સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.135

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તથાન્યાપિ ચ તત્રાસ્તિ દીર્ઘિકાખ્યા સુશોભના ॥
સરસી લોકવિખ્યાતા સર્વપાતકનાશની

યસ્યાં સ્નાતો નરઃ સમ્યગ્ભાસ્કરસ્યોદયં પ્રતિ ॥
જ્યેષ્ઠશુક્લચતુર્દશ્યાં મુચ્યતે સર્વપાતકૈઃ

આસીત્પૂર્વં દ્વિજો વીરશર્મનામાતિવિશ્રુતઃ ॥
વેદવિદ્યાવ્રતસ્નાતો વર્ધમાને પુરોત્તમે

તસ્ય કન્યા સમુત્પન્ના કદાચિલ્લક્ષણાચ્ચ્યુતા ॥
અતિદીર્ઘા પ્રમાણેન જનહાસ્યવિવર્દ્ધિની

તતઃ સા યૌવનં પ્રાપ્તા તદ્રૂપાપિ કુમારિકા ॥
ન કશ્ચિદ્વરયામાસ શાસ્ત્રવાક્યમનુસ્મરન્

અતિસંક્ષિપ્તકેશા યા અતિદીર્ઘાતિવામના ॥
ઉદ્વાહયતિ યઃ કન્યાં પુરુષઃ કામમોહિતઃ

ષણ્માસાભ્યંતરે મૃત્યું સ પ્રાપ્નોતિ નરો ધ્રુવમ્ ॥
એતસ્માત્કારણાત્સર્વે તાં ત્યજંતિ કુમારિકામ્

પુરુષા અતિદીર્ઘત્વયુક્તાં વીક્ષ્ય સમંતતઃ ॥
તતો વૈરાગ્યમાપન્ના તપસ્તેપેઽતિદારુણમ્

ચાંદ્રાયણાનિ કૃચ્છ્રાણિ તયા ચીર્ણાન્યનેકશઃ ॥
પારાકાણિ યથોક્તાનિ તથા સાંતપનાનિ ચ

વ્રતં યદ્વિદ્યતે કિંચિન્નિયમઃ સંયમસ્તથા ॥
અન્યચ્ચાપિ શુભં કૃત્યં તત્સર્વં ચ તયા કૃતમ્

એવં તસ્યા વ્રતસ્થાયા જરા સમ્યગુપસ્થિતા ॥
તથાપિ તેજસો વૃદ્ધિર્વવૃધે તપસા કૃતા

સા ચ નિત્યં મહેન્દ્રસ્ય સભાં યાત્યતિકૌતુકાત્ ॥
દેવર્ષીણાં મતં શ્રોતું દેવતાનાં વિશેષતઃ

યદા સા સ્વાસનં ત્યક્ત્વા પ્રયાતિ સ્વગૃહોન્મુખી ॥
તદૈવાભ્યુક્ષણં ચક્રુસ્તત્ર શક્રસ્ય કિંકરાઃ

તથાન્યદિવસે દૃષ્ટં ક્રિયમાણં તયા હિ તત્ ॥
અભ્યુક્ષણં સ્વકીયે ચ આસને દ્વિજસત્તમાઃ ॥

તતઃ કોપપરીતાંગી દીર્ઘિકા સા કુમારિકા ॥
ત્રિશાખાં ભૃકુટીં કૃત્વા તતઃ પ્રાહ પુરંદરમ્

કિં દોષં વીક્ષ્ય મે શક્ર પ્રોક્ષિતં ચાસનં ત્વયા ॥
પરદ્વા રકૃતં દોષં કિં મયૈતત્કૃતં ક્વચિત્

તસ્માન્મે પાતકં બ્રૂહિ નો ચેચ્છાપં સુદારુણમ્ ॥
ત્વયિ દાસ્યામ્યસંદિગ્ધં સત્યે નાત્માનમાલભે

॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
ન તે દીર્ઘેઽસ્તિદોષોત્ર કશ્ચિદેકં વિના શુભે ॥
તેનાથ ક્રિયતે ચૈતદાસનસ્યાભિષેચનમ્ ॥

ત્વં કુમાર્યપિ સંપ્રાપ્તા ઋતુકાલં વિગર્હિતા ॥
તેન દોષં ત્વમાપન્ના નાન્યદસ્તીહ કારણમ્

તસ્માદદ્યાપિ ત્વાં કશ્ચિદુદ્વાહયતિ તાપસઃ ॥
ત્વં તં વરય ભર્ત્તારં યેન ગચ્છસિ મેધ્યતામ્

તતશ્ચ લજ્જયા યુક્તા સા તદા દીર્ઘકન્યકા ॥
ગત્વા ભૂમિતલે તૂર્ણં વર્ધમાને પુરોત્તમે

તતઃ ફૂત્કર્તુમારબ્ધા ચત્વરેષુ ત્રિકેષુ ચ ॥
ઉચ્છ્રિત્ય દક્ષિણં પાણિં ભ્રમમાણા ઇતસ્તતઃ

યદિ કશ્ચિદ્દ્વિજો જાત્યા કરોતિ મમ સાંપ્રતમ્ ॥
પાણિગ્રાહં તપોઽર્દ્ધસ્ય શ્રેયો યચ્છામિ તસ્ય ચ

એવં તાં પ્રવિજલ્પન્તીં શ્રુત્વા લોકા દિવાનિશમ્ ॥
ઉન્મત્તામિતિ મન્વાના હાસ્યં ચક્રુઃ પરસ્પરમ્

તતઃ કતિપયાહસ્ય પ્રકુર્વંતી ચ દીર્ઘિકા ॥
કુષ્ઠવ્યાધિગૃહીતેન બ્રાહ્મણેન પરિશ્રુતા

તતઃ પ્રોવાચ મન્દં સ સમાહૂય સુદુઃખિતામ્

અહં ત્વામુદ્વહામ્યદ્ય કૃત્વા પાણિગ્રહં તવ ॥
યદિ મદ્વચનં સર્વં સર્વદૈવાનુતિષ્ઠસિ

॥
॥ કુમારિકોવાચ ॥ ॥
કરિષ્યામિ ન સંદેહસ્તવ વાક્યં દ્વિજાધિપ ॥
કુરુ પાણિગ્રહં મેઽદ્ય વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તતસ્તસ્યાઃ કુમાર્યાઃ સ પાણિં જગ્રાહ દક્ષિણમ્ ॥
ગૃહ્યોક્તેન વિધાનેન દેવાગ્નિગુરુસંનિધૌ

અથ સા પ્રાહ ભૂયોઽપિ વિવાહકૃતમંગલા ॥
આદેશં દેહિ મે નાથ યં કરોમિ તવાધુના

॥ પતિરુવાચ ॥ ॥
અષ્ટષષ્ટિષુ તીર્થેષુ સ્નાતુમિચ્છામિ સુન્દરિ ॥
સાહાય્યેન ત્વદીયેન યદિ શક્નોષિ તત્કુરુ

બાઢમિત્યેવ સા પ્રોચ્ય તતસ્તૂર્ણં પતિવ્રતા ॥
તત્પ્રમાણં દૃઢં કૃત્વા રમ્યં વંશકુટીરકમ્

મૃદુ તૂલસમાયુક્તં તતઃ પ્રાહ નિજં પતિમ્ ॥
કૃતાંજલિપુટા ભૂત્વા પ્રહૃષ્ટેનાન્તરાત્મના

એતત્તવ કૃતે રમ્યં કૃતં વંશકુટીરકમ્ ॥
મમ નાથારુહાશુ ત્વં યેન કૃત્વાથ મૂર્ધનિ ॥
નયામિ સર્વતીર્થેષુ ક્ષેત્રેષુ સુશુભેષુ ચ

તતઃ કુષ્ઠી પ્રહૃષ્ટાત્મા શનૈરુત્થાય ભૂતલાત્ ॥
તયા ચોદ્ધૃતદેહઃ સન્સુપ્તો વંશકુટીરકે

તતસ્તં મસ્તકે કૃત્વા સર્વતીર્થે યથાસુખમ્ ॥
સર્વક્ષેત્રેષુ બભ્રામ સ્નાપયન્તી નિજં પતિમ્

યથા યથા સ ચક્રેઽથ સ્નાનં તીર્થેષુ કુષ્ઠભાક્ ॥
તથાતથાસ્ય ગાત્રેષુ તેજો વૃદ્ધિં પ્રગચ્છતિ

તતઃ ક્રમેણ સા સાધ્વી ભ્રમમાણા મહીતલે ॥
હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે સંપ્રાપ્તા રજની મુખે

ક્લાન્તા વૈક્લવ્યમાપન્ના ભારાક્રાન્તા પતિવ્રતા ॥
નિદ્રાન્ધા નિશ્વસન્તી ચ પ્રસ્ખલન્તી પદેપદે

અથ તત્ર પ્રદેશે તુ માણ્ડવ્યો મુનિપુંગવઃ ॥
શૂલારોપિતગાત્રસ્તુ સંતિષ્ઠતિ સુદુઃખિતઃ

અથ સા તં સમાસાદ્ય શૂલં રાત્રૌ પતિવ્રતા ॥
નિજગાત્રેણ ભારાર્ત્તા ગચ્છમાના મહાસતી

તયા સંચાલિતઃ સોઽથ માંડવ્યો મુનિપુંગવઃ ॥
પરાં પીડાં સમાસાદ્ય તતઃ પ્રાહ સુદુઃખિતઃ

કેનેદં પાપ્મના શલ્યં મમાંતઃ પરિચાલિતમ્ ॥
યેનાહં દુઃખયુક્તોઽપિ ભૂયો દુઃખાસ્પદીકૃતઃ

॥ દીર્ઘિકોવાચ ॥ ॥
ન મયા ત્વં મહાભાગ નિદ્રોપહતયા દૃશા ॥
દૃષ્ટસ્તેન પરિસ્પૃષ્ટો હ્યસ્પૃશ્યઃ પાપકૃત્તમઃ

ન ત્વયા સદૃશશ્ચાન્યઃ પાપાત્માસ્તિ ધરાતલે ॥
શિરસ્યુદ્ભૂતશૂલોઽપિ યો મૃત્યું નાધિગચ્છતિ ॥

અહં પતિવ્રતા મૂઢ વહામિ શિરસા ધૃતમ્ ॥
તીર્થયાત્રાકૃતે કાંતં વિકલાંગં સુવલ્લભમ્

કસ્માત્તસ્યાસ્તિરસ્કારં મમ યચ્છસિ નિષ્ઠુરમ્॥
અજ્ઞાતાં મૂઢબુદ્ધિઃ સન્વિશેષાન્માનુષોદ્ભવામ્

॥ માણ્ડવ્ય ઉવાચ ॥ ॥
અહં યાદૃક્ત્વયા પ્રોક્તસ્તાદૃગેવ ન સંશયઃ ॥
પાપાત્મા મૂઢબુદ્ધિશ્ચ અસ્પૃશ્યઃ સર્વદેહિનામ્

યદિ પ્રાતસ્તવાયં ચ ભર્ત્તા જીવતિ નિષ્ઠુરે ॥
યેન મે જનિતા પીડા પ્રાણાંતકરણી દૃઢા

તસ્માદેષ તવાભીષ્ટઃ સ્પૃષ્ટઃ સૂર્યસ્ય રશ્મિભિઃ ॥
મયા શપ્તઃ પરિત્યાગં જીવિતસ્ય કરિષ્યતિ

॥ દીર્ઘિકોવાચ ॥ ॥
યદ્યેવં મરણં પત્યુઃ પ્રભાતે સંભવિષ્યતિ ॥
મદીયસ્ય તતઃ પ્રાતર્નોદ્ગમિષ્યતિ ભાસ્કરઃ

એવમુક્ત્વા તતઃ સાથ નિષસાદ ધરાતલે ॥
ભૂમૌ તદ્ભર્તૃસંયુક્તં મુક્ત્વા વંશકુટીરકમ્

અથ તાં પ્રાહ કુષ્ઠી સ પિપાસા સંપ્રવર્તતે ॥
તસ્માત્તોયં સમાનેહિ પાનાર્થમતિશીતલમ્

તથૈવ સા સમાકર્ણ્ય ભર્તુરાદેશમુત્સુકા ॥
ઇતસ્તતશ્ચ બભ્રામ જલાર્થં ન પ્રપશ્યતિ ॥
ન ચ નિર્યાતિ દૂરં સા ત્યક્ત્વારણ્યે તથાવિધમ્

ભર્તારં શ્વાપદોત્થં ચ ભયં હૃદિ વિતન્વતી ॥
ઉપવિશ્ય તતો ભૂમૌ સ્પૃષ્ટ્વા પાદૌ પતેસ્તદા ॥
પ્રોવાચ દીર્ઘિકા વાક્યં તારવાક્યેન દુઃખિતા

પતિવ્રતા ત્વમાચીર્ણં યદિ સમ્યઙ્મયા સ્ફુટમ્ ॥
તેન સત્યેન ભૂપૃષ્ઠાન્નિર્ગચ્છતુ જલં શુભમ્

એવમુક્ત્વા જઘાનાથ પાદાઘાતેન મેદિનીમ્ ॥
કાન્તભક્તિં પુરસ્કૃત્ય તસ્ય જીવિતવાંછયા

એતસ્મિન્નન્તરે તોયં પાદાઘાતાદનન્તતરમ્ ॥
નિષ્ક્રાંતં નિર્મલં સ્વાદુ માણ્ડવ્યસ્ય ચ પશ્યતઃ

તતસ્તં સ્નાપયામાસ તસ્મિંસ્તોયે શ્રમાતુરમ્ ॥
અપાયયત્તતઃ પશ્ચાત્સ્વયં સ્નાત્વા પપૌ જલમ્

એતસ્મિન્નંતરે સૂર્યઃ પતિવ્રતકૃતાદ્ભયાત્ ॥
નાભ્યુદેતિ સમુત્પન્નસ્તતઃ કાલાત્યયો મહાન્

અથ રાત્રિં સમાલોક્ય દીર્ઘાં યે કામુકા જનાઃ ॥
તે સર્વે તુષ્ટિમાપન્નાસ્તથા ચ કુલ સ્ત્રિયઃ

કૌશિકા રાક્ષસાશ્ચાપિ ચોરા જારાશ્ચ યે નરાઃ ॥
તે સર્વે પ્રોચુઃ સંહૃષ્ટાઃ સમાલિંગ્ય પરસ્પરમ્

અદ્યાસ્માકં વિધિસ્તુષ્ટો ભગવાન્મન્મથસ્તથા ॥
યેન દીર્ઘા કૃતા રાત્રિર્નાશં નીતશ્ચ ભાસ્કરઃ

યે પુનર્બ્રાહ્મણાઃ શાંતા યજ્ઞકર્મસમુદ્યતાઃ ॥
તે સર્વે દુઃખમાપન્નાઃ સૂર્યોદયવિનાકૃતાઃ

ન કશ્ચિદ્યજનં ચક્રે યાજનં ન ચ સદ્દ્વિજઃ ॥
ન શ્રાદ્ધં ન ચ સંકલ્પં ન સ્વાધ્યાયં કથંચન ॥

ન સ્નાનં ન ચ દાનં ચ લોકયાત્રાં વિશેષતઃ ॥
વ્યવહારં ન કૃત્યં ચ કિંચિદ્ધર્મસમુદ્ભવમ્

એતસ્મિન્નન્તરે દેવાઃ સર્વે શક્રપુરોગમાઃ ।
પરં દૌઃસ્થ્યં સમાપન્ના યજ્ઞભાગવિવર્જિતાઃ

તતો ભાસ્કરમાસાદ્ય ઊચુર્દુઃખસમન્વિતાઃ ॥
કસ્માન્નોદ્ગમનં દેવ પ્રકરોષિ દિવાકર ॥

એતત્ત્વયા વિના સર્વં જગદ્વ્યાકુલતાં ગતમ્

તસ્માલ્લોકહિતાર્થાય ત્વમુદ્ગચ્છ યથાપુરા ॥
અગ્નિષ્ટોમાદિકા યજ્ઞા વર્તંતે યેન ભૂતલે

॥ સૂર્ય ઉવાચ । ॥
પતિવ્રતાસમાદેશાત્ત્યક્તશ્ચાભ્યુદયો મયા ॥
તસ્માદ્ગત્વા સુરાઃ સર્વે તાં વદંતુ કૃતે મમ

યેન તદ્વાક્યમાસાદ્ય પ્રવર્ત્તામિ યથાસુખમ્ ॥
અન્યથા માં શપેત્ક્રુદ્ધા નૂનં સા હિ પતિવ્રતા

એવં સા તપસા યુક્તા પ્રોત્કૃષ્ટં હિ સુરોત્તમાઃ ॥
પતિવ્રતાત્વમાધત્તે તથાન્યદપરં મહત્

કસ્તસ્યા વચનં શક્તઃ કર્તુમેવમતોઽન્યથા ॥
એતસ્માત્કારણાદ્ભીતો નોદ્ગચ્છામિ કથંચન

ન તત્ક્રતુસહસ્રેણ યજંતઃ પ્રાપ્નુયુઃ ફલમ્ ॥
પતિવ્રતાત્વમાપન્ના યત્સ્ત્રી વિંદતિ કેવલમ્

તતસ્તે વિબુધાઃ સર્વે ગત્વા તત્ક્ષેત્રમુત્તમમ્ ॥
પ્રોચુસ્તાં દીર્ઘિકાં વાક્યૈર્મૃદુભિઃ પુરતઃ સ્થિતાઃ

ત્વયા પતિવ્રતે સૂર્યો યન્નિષિદ્ધો ન તત્કૃતમ્ ॥
શુભં યતો હતાઃ સર્વા ભૂતલે શોભનાઃ ક્રિયાઃ

તસ્માદુદ્ગચ્છતુ પ્રાજ્ઞે ત્વદ્વાક્યાત્તીક્ષ્ણદીધિતિઃ ॥
યજ્ઞક્રિયા વિશેષેણ યેન વર્તંતિ ભૂતલે

॥ પતિવ્રતોવાચ ॥
અયં ચ મે પતિઃ સદ્યઃ પ્રાણેભ્યોઽપિ ચ યઃ પ્રિયઃ ॥
સોઽભ્યેતિ નિધનં દેવાઃ પ્રોદ્ગતે રવિમંડલે

શપ્તશ્ચાનેન દુષ્ટેન માંડવ્યેન સુપાપ્મના ॥
કાર્યં વિનાપિ નિર્દિષ્ટસ્તદ્બ્રૂયાં ભાસ્કરં કથમ્

ઉદયાર્થં ન મે યજ્ઞૈઃ કાર્યં કિંચિન્ન ચાપરૈઃ ॥
શ્રાદ્ધદાનાદિકૈઃ કૃત્યૈઃ સંજાતૈર્દર્યિતં વિના

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તતસ્તે વિબુધાઃ સર્વે સમાલોક્ય પરસ્પરમ્ ॥
ચિરકાલં સુદુઃખાર્તાસ્તામૂચુર્વિનયાન્વિતાઃ

ઉદ્ગચ્છતુ રવિર્ભદ્રે તવાયં દયિતઃ પતિઃ ॥
પ્રયાતુ નિધનં સદ્યો ભૂયાદેષ મુનીશ્વરઃ

પુનર્જીવાપયિષ્યામો વયમેનમપિ દ્રુતમ્ ॥
મૃત્યુમાર્ગમનુપ્રાપ્તં ત્વત્કૃતે પતિવત્સલે

પઞ્ચવિંશતિવર્ષીયં કામદેવમિવાપરમ્ ॥
ત્વં દ્રક્ષ્યસિ સુદીપ્તાંગં સર્વલક્ષણલક્ષિતમ્

ભૂત્વા પંચદશાબ્દીયા પદ્મપત્રાયતેક્ષણા ॥
મર્ત્યલોકે સુખં સમ્યક્ત્વેચ્છયા સાધયિષ્યસિ

એષોઽપિ મુનિશાર્દૂલો વિપાપ્મા સાંપ્રતં શુભે ॥
શૂલવેધેન નિર્મુક્તઃ સુખભાગી ભવત્ક્લમ॥

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
બાઢમિત્યેવ ચ પ્રોક્તે તયા સ દ્વિજસત્તમાઃ ॥
ઉદ્ગતો ભગવાન્સૂર્યસ્તત્ક્ષણાદેવ વેગતઃ

તતઃ સૂર્યાંશુસંસ્પૃષ્ટઃ સ મૃતશ્ચ સુકુષ્ઠભાક્ ॥
વિબુધાનાં કરૈઃ સ્પૃષ્ટઃ પુનરેવ સમુત્થિતઃ

પંચવિંશતિવર્ષીયઃ કામદેવ ઇવાપરઃ ॥
સંસ્મરન્પૂર્વિકાં જાતિં સર્વા હર્ષ સમન્વિતઃ

દીર્ઘિકાપિ પરિસ્પૃષ્ટા સ્વયં દેવેન શંભુના ।
સંજાતા યૌવનોપેતા દિવ્યલક્ષણલક્ષિતા

પદ્મપત્રેક્ષણા રમ્યા ચન્દ્રબિમ્બસમાનના ॥
મધ્યે ક્ષામા સુગૌરાંગી પીનોન્નતપયોધરા

તતસ્તં મુનિશાર્દૂલં શૂલાગ્રાદવતાર્ય ચ ॥
પ્રોચુશ્ચ વિબુધશ્રેષ્ઠાઃ સાદરં હર્ષસંયુતાઃ

એતત્સત્યં કૃતં વાક્યં મુને તવ યથોદિતમ્॥
મૃતોઽપિ બ્રાહ્મણઃ કુષ્ઠી સંસ્પૃષ્ટો રવિરશ્મિભિઃ

પુનરુત્થાપિતોઽસ્માભિઃ કૃતશ્ચ તરુણઃ પુનઃ॥
અનયા ભાર્યયા સાર્ધં તસ્માત્ત્વં સ્વાશ્રમં વ્રજ

નાસ્માકં દર્શનં વ્યર્થં કથંચિદપિ જાયતે ॥
તસ્માત્પ્રાર્થય યચ્ચિત્તે તવ નિત્યં સમાશ્રિતમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે પતિવ્રતાવરલાભોનામ પઞ્ચત્રિંશદુત્તરશતત મોઽધ્યાયઃ