સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.139

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ધર્મરાજેશ્વરોત્થં ચ માહાત્મ્યં દ્વિજસત્તમાઃ ॥
યન્મયા પ્રશ્રુતં પુણ્યં સકાશાત્સ્વપિતુઃ પુરા

તદહં કીર્તયિષ્યામિ શૃણુધ્વં સુસમાહિતાઃ ॥
ત્રૈલોક્યેઽપિ સુવિખ્યાતં સર્વ પાતકનાશનમ્

તત્ર ક્ષેત્રે પુરા વિપ્રઃ કશ્યપાન્વયસંભવઃ ॥
ઉપાધ્યાય ઇતિ ખ્યાતો વેદવિદ્યાપરાયણઃ

પશ્ચિમે વયસિ પ્રાપ્તે તસ્ય પુત્રો બભૂવ હ ॥
સ્વાધ્યાયનિયમસ્થસ્ય પ્રભૂતવિભવસ્ય ચ

પઞ્ચવર્ષકમાત્રસ્તુ યદા જજ્ઞે ચ તત્સુતઃ ॥
તદા મૃત્યુવશં પ્રાપ્તઃ પિતૃમાતૃસુદુઃખકૃત્

તતઃ સ બ્રાહ્મણઃ કોપં ચક્રે વૈવસ્વતોપરિ ॥
ધર્મરાજગૃહં પ્રાપ્તં દૃષ્ટ્વા નિજકુમારકમ્

આદાય સલિલં હસ્તે શુચિર્ભૂત્વાસમાહિતઃ ॥
પ્રદદૌ દારુણં શાપં ધર્મરાજાય દુઃખિતઃ

અપુત્રોઽદ્ય કૃતો યસ્માદહં તેન દુરાત્મના ॥
અતઃ સોઽપિ ચ દુષ્ટાત્મા યમોઽપુત્રો ભવિષ્યતિ

તથાસ્ય ભૂતલે લોકો નૈવ પૂજાં વિધાસ્યતિ ॥
કીર્તયિષ્યતિ નો નામ યથાન્યેષાં દિવૌકસામ્

યઃ કશ્ચિત્પ્રાતરુત્થાય નામ ચાસ્ય ગ્રહી ષ્યતિ ॥
મંગલ્યકરણે ચાથ વિઘ્નં તસ્ય ભવિષ્યતિ

તં શ્રુત્વા તસ્ય વિપ્રસ્ય યમઃ શાપં સુદારુણમ્ ॥
સ્વધર્મે વર્તમાનસ્તુ તતો દુઃખા ન્વિતોઽભવત્

એતસ્મિન્નંતરે ગત્વા બ્રહ્મણઃ સદનં પ્રતિ ॥
કૃતાંજલિપુટો ભૂત્વા યમઃ પ્રાહ પિતામહમ્

પશ્ય દેવેશ શપ્તોઽહં નિર્દોષોપિ દ્વિજન્મના ॥
સ્વધર્મે વર્તમાનસ્તુ યથાન્યઃ પ્રાકૃતો જનઃ

તસ્માદહં ત્યજિષ્યામિ નિયોગં તે પિતામહ ॥
બ્રહ્મશાપભયા દ્ભીતઃ સત્યમેતન્મયોદિતમ્

પુરા માંડવ્યશાપેન શૂદ્રયોન્યવતારિતઃ ॥
સાંપ્રતં પુત્રરહિતઃ કૃતોઽપૂજ્યશ્ચ સત્તમ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા દીનં વૈવસ્વતસ્ય ચ ॥
તત્કાલોચિતમાહેદં સ્વયમેવ શતક્રતુઃ

યુક્તમુક્તમનેનૈતદ્ધર્મરાજેન પદ્મજ ॥
નિયોગે વર્તમાનેન તાવકીયે સુરેશ્વર

અવશ્યમેવ મર્ત્યે ચ મનુષ્યાઃ સમયે સ્થિતાઃ॥
બાલ્યે વા યૌવને વાથ વાર્ધક્યે વા પિતામહ ॥
સંહર્તવ્યા ન સંદેહો નાકાલે ચ કથંચન

એતદેવ કૃતં નામ ધર્મરાજાખ્યમુત્તમમ્ ॥
ત્વયા ચ સમમિત્રસ્ય સમશસ્ત્રોર્મહાત્મનઃ

તસ્માદદ્ય સમાલોક્ય કશ્ચિદેવ વિચિંત્યતામ્ ॥
ઉપાયો યેન નિર્દોષો નિયોગં કુરુતે તવ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
બ્રહ્મશાપં ન શક્તોઽહ મન્યથાકર્તુમેવચ ॥
ઉપાયં ચ કરિષ્યામિ સાંપ્રતં ત્રિદશાધિપ

તતો ધ્યાનં પ્રચક્રે સ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ॥
તદર્થં સર્વદેવાનાં પુરતઃ સુસ માહિતઃ

તસ્યૈવં ધ્યાનસક્તસ્ય પ્રાદુર્ભૂતાઃ સમંતતઃ ॥
મૂર્તા રોગાઃ સુરૌદ્રાસ્તે વાતગુલ્મકફાત્મકાઃ ॥
અષ્ટોત્તરશતપ્રાયાઃ પ્રોચુસ્તં ચ કૃતાદરાઃ

॥ રોગા ઊચુઃ ॥ ॥
કિમર્થં દેવદેવેશ ત્વયા સૃષ્ટા વયં વિભો ॥
આદેશો દીયતાં શીઘ્રં પ્રસાદઃ ક્રિયતામિતિ

॥
॥ વ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
વ્રજધ્વં ભૂતલે શીઘ્રં મમાદેશાદસંશયમ્ ॥
યમાદેશાન્મનુષ્યેષુ ગન્તવ્યમવિકલ્પિતમ્

એવમુક્ત્ત્વા તુ તાન્રોગાંસ્તતઃ પ્રાહ પિતામહઃ ॥
ધર્મરાજં સમીપસ્થં ભૃશં દીનમધોમુખમ્ ॥ ૨૬
એતે તે વ્યાધયઃ સર્વે મયા યમ નિયોજિતાઃ ॥
સાહાય્યં ચ કરિષ્યંતિ સર્વકૃ ત્યેષુ સર્વદા

યઃ કશ્ચિદધુના મર્ત્યો ગતાયુઃ સંપ્રપદ્યતે ॥
વધાય તસ્ય યત્નેન ત્વયા પ્રેષ્યાઃ સદૈવ તુ

એતેષાં જાયતે તેન જનનાશસમુદ્ભવઃ ॥
અપવાદો ધરાપૃષ્ઠે ન ચ સંજાયતે તવ

તસ્માદ્ગત્વા નિજં સ્થાનં સ્વાધિકારપરો ભવ ॥
મમાદેશાદસંદિગ્ધં નૈવં દોષમવાપ્સ્યસિ

।
તતસ્તાન્સકલાન્વ્યાધીન્ગૃહીત્વા રવિનંદનઃ॥
યમલોકં સમાસાદ્ય તતઃ પ્રોવાચ સાદરમ્

પૃષ્ટ્વાપૃષ્ટ્વા ચ ગંતવ્યં ચિત્રગુપ્તં ધરાતલે ॥
ગંતવ્યં જનનાશાય સમયે સમુપસ્થિતે

પરમસ્તિ મયા તત્ર સ્થાપિતં લિંગમુત્તમમ્ ।
હાટકેશ્વરજેક્ષેત્રે સર્વપાતકનાશનમ્

યસ્તં પશ્યતિ સદ્ભક્ત્યા પ્રાતરુત્થાય માનવઃ ॥
સ યુષ્માભિઃ સદા ત્યાજ્યો દૂરતો વચનાન્મમ

એવમુક્ત્વા સ તાન્વ્યાધીંસ્તતો વૈવસ્વતઃ સ્વયમ્ ॥
તસ્ય વિપ્રસ્ય તં પુત્રં ગૃહીત્વા સત્વરં યયૌ ॥
તસ્યૈવ મંદિરે રમ્યે કૃત્વા રૂપં દ્વિજન્મનઃ

અથાસૌ બ્રાહ્મણો દૃષ્ટ્વા સ્વં પુત્રં ગૃહમાગતમ્ ॥
સહિતં વિપ્રરૂપેણ ધર્મરાજેન ધીમતા

તતઃ પ્રહૃષ્ટચિત્તેન સત્વરં સમ્મુખો યયૌ ॥
પુત્રપુત્રેતિ જલ્પન્સ નિજભાર્યાસમન્વિતઃ

પરિષ્વજ્ય તતો ભૂયો વાષ્પપર્યાકુલેક્ષણઃ ॥
આઘ્રાય ચ તતો મૂર્ધ્નિ વાક્યમેતદુવાચ હ

॥ બ્રાહ્મણ ઉવાચ ॥ ॥
કથં પુત્ર સમાયાતસ્ત્વં તસ્મા દ્યમમંદિરાત્ ॥
ન કશ્ચિત્પુનરાયાતિ યત્ર ગત્વાઽપિ વીર્યવાન્

કિં વા ચૈતત્સમુત્પન્નમિન્દ્રજાલં મમાંતિકમ્ ॥
કિં વા સ્વપ્નમિદં કિં વા મમાયં દૃષ્ટિવિભ્રમઃ

।
કશ્ચાયં બ્રાહ્મણઃ પાર્શ્વે તવ સંતિષ્ઠતે સુત ॥
દિવ્યેન તેજસા યુક્તસ્તં નમામ્યહમાત્મજ

॥ પુત્ર ઉવાચ ॥ ॥
એષ બ્રાહ્મણરૂપેણ સમાયાતો યમઃ સ્વયમ્ ॥
મામાદાય કૃપાવિષ્ટો જ્ઞાત્વા ત્વાં દુઃખસંયુતમ્

તસ્માત્ત્વં કુરુ તાતાસ્ય શાપાનુગ્રહમદ્ય વૈ॥
ગૃહપ્રાપ્તસ્ય સુસ્નેહાદ્યદ્યહં તવ વલ્લભઃ

તતસ્તસ્ય પ્રણામં સ કૃત્વા બ્રાહ્મણસત્તમઃ ॥
વ્રીડયાઽધોમુખો ભૂત્વા તતઃ પ્રોવાચ સાદરમ્

॥
॥ બ્રાહ્મણ ઉવાચ ॥ ॥
અદ્ય મે સફલં જન્મ જીવિતં ચ સુજીવિતમ્ ॥
યત્પુત્રસ્ય મમ પ્રાપ્તિર્ગતસ્ય યમસાદનમ્ । ૪૫ ॥
ત્વં ચ પુત્રકૃતે તાત સન્તોષં પરમં ગતઃ ॥
તસ્માત્પુત્રેણ સંયુક્તો યથાયં સ્યાત્તથા કુરુ

॥ બ્રાહ્મણ ઉવાચ ॥ ॥
ન મે સ્યાદનૃતં વાક્યં કદા ચિદપિ પુત્રક ॥
અપિ સ્વૈરેણ યત્પ્રોક્તં કિં પુનર્દુઃખિતેન ચ

તસ્માત્તસ્ય ભવેત્પુત્રો દૈવયોનિસમુદ્ભવઃ ॥
ન કથંચિદપિ પ્રાજ્ઞ મમ શાપવશાદ્ધ્રુવમ્

ભવિષ્યતિ સુતશ્ચાન્યો માનુષીયોનિસંભવઃ ॥
રાજસૂયાશ્વમેધાભ્યાં યશ્ચૈનં તારયિષ્યતિ

કોઽર્થઃ પુત્રેણ જાતેન યો ન સંતારણક્ષમઃ ॥
પિતૃપક્ષં શુભં કર્મ કૃત્વા સર્વોત્તમં ભુવિ

તથા પૂજાકૃતે યોઽસ્ય શાપો દત્તશ્ચ વૈ પુરા ॥
તત્રાપિ શૃણુ મે વાક્યં તસ્ય પુત્રક જલ્પતઃ

વેદોક્તૈર્વિવિધૈર્મન્ત્રૈર્યા પૂજા ચાસ્ય સંસ્થિતા ॥
ન ભવિષ્યતિ સા લોકે કથંચિદપિ પુત્રક

અસ્ય માનુષસંભૂતૈર્મન્ત્રૈઃ પૂજા ભવિષ્યતિ ॥
વિશિષ્ટા સર્વદેવેભ્યઃ સત્યમેતન્મયોદિતમ્

॥ પુત્ર ઉવાચ ॥ ॥
અહમેનં પ્રતિષ્ઠાપ્ય દ્રિજશ્રેષ્ઠ મહીતલે ॥
સમ્યગારાધયિષ્યામિ કિમન્યૈર્વિબુધૈર્મમ

તસ્માત્સંકીર્તયિષ્યામિ મંત્રાન્માનુષસંભવાન્ ॥
તથા પૂજાવિધાનં ચ ત્વત્પ્રસાદેન પૂર્વજ

તતઃ સુગં નઃ પન્થેતિ તસ્ય મંત્રં વિધાય સઃ ॥
સમાચરત્પ્રહૃષ્ટાત્મા ધર્મરાજસ્ય શૃણ્વતઃ

તચ્છ્રુત્વાથ યમઃ પ્રોચ્ચૈઃ સુપ્રસન્નેન ચેતસા ॥
તં બ્રાહ્મણ મુવાચેદં હર્ષગદ્ગદયાગિરા

॥ યમ ઉવાચ ॥ ॥
કથંચિદપિ વિપ્રેદ્ર ન મે સ્યાદ્દર્શનં વૃથા ॥
અન્યેષામપિ દેવાનાં તસ્માત્પ્રાર્થય વાંછિ તમ્

॥ બ્રાહ્મણ ઉવાચ ॥ ॥
તવાર્ચાં મમ પુત્રોઽયં સ્થાપયિષ્યતિ યામિહ ॥
તામનેનૈવ મંત્રેણ યઃ કશ્ચિત્પૂજયેદ્દ્વિજઃ

ભવેત્સંવત્સરં યાવત્સંપ્રાપ્તે પંચમીદિને ॥
મા તસ્ય પુત્રશોકો હિ ઇહ લોકે કથઞ્ચન

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
સ તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય સંપ્રહૃષ્ટમના યમઃ ॥
યમલોકં જગામાથ સ્વાધિકારપરોઽભવત્

સોઽપિ બ્રાહ્મણદાયાદઃ કૃત્વા પ્રાસાદમુત્તમમ્ ॥
યમમારાધયામાસ મધ્યે સંસ્થાપ્ય ભક્તિતઃ ॥
પિત્રા ચોક્તેન મન્ત્રેણ તેનૈવ વિધિપૂર્વકમ્

તતશ્ચ ક્રમશઃ પ્રાપ્ય પુત્રપૌત્રાનનેકશઃ ॥
કાલધર્મમનુપ્રાપ્તશ્ચિરં સ્થિત્વા મહીતલે

એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં પુરાણેયત્પુરા શ્રુતમ્॥
યશ્ચૈતત્કીર્તયેદ્ભક્ત્યા સંપ્રાપ્તે પંચમીદિને ॥
નાપમૃત્યુર્ભવેત્તસ્ય ન ચ શોકઃ સુતોદ્ભવઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ધર્મરાજેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામૈકોનચત્વારિંશદુત્તર શતતમોઽધ્યાયઃ