નરકાદસ્માન્નિષ્ક્રમસ્વ વિગર્હિતાત્

ગર્ભવાસાત્તતો યોગં સમાશ્રિત્ય શિવં વ્રજ ॥
તસ્માદ્દર્શય મે વક્ત્રં સ્વકીયં યેન મે ભવેત્ ॥
આનૃણ્યં પિતૃલોકસ્ય તવ વક્ત્રસ્ય દર્શનાત્

॥ ગર્ભ ઉવાચ ॥ ॥
વાસુદેવં પ્રતિભુવં યદિ મે ત્વં પ્રયચ્છસિ ॥
ઇદાનીં યત્સ્વયં તન્મે જન્મ સ્યાન્નાન્યથા દ્વિજ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તતો વ્યાસો દ્રુતં ગત્વા દ્વારકાં પ્રતિ દુઃખિતઃ ॥
કથયામાસ વૃત્તાંતં વિસ્તરાચ્ચક્રપાણિને

તેનૈવ સહિતઃ પશ્ચાત્સ્વગૃહં પુનરાગતઃ ॥
વ્યાસઃ પ્રતિભુવં તસ્મૈ દાતું વિષ્ણું નિરંજનમ્

॥ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ॥ ॥
પ્રતિભૂરસ્મિ નાશાય માયાયાસ્તવ નિર્ગમે ॥
મદ્વાક્યાન્નિષ્ક્રમં કૃત્વા ગચ્છ મોક્ષમનુત્તમમ્

તતો દ્રુતં વિનિષ્ક્રાંતો વિષ્ણુવાક્યેન સ દ્વિજાઃ ॥
દ્વાદશાબ્દપ્રમાણસ્તુ યૌવનસ્ય સમીપગઃ

તતઃ પ્રણમ્ય દૈત્યારિં વ્યાસં ચ જનનીં તથા ॥
પ્રસ્થિતો વનવાસાય તત્ક્ષણાદ્વ્યાસનંદનઃ

અથ તં સ મુનિઃ પ્રાહ તિષ્ઠ પુત્રાત્મમંદિરે ॥
સંસ્કારાઞ્જાતકાદ્યાંશ્ચ યેન તે પ્રકરોમ્યહમ્

॥ શિશુરુવાચ ॥ ॥
સંસ્કારાઃ શતશો જાતા મમ જન્મનિજન્મનિ ॥
ભવાર્ણવે પરિક્ષિપ્તો યૈરહં બન્ધનાત્મકૈઃ

॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
શુકવજ્જલ્પતે યસ્માત્તવાયં પુત્રકો મુને ॥
તસ્માચ્છુકોઽયં નામ્નાસ્તુ યોગવિદ્યાવિચક્ષણઃ

નાયં સ્થાસ્યતિ હર્મ્યે સ્વે મોહમાયાવિવર્જિતઃ ॥
તસ્માદ્ગચ્છતુ મા સ્નેહં ત્વં કુરુષ્વાસ્ય સંભવમ્

અહં ગૃહં પ્રયાસ્યામિ ત્વં મુક્તઃ પૈતૃકાદૃણાત્॥
દર્શનાદેવ પુત્રસ્ય સત્યમેતન્મયોદિતમ્

એવમુક્ત્વા હૃષીકેશો વ્યાસમામંત્ર્ય સત્વરમ્॥
વિહગાધિપમારૂઢઃ પ્રયયૌ દ્વારકાં પ્રતિ

તતો ગતે હૃષીકેશે વ્યાસઃ પુત્રમુવાચ હ ॥
પ્રસ્થિતં વનવાસાય નિઃસ્પૃહં સ્વગૃહં પ્રતિ

॥ વ્યાસ ઉવાચ॥ ॥
ગૃહસ્થધર્મરિક્તાનાં પિતૃવાક્યં પ્રણશ્યતિ ॥
પિતૃવાક્યં તુ યો મોહાન્નૈવ સમ્યક્સમાચરેત્॥
સ યાતિ નરકં તસ્માન્મદ્વાક્યાત્પુત્ર મા વ્રજ

॥ શુક ઉવાચ ॥ ॥
યથાદ્યાહં ત્વયા જાતો મયા ત્વં ચાન્યજન્મનિ ॥
સંજાતોઽસિ મુનિશ્રેષ્ઠ તથાહમપિ તે પિતા

તસ્માદ્વાક્યં ત્વયા કાર્યં યદ્યેષા ધર્મસંસ્થિતિઃ ॥
નાહં નિષેધનીયસ્તુ વ્રજમાનસ્તપોવનમ્

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
બ્રાહ્મણસ્ય ગૃહે જન્મ પુણ્યૈઃ સંપ્રાપ્યતે નૃભિઃ ॥
સંસ્કારાન્યત્ર સંપ્રાપ્ય વેદોક્તાન્મુનિરાપ્યતે

॥ શુક ઉવાચ ॥ ॥
સંસ્કારૈરાપ્યતે મુક્તિર્યદિ કર્મ શુભં વિના ॥
પાખંડિનોઽપિ યાસ્યંતિ તન્મુક્તિં વ્રતધારિણઃ

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
બ્રહ્મચારી ભવેત્પૂર્વં ગૃહસ્થશ્ચ તતઃ પરમ્ ॥
વાનપ્રસ્થો યતિશ્ચૈવ તતો મોક્ષમવાપ્નુયાત્

॥ શુક ઉવાચ ॥ ॥
બ્રહ્મચર્યેણ ચેન્મોક્ષસ્તત્ષણ્ઢાનાં સદા ભવેત્ ॥
ગૃહસ્થાશ્રમિણાં ચેત્સ્યાત્તત્સર્વં મુચ્યતે જગત્

અથવા વનરક્તાનાં તન્મૃગાણાં પ્રજાયતે

અથવા યતિધર્માણાં યદિ મોક્ષો ભવેન્નૃણામ્ ॥
દરિદ્રાણાં ચ સર્વેષાં તન્મુક્તિઃ પ્રથમા ભવેત્

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
ગૃહસ્થધર્મરક્તાનાં નૃણાં સન્માર્ગગામિનામ્ ॥
ઇહ લોકઃ પરશ્ચૈવ મનુના સંપ્રકીર્તિતઃ

॥ શ્રીશુક ઉવાચ ॥ ॥
ગૃહગુપ્તૌ સુગુપ્તાનાં બંધાનાં બંધુબંધનૈઃ ॥
મોહરાગસમાવેશાત્સન્માર્ગ ગમનં કુતઃ

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ।
કષ્ટં વને નિવસતોઽત્ર સદા નરસ્ય નો કેવલં નિજતનુપ્રભવં ભવેચ્ચ ।
દૈવં ચ પિત્ર્યમખિલં ન વિભાતિ કૃત્યં તસ્માદ્ગૃહે નિવસતાત્મહિતં પ્રચિન્ત્યમ્

॥ શ્રીશુકદેવ ઉવાચ ॥ ॥
ભાવેન ભાવિતમહાતપસાં મુનીનાં તિષ્ઠન્તિ તાવદખિલાનિ તપઃફલાનિ ॥
યત્તે નિકાશશરણાઃ પુરુષા ન જાતુ પશ્યંત્યસજ્જનમુખાનિ સુખં તદેવ

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
ગૃહં પરિગ્રહઃ પુંસાં ગૃહસ્થાશ્રમધર્મિણામ્ ॥
ઇહલોકે પરે ચૈવ સુખં યચ્છતિ શાશ્વતમ્

॥ શ્રીશુક ઉવાચ ॥ ॥
શીતં હુતાશાદપિ દૈવયોગાત્સઞ્જાયતે ચન્દ્રમસોઽપિ તાપઃ ॥
પરિગ્રહાત્સૌખ્યસમુદ્ભવોઽત્ર ભૂતોઽભવદ્ભાવિ ન મર્ત્યલોકે

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
સુપુણ્યૈર્લભ્યતે કૃચ્છ્રાન્માનુષ્યં ભુવિ દુર્લભમ્ ॥
તસ્મિઁલ્લબ્ધે ન કિં લબ્ધં યદિ સ્યાદ્ગૃહધર્મવિત્

॥ શ્રીશુકદેવ ઉવાચ ॥ ॥
યદિ સ્યાજ્જ્ઞાનસંયુક્તો જન્મકાલેત્ર માનવઃ ॥
નિજાવસ્થાં સમાલોક્ય તજ્જ્ઞાનં હિ વિલીયતે

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
મુદિતસ્યાપિ પુત્રસ્ય ગર્દભસ્યાર્ભકસ્ય ચ ॥
ભસ્મલોલસ્ય લોકસ્ય શબ્દોઽપિ રટતો મુદે

॥ શ્રીશુક ઉવાચ ॥ ॥
રસતા સર્પતા ધૂલિ લોકે ત્વશુચિના ચિરમ્ ॥
મુનેઽત્ર શિશુના લોકસ્તુષ્ટિં યાતિ સ બાલિશઃ

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
પુંનામાસ્તિ મહારૌદ્રો નરકો યમમન્દિરે ॥
પુત્રહીનો વ્રજેત્તત્ર તેન પુત્રઃ પ્રશસ્યતે

॥ શ્રીશુક ઉવાચ ॥ ॥
યદિ સ્યાત્પુત્રતઃ સ્વર્ગઃ સર્વેષાં સ્યાન્મહામુને ॥
શૂકરાણાં શુનાં ચૈવ શલભાનાં વિશેષતઃ ॥

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
પિતૄણામનૃણો મર્ત્યો જાયતે પુત્રદર્શનાત્ ॥
પૌત્રસ્યાપિ ચ દેવાનાં પ્રપૌત્રસ્ય દિવાશ્રયઃ

॥
શુક ઉવાચ ॥ ॥
ચિરાયુર્જ્જાયતે ગૃધ્રઃ સંતતિં પશ્યતે નિજામ્ ॥
ક્રમેણ સંતતં કિં ન સ મોક્ષં પ્રતિપદ્યતે

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્ત્વા પરિત્યજ્ય પિતરં સ વનં ગતઃ ॥
માતરં ચ સુદુઃખાર્તાં પ્રલપન્તીમનેકધા

તં દૃષ્ટ્વા દુઃખિતો વ્યાસો નિરાશઃ પુત્રદર્શને ॥
પુત્રશોકાભિસંતપ્તો ભાર્યયા સહિતોઽભવત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે શ્રીહાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે વ્યાસશુકસંવાદવર્ણનંનામ સપ્તચત્વારિંશદુત્તરશતતમોધ્યાયઃ