સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.134

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
યદા દક્ષેણ ક્રુદ્ધેન પુરા શપ્તો હિમદ્યુતિઃ ॥
તત્સર્વં ભવતા પ્રોક્તં સોમનાથકથાનકમ્

સાંપ્રતં વદ કામસ્ય યથા કુષ્ઠોઽભવત્પુરા ॥
યેન દોષેણ શાપશ્ચ કેન તસ્ય નિયોજિતઃ ॥ ૨ ।
શિલાખંડા ચ યા દેવી તથા સૌભાગ્યકૂપિકા ॥
યથા તત્ર સમુત્પન્ના તથાઽસ્માકં પ્રકીર્તય

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
પુરાસીદ્બ્રાહ્મણો નામ હારીત ઇતિ વિશ્રુતઃ ॥
સ તપસ્તત્ર સંતેપે વાનપ્રસ્થાશ્રમે વસન્

તસ્ય ભાર્યાઽભવત્સાધ્વી રૂપૌદાર્યસમન્વિતા ॥
ત્રૈલોક્યસુન્દરી સાક્ષાલ્લક્ષ્મીરિવ મધુદ્વિષઃ

ખ્યાતા પૂણકલાનામ સર્વૈઃ સમુદિતાગુણૈઃ ॥
તાં દૃષ્ટ્વા પદ્મજોઽપ્યાશુ કામસ્ય વશગોઽભવત્

કદાચિદપિ સ પ્રાપ્તસ્તસ્મિન્ક્ષેત્રે મનોભવઃ ॥
સહ રત્યા તથા પ્રીત્યા કામેશ્વરદિદૃક્ષયા

એતસ્મિન્નંતરે સાપિ સ્નાનાર્થં તત્ર ચાગતા ॥
કૃત્વા વસ્ત્રપરિત્યાગં વિવેશ જલાશયમ્

અથ તાં કામદેવોપિ સમાલોક્ય શુભાનનામ્॥
આત્મીયૈરપિ નિર્વિદ્ધો હૃદયે પુષ્પસાયકૈઃ

તતો રતિં પરિત્યક્ત્વા પ્રીતિં ચ શરપીડિતઃ॥
વિજનં કંચિદાસાદ્ય પ્રસુપ્તઃ સ તરોરધઃ

ગાત્રૈઃ પુલકિતૈઃ સર્વૈર્નિઃશ્વાસાન્નિઃશ્વસન્મુહુઃ ॥
અગ્નિવર્ણાન્સુદીર્ઘાંશ્ચ બાષ્પ પૂર્ણવિલોચનઃ

તિષ્ઠન્સ દર્શને તસ્યા એકદૃષ્ટ્યા વ્યલોકયત્॥
યોગીવ સુસમાધિસ્થો ધ્યાયંસ્તદ્બ્રહ્મ સંસ્થિતમ્

સાપિ કામં સમાલોક્ય સાનુરાગં પુરઃ સ્થિતમ્ ॥
જૃંભાભંગકૃતાસ્યં ચ વેપમાનશરીરકમ્

સાપિ તદ્બાણનિર્ભિન્ના સાભિલાષા બભૂવ હ ॥
કામં પ્રતિ વિશેષેણ તસ્ય રૂપેણ મોહિતા

અથ તસ્માજ્જલાત્કૃચ્છ્રાદ્વિનિષ્ક્રમ્ય શુચિસ્મિતા ॥
તીરોપાંતં સમાસાદ્ય સ્થિતા તદ્દૃષ્ટિગોચરે

તતઃ કામઃ સમુત્થાય શનૈસ્તદંતિકં યયૌ ॥
કૃતાંજલિપુટો ભૂત્વા તતઃ પ્રોવાચ સાદરમ્

કા ત્વમત્ર વિશાલાક્ષિ પ્રાપ્તા સ્નાતું જલાશયે ॥
મમ નાશાય ચાર્વંગિ તસ્માચ્છૃણુ વચો મમ

અહં પુષ્પશરો લોકે પ્રસિદ્ધશ્ચારુહાસિનિ ॥
વિડંબનાં મયા નીતા દેવા અપિ નિજૈઃ શરૈઃ

મદ્બાણેનાહતો રુદ્રઃ સ્વશરીરે નિતંબિનીમ્ ॥
અર્દ્ધેન ધારયામાસ ત્યક્ત્વા લજ્જાં સુદૂરતઃ

બ્રહ્મા મચ્છરનિર્ભિન્નઃ સ્વસુતાં ચકમે તતઃ ॥
જનયામાસ તાન્વિપ્રાન્વાલખિલ્યાંસ્તથાવિધાન્

અહિલ્યાં ચકમે શક્રો ગૌતમસ્ય પ્રિયાં સતીમ્ ॥
મદ્બાણૈઃ પીડિતોઽતીવ સ્વર્ગાદેત્ય ધરાતલમ્

એવં દેવા અપિ ક્ષુણ્ણા મચ્છરૈર્યે મહત્તરાઃ ॥
કિં પુનર્માનવાઃ સુભ્રૂઃ કૃમિપ્રાયાઃ સુચંચલાઃ

આકીટાંતં જગત્સર્વમાબ્રહ્માંતં તથૈવ ચ ॥
વિડંબનાં પરાં પ્રાપ્તં મચ્છરૈશ્ચારુહાસિનિ

અહં પુનસ્ત્વયા ભીરુ નીતોઽવસ્થામિમાં શુભે

તસ્માદ્દેહિ મહાભાગે મમાદ્ય રતદક્ષિણામ્ ॥
યાવન્ન યાંતિ સંત્યજ્ય મમ પ્રાણાઃ કલેવરાત્ ॥

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
સાપિ તદ્વચનં શ્રુત્વા પતિવ્રતપરાયણા ॥
હન્યમાના વિશેષેણ તદ્બાણૈર્હૃદયે ભૃશમ્

અનભિજ્ઞા ચ સા સાધ્વી કામધર્મસ્ય કેવલમ્ ॥
તાપસૈઃ સહ સંવૃદ્ધા નાન્યં જાનાતિ કિંચન

વક્તું તદ્વિષયે યચ્ચ પ્રોચ્યતે કામપીડિતૈઃ ॥
અધોમુખાઽલિખદ્ભૂમિમંગુષ્ઠેન સ્થિતા ચિરમ્

એતસ્મિન્નન્તરે ભાનુઃ પ્રાપ્તશ્ચાસ્તં ગિરિં પ્રતિ ॥
વિહારસમયે પ્રાપ્ત આહિતાગ્નિર્નિવેશને

હારીતોઽપિ ચિરં વીક્ષ્ય તન્માર્ગં ચાકૃતાશનઃ ॥
તતઃ સ ચિંતયામાસ કસ્માત્સા ચાત્ર નાગતા

સ્નાત્વા તીર્થવરે તસ્મિન્દૃષ્ટ્વા તાં ચન્દ્રકૂપિકામ્॥
કામેશ્વરં ચ દેવેશં કામદં સુખદં નૃણામ્

તતઃ શિષ્યસમાયુક્તો વીક્ષમાણ ઇતસ્તતઃ ॥
તં દેશં સમનુપ્રાપ્તો યત્ર તૌ દ્વાવપિ સ્થિતૌ

આલપન્બહુધા કામો હન્યમાનો નિજૈઃ શરૈઃ ॥
સાપિ ચૈવ વિશેષેણ વ્રીડયાઽધોમુખી સ્થિતા

સ ગુલ્માંતરિતઃ સર્વં તચ્છ્રુત્વા કામજલ્પિતમ્ ॥
તસ્યાશ્ચ તદ્ગતં ભાવં તતઃ કોપાદુવાચ સઃ

યસ્માત્પાપ ત્વયા પત્ની મમૈવં શરપીડિતા ॥
અનભિજ્ઞા તથા સાધ્વી પતિધર્મપરાયણા ॥
કુષ્ઠવ્યાધિસમાયુક્તસ્તસ્માદ્વિપ્રિયદર્શનઃ

ત્વં ભવિષ્યસિ પાપાત્મન્મુક્તો દારૈઃ સ્વકૈરપિ ॥
સાઽપિ ચૈવ વિશેષેણ વ્રીડયાઽધોમુખી સ્થિતા

એષાપિ ચ શિલાપ્રાયા ભવિષ્યતિ વિચેતના ॥
ત્વાં દૃષ્ટ્વા યા સરાગાઽભૂન્નિજધર્મબહિષ્કૃતા

તતઃ પ્રસાદયામાસ તં કામઃ પ્રણિપત્ય ચ ॥
ન જ્ઞાતેયં મયા વિપ્ર તવ ભાર્યેતિ સુન્દરી

તેન પ્રોક્તા વિરુદ્ધાનિ વાક્યાનિ વિવિધાનિ ચ ॥
એતસ્યા નાસ્તિ દોષોઽત્ર મદ્બાણૈઃ પીડિતા ભૃશમ્ ॥ ૩૯
સાનુરાગા પરં જાતા નોક્તં કિંચિદ્વચો મુને ॥
તસ્માન્નાર્હસિ શાપં ત્વં દાતુમસ્યાઃ કથંચન

મમાસ્ત્યેષો ઽપરાધોઽત્ર તસ્માન્મે નિગ્રહં કુરુ ॥
ભૂયોઽપિ બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ અસ્યાઃ શાપસમુદ્ભવમ્

અપિ રુદ્રાદયો દેવા મદ્બાણેભ્યો દ્વિજોત્તમ ॥
સોઢું શક્તા ન તે યસ્માત્તત્કથં સ્યાદિયં શિલા

તથાત્ર ત્રિવિધં પાપં પ્રવદંતિ મનીષિણઃ ॥
માનસં વાચિકં ચૈવ કર્મજં ચ તૃતીયકમ્॥
તદસ્માકં દ્વિધા જાતમેકં ચાસ્યા મુનીશ્વર । ૪૩ ॥
ભાર્યાયાસ્તે સુરૂપાયાસ્તસ્માત્સંપૂર્ણનિગ્રહમ્ ॥
કરિષ્યસિ ન તે ભીતિઃ કાચિદસ્તિ પરત્રજા ॥

મનસ્તાપાદ્વ્રજેત્પાપં માનસં વાચિકં ચ યત્ ॥
તસ્ય પ્રસાદનેનૈવ યસ્યોપરિ વિજલ્પિતમ્

પ્રાયશ્ચિત્તૈર્યથોક્તૈશ્ચ કર્મજં પાતકં વ્રજેત્ ।
ધર્મશાસ્ત્રૈઃ પરિપ્રોક્તં યતઃ સર્વૈર્મહામુને

॥ હારીત ઉવાચ ॥ ॥
અન્યત્ર વિષયે તસ્યાઃ પાતકં કામદેવતે ॥
એતસ્ય તવ ધર્મસ્ય પ્રાધાન્યં મનસઃ સ્મૃતમ્

તસ્માદેવંવિધા ચેયં સદા સ્થાસ્યતિ ચાધમ ॥
કિં પુનઃ કુરુ યત્કૃત્યં નાહં વક્ષ્યામિ કિંચન

પ્રથમં મનસા સર્વં ચિંત્યતે તદનંતરમ્ ॥
તતઃ પ્રજલ્પતે વાચા ક્રિયતે કર્મણા તતઃ

પ્રમાણં હિ મનસ્તસ્માત્સર્વકૃત્યેષુ સર્વદા ॥
એતસ્માત્કારણાત્પૂર્ણો મયાઽસ્યા નિગ્રહઃ કૃતઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્ત્વા મુનિશ્રેષ્ઠો હારીતઃ સ્વાશ્રમં યયૌ ॥
સાપિ પૂર્ણકલા જાતા શિલારૂપા ચ તત્ક્ષણાત્

કામદેવોઽપિ કુષ્ઠેન ગ્રસ્તો રૌદ્રેણ ચ દ્વિજાઃ ॥
શીર્ણનાસાંઘ્રિપાણિશ્ચ નેત્રાણામપ્રિયોઽભવત્

અથ કામે નિરુત્સાહે સંજાતે દ્વિજસત્તમાઃ ॥
વ્યાધિગ્રસ્તે જગત્યસ્મિન્સૃષ્ટિરોધો વ્યજાયત

કેવલં ક્ષીયતે લોકો નૈવ વૃદ્ધિં પ્રગચ્છતિ ॥
સ્વેદજા યેઽપિ જીવાઃ સ્યુસ્તેપિ યાતાઃ પરિક્ષયમ્

એતસ્મિન્નંતરે દેવાઃ સર્વે ચિંતાસમાકુલાઃ ॥
કિમિદં ક્ષીયતે લોકો જલસ્થૈઃ સ્થલજૈઃ સહ

ન દૃશ્યતે ક્વચિદ્બાલઃ કોઽપિ કશ્ચિત્કથંચન ॥
ન ચ ગર્ભવતી નારી કચ્ચિત્ક્ષેમં સ્મરસ્ય ચ ॥

તતસ્તં વ્યાધિના ગ્રસ્તં જ્ઞાત્વાત્ર ક્ષેત્રસંશ્રયમ્ ॥
આજગ્મુસ્ત્વરિતાઃ સર્વે વ્યાકુલેનાંતરાત્મના

કામેશ્વરપુરસ્થં ચ તં દૃષ્ટ્વા કુસુમાયુધમ્॥
અત્યંતવિકૃતાકારં ચિંતયાનં મહેશ્વરમ્

તતઃ પ્રોચુઃ સુદુઃખાર્તાઃ કિમિદં કુસુમાયુધ ॥
નિરુત્સાહઃ સમુત્પન્નઃ કુષ્ઠવ્યાધિસમાકુલઃ

તતશ્ચાધોમુખો જાતો લજ્જયા પરયા વૃતઃ ॥
પ્રોવાચ શાપજં સર્વં હારીતસ્ય વિચેષ્ટિતમ્

તતસ્તે વિબુધાઃ પ્રોચુઃ પાતકં યદ્ગિરા કૃતમ્ ॥૩
તત્તસ્યારાધનાત્સર્વં સંક્ષયં યાત્યસંશયમ્

તસ્માદેતાં શિલારૂપાં ત્વમારાધય ચિત્તજ ॥
યેન કુષ્ઠઃ ક્ષયં યાતિ તતસ્તેજોઽભિવર્ધતે

જગતિ સ્યાન્મહાસૃષ્ટિર્દેવકૃત્યં કૃતં ભવેત્ ॥
ન તેઽસ્તિ કાયજં પાપં યતો મુક્ત્વા પ્રવાચિકમ્

અત્ર કુણ્ડે ત્વદીયેઽન્યો યઃ સ્નાત્વા શ્રદ્ધયાન્વિતઃ ॥
એનાં પાપવિનિર્મુક્તાં શિલાં વૈ માનવઃ સ્પૃશેત્

કુષ્ઠવ્યાધિસમોપેતઃ કાયોત્થેનાપિ કર્મણા ॥
સોઽપિ વ્યાધિવિનિર્મુક્તો ભવિષ્યતિ ગતજ્વરઃ

એતત્સૌભાગ્યકૂપં ચ લોકે ખ્યાતં જલાશયમ્ ॥
ભવિષ્યતિ ન સંદેહઃ સર્વરોગક્ષયાવહમ્

દદ્રૂણિ દુર્વિભૂતાનિ તથાન્યાશ્ચ વિચર્ચિકાઃ ॥
અત્ર સ્નાતસ્ય યાસ્યંતિ દૃષ્ટ્વૈતાં સદ્ય એવ હિ

એવમુક્ત્વાથ તે દેવાઃ પ્રજગ્મુસ્ત્રિદશાલયમ્ ॥
કામદેવોઽપિ તત્રસ્થસ્તસ્યાઃ પૂજામથ વ્યધાત્

તતશ્ચ સમતિક્રાંતે માસમાત્રે દ્વિજોત્તમાઃ ॥
તાદૃગ્રૂપઃ સ સંજાતો યાદૃગાસીત્પુરા સ્મરઃ

તતશ્ચાયતનં તસ્યાઃ કૃત્વા શ્રદ્ધાસમન્વિતઃ ॥
જગામ વાંછિતં દેશં સૃષ્ટ્યર્થં યત્નમાસ્થિતઃ

સાપિ નમ્રમુખી તાદૃક્તેન શપ્તા તથૈવ ચ ॥
સંજાતા ખણ્ડકાકારા તેન ખણ્ડશિલા સ્મૃતા

યસ્તાં પૂજયતે ભક્ત્યા ત્રયોદશ્યાં તથૈવ ચ ॥
નાપવાદો ભવેત્તસ્ય પરદારસમુદ્ભવઃ

કામિન્યાશ્ચ વિશેષેણ પ્રાહૈતચ્છંકરાત્મજઃ ॥
કાર્તિકેયો દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ સત્યમેતન્મયોદિતમ્

તથા કામેશ્વરં દેવં કામદેવપ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
ત્રયોદશ્યાં સમારાધ્ય સર્વાન્કામાનવાપ્નુયાત્

રતિપ્રીતિસમાયુક્તઃ સ્થિતસ્તત્ર સ્મરસ્તથા ॥
મૂર્તો બ્રાહ્મણશાર્દૂલાઃ શ્રેષ્ઠં પ્રાસાદમાશ્રિતઃ । ૭૫ ।
વિરૂપો દુર્ભગો યો વા ત્રયોદશ્યાં સમાહિતઃ ॥
યસ્તં કુંકુમજૈઃ પુષ્પૈઃ સંપૂજયતિ માનવઃ

સ સૌભાગ્યસમાયુક્તો રૂપવાંશ્ચ પ્રજાયતે ॥
યા નારી પતિના ત્યક્તા સપત્નીજનસંવૃતા

તં દેવં સુકલત્રાઢ્યં તથૈવ પરિપૂજયેત્ ॥
ત્રયોદશ્યાં દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ કેસરૈઃ કુંકુમોદ્ભવૈઃ

સા સૌભાગ્યવતી વિપ્રા જાયતે ચ પ્રજાવતી ॥
ધનધાન્યસમૃદ્ધા ચ દુઃખશોકવિવર્જિતા ॥
દોષૈઃ સર્વૈર્વિનિર્મુક્તા શંસિતા ધરણીતલે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે શ્રીહાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ખંડશિલાસૌભાગ્યકૂપિકોત્પત્તિમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ ચતુસ્ત્રિંશદુત્તરશતતમોધ્યાયઃ